Akademık Salyq Zımanovtyń esimi quqyqtaný men zań ǵylymynyń asqan bilimpazy, memleket jáne quqyq tarıhyn tereń zerdelegen danagóı abyz retinde jylnamaǵa enip, tarıh tórinen oıyp turyp oryn aldy, irgeli zertteýleri ultyna sáýle shashqan asyl muraǵa aınaldy.
Salyq Zımanulynyń ǵylymı qyzyǵýshylyǵy men dúnıetanymy san alýan. Ǵalymnyń ǵylymı murasyna zer salsaq, zertteý aýqymynyń keńdigimen, naǵyz ǵalymǵa tán oılaý tásilimen, dara stılimen erekshelenetinin birden ańǵarýǵa bolady. Eń aldymen ol Qazaqstan memleketi men quqyǵynyń tarıhyn zerdeleý máselelerine den qoıyp, uzaq jyldar boıy qajyrly eńbek etti. Qazaqstannyń tóńkeriske deıingi jáne tóńkeristen keıingi memlekettik-quqyqtyq ómiriniń birqatar kezeńderin, sondaı-aq respýblıkanyń keńestik jáne postkeńestik kezeńdegi tarıhynyń keıbir mańyzdy faktilerin egjeı-tegjeıli zerttedi, tyńǵylyqty taldaýlar jasaı otyryp sıpattady.
Salyq Zımanulynyń 1958 jáne 1960 jyldary shyqqan «Qazaqtardyń XIX ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy qoǵamdyq qurylysy» jáne «Qazaqstannyń XVIII ǵasyrdyń sońy men XIX ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy saıası qurylysy» atty irgeli monografııalaryn ǵylymı kópshilik jyly qabyldady. Ol bul eńbekterin KSRO Ǵylym akademııasynyń Memleket jáne quqyq ınstıtýtynda doktorlyq dıssertasııa retinde sátti qorǵap, qazaq halqynyń mádenı-rýhanı álemin tyń oljamen baıytty. Ǵalymnyń kóptegen ǵylymı eńbekteri kommýnıstik ıdeologııanyń ústemdik quryp turǵan kezinde jazyldy, biraq Salyq Zımanov sol kezdiń ózinde-aq ıdeologııaǵa táýeldi bolǵan joq. Sebebi kóregen ǵalym bul taqyryptarǵa qandaı jolmen barý kerektigin jaqsy bildi. Avtor qazaqtardyń qalaı ómir súrgenin, qoǵamdy qalaı basqarǵanyn kórsete kele, rýlyq, taıpalyq qaýymdastyq jaǵdaıyndaǵy qazaq halqynyń ózindik ereksheliginiń basym baǵyttaryn, aqsaqaldardyń rólin, qazaq taptary men rýlyq elıtalardyń ózindik baǵynystylyǵyna toqtalady. Ejelgi qazaq qoǵamy ustanǵan barlyq turmys-saltty, ata-baba dástúrin, álbette, búgingi kúnge dál sol kúıinde jetkizý múmkin emes, biraq ózin-ózi baǵalaı bilý úshin búgingi jastarǵa olardyń ata-babalary qandaı bolǵanyn, qandaı turmys keshkenin, ulttyq dilimizdiń, memlekettik jáne qoǵamdyq qurylysymyzdyń qandaı bolǵanyn uǵyndyrý onyń basty ustanymdarynyń biri boldy.
Salyq Zımanulynyń esimi Qazaqstanda respýblıkanyń memlekettilik tarıhyn jasaýshylardyń biri retinde erekshe atalady. Konıýnktýralyq túsinikterdi esepke almaǵanda, ol XVIII ǵasyrdyń sońy men XIX ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy qazaqtardyń saıası qurylysyn alǵashqy bolyp zerttegenderdiń qatarynda boldy. Ǵalymnyń ár jyldary qazaq qoǵamynyń saıası ómiri jaıynda, qoǵamdyq bıliktiń, onyń qurylymynyń, sıpaty men áreket etý ádisiniń máselelerin kótergen avtorlarmen pikirtalasqa túse júrip, kesimdi dáleldermen jazǵan «Qazaqstannyń XVIII ǵasyrdyń sońy men XIX ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy saıası qurylysy» atty monografııasy asa salmaqty, tyń eńbek. Aýqymy úlken naqty tarıhı materıaldar negizinde, muraǵattyq jáne ádebı derekterdi salystyra otyryp, memlekettilik pen bıliktiń, onyń rejıminiń kúrdeli áleýmettik qubylys ekenin ashyp kórsetedi. Ideologııa men saıasat óz kezeginde qoǵamnyń túrli qatparlaryndaǵy ekonomıkalyq prosesterdiń kórinisi ispetti. Saıası derekterdi taldaýda ǵalym olardyń is júzinde júzege asyrylý barysyna, qazaqtardyń qoǵamdyq jáne saıası ómiriniń túrli aspektilerine áserin baıyptaıdy. Salyq Zımanov ǵylymı zertteýlerge, tipti olar keń taralǵan bolsa da, birjaqty dogmatıkalyq kózqarastarsyz kelýge tyrysty. Onyń tarıhı zertteýler barysynda jasaǵan keıbir tujyrymdarymen, atap aıtqanda Reseıge qosylǵanǵa deıingi qazaq qoǵamynyń saıası-quqyqtyq formasynyń jaı-kúıi týraly pikirlerimen qazaqstandyq jáne reseılik tarıhshy-zańgerlerdiń bir bóligi kelispedi. Álemdik jáne ulttyq saıası-ekonomıkalyq jáne áleýmettik-quqyqtyq sana turǵysynan S.Zımanovtyń malǵa menshik emes, jerdiń túbegeıli negizgi máni ıdeıasyn negizdeýdegi, kóshpeli qazaq qoǵamynyń áleýmettik jáne bılik etý – saıası qurylymyn qalyptastyrýdaǵy, qoǵamdyq bastamalar men halyq ómiriniń jeke-tulǵalyq qundylyǵyn qamtamasyz etetin jáne jańǵyrtatyn rýlyq ınstıtýttardyń mańyzdylyǵyn saqtaýdaǵy eńbegi ushan-teńiz.
Avtordyń HH ǵasyrdyń 50-60 jyldaryna tıesili ǵylymı ázirlemeleriniń qundylyǵy men ózektiligi olardyń baǵa jetpes mańyzdylyǵymen ólshenedi, ásirese Qazaqstan Respýblıkasynyń shynaıy egemendigi kezeńinde onyń zertteýleri mazmuny jaǵynan halqymyzdyń rýhanı suranysyna tolyq jaýap beredi. Ol ótken dáýirdegi tarıhtyń burmalanǵan tustaryn, asa mańyzdy oqıǵalar men qubylystardy túbegeıli qaıta qaraý qajettigin alǵa tartty. Zertteýshilerdiń ǵylymı jetistikteriniń eń senimdi, beıtarap ólshemi – ýaqyt. Osy turǵydan kelgende ǵalymnyń monografııalyq zertteý eńbekteri búgingi kúnge deıin óziniń ǵylymı qundylyǵyn saqtap otyr.
Akademık S.Zımanovtyń ǵylymı qyzyǵýshylyǵy barysynda tolǵandyrǵan basty taqyryptardyń biri qazaqtardyń ádet-ǵuryp quqyǵynyń tarıhy, onyń tabıǵaty, qurylymy men negizgi ınstıtýttary boldy. Ádet-ǵuryp quqyǵy máseleleri árqashan onyń nazarynda júrdi. 1950 jyldary onyń redaksııasymen T.Kúlteleevtiń qylmystyq quqyq týraly áıgili kitaby jaryq kórdi. 1981 jyly S.Zımanov S.Fýkstiń ǵylymı murasy men esimine iltıpat retinde onyń «XVIII-XIX ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy qazaqtardyń ádet-ǵuryp quqyǵy» atty eńbegin baspaǵa daıyndady. 40-jyldardyń aıaǵyna josparlanǵan birneshe tomdyq qazaqtardyń ádet-ǵuryp quqyǵy jaıyndaǵy materıaldardy basyp shyǵarý boıynsha aýqymdy jumys sońyna deıin jetkizilmeı, tek alǵashqy jınaq qana jaryq kórgen edi.
Qazaqtardyń ádet-ǵuryp quqyǵyn zertteý máselesi negizinen 70-jyldardan bastaldy. Osy barysta birqatar maqala jarııalanyp, qazaqtardyń ádet-ǵuryp quqyǵynyń tabıǵaty men áleýmettik maqsatyn, jekelegen ádet-ǵuryptyq quqyqtyq ınstıtýttardy sıpattaýǵa arnalǵan, Keńes ókimetiniń ádet-ǵuryp quqyǵy ınstıtýttaryna qarym-qatynasy máselesi boıynsha birneshe kandıdattyq dıssertasııalar qorǵaldy. 1989 jyly T.Kúlteleevti eske alýǵa arnalǵan konferensııa materıaldary toptastyrylǵan «Qazaq ádet-ǵuryp quqyǵynyń máseleleri» atty jınaq jaryq kórip, onda keńestik quqyq ǵylymynda jetkilikti zerttelmegen qazaq ádet-ǵuryp quqyǵynyń máseleleri talqylandy. Júrgizilgen zertteýlerdiń keıbir qorytyndylary jarııalandy, qazaqtardyń ádet-ǵuryp quqyǵynyń retteýshi, adamgershilik, gýmanıstik jáne krımınologııalyq aspektileri qarastyryldy.
Salyq Zımanulynyń ádet-ǵuryp quqyǵyna degen strategııalyq qyzyǵýshylyǵynyń astarynda «Mádenı mura» (2001-2008 jyldar) baǵdarlamasy boıynsha qazaqtardyń ádet-ǵuryp quqyǵy tarıhyna jáne bıler sotyna arnalǵan «Qazaqtar quqyǵynyń ejelgi álemi» atty irgeli on tomdyq basylymdy daıyndaý nıeti turdy. Onyń «Qazaqtar quqyǵynyń ejelgi álemi» dep atalatyn on tomdyq eńbegi – osy saladaǵy alǵashqy irgeli eńbek. Onda qazaqtardyń ádet-ǵuryp quqyǵy men bıler sotyna qatysty buryn ǵylymı jınaqtarda, kitaptarda, jýrnaldarda, kórkem shyǵarmalarda, gazetterde kórinis taýyp kelgen qundy materıaldar jınaqtaldy. Akademıktiń bul saladaǵy zertteýleri erekshe sıpatqa ıe. Onyń quqyqtyq normalar men ádet-ǵuryptyq-turmystyq quqyq (kóshpeli qoǵamnyń ádep normalary) arasynda aıyrmashylyqtyń bolýy týraly ıdeıalary ózge zertteýler úshin ádisnamalyq negizge aınaldy. «Dala quqyǵy» taqyrybyndaǵy ázirlemesi kóshpeli órkenıettiń ádil sot tóreligine jáne esimderi el esindegi Tóle, Qazybek, Áıteke bılerge júgingen qazaqtardyń ǵasyrlyq dástúr murasyn qaıta qarastyrýǵa kómektesti. Dalalyq ólkeniń quqyqtyq normalary kóshpeli halyqtyń Reseı memleketinen jáne ultymyzǵa jat júıelerdiń yqpalynan salystyrmaly erkindiginde qabattasa damydy, olar qazaq kóshpendileriniń qasıetteri men murattaryn boıyna sińirdi. Qazaq quqyǵy osynysymen de erekshelenedi. Qazaq quqyǵynyń mańyzdylyǵy Qazaqııanyń etnomádenı shekarasyndaǵy óziniń retteýshi normatıvtik rólinen áldeqaıda asyp tústi. Ol bir ýaqytta birneshe, atap aıtsaq, retteýshilik, basqarýshylyq, biriktirýshilik, kúzetshilik jáne gýmanıstik fýnksııalardy atqardy. Keń maǵynasynda aıtsaq, zań ári bılik, qoǵamdyq turmys pen adamgershiliktiń qaınar kózi, óner men rýhanı qundylyq boldy. Kóshpeli órkenıet aıasynda ómirge kelgen buljymas zańdylyqtar sol dáýirdegi adamzattyq armandar men adamgershilikterdiń kóptegen qundylyqtaryn beıneledi. «Dala zańy adamzat mádenıetiniń erekshe týyndysy bola otyryp, tarıhı mańyzǵa ıe quqyqtyq júıede laıyqty orynǵa ıe bolýy tıis», – degen qorytyndy jasaıdy ǵalym.
Osy tusta Salyq aǵa jaıly bir estelik áńgimemen bólisýdi jón sanap otyrmyn.
Qońyr kúz edi... Salyq Zımanuly Qaraǵandy qalasyna saparlap keldi. «Bolashaq» ýnıversıtetinde dáris oqydy. Oqý ornynyń S.Baımurzın atyndaǵy dárishanasyna zań, quqyq salasyna mamandanýshy stýdent jastar, ǵalym-mamandarmen qatar, aty ańyzǵa aınalǵan adamnyń jarqyn dıdaryn kórýge, ataly sózin tyńdaýǵa talap bildirgen basqa salanyń ókilderi de lyq toldy. Zerdeli ǵalym jınalǵandar aldynda búgingi, táýelsiz memlekettiń zań salasynyń qalyptasý, damý barysy, jalpy qoǵamnyń kún tártibindegi mańyzdy máseleleri, ony sheshý joldary týraly keń kólemdi áńgime qozǵady.
Jyly shýaqty júzdesýlerden soń negizgi jumysynyń jaı-japsaryn baıan etti:
– Men erteń Aqjalǵa (Shet aýdany, Qaraǵandy oblysy. – N.D.) ómirlik jarym Shárban Battalovanyń esimi berilgen mektepke júremin. Shárban meniń jubaıym, balalarymnyń anasy ǵana emes, eń birinshi keńesshim, dosym boldy. Oqyǵan-toqyǵany mol, kórgeni kóp apań meniń bar jaǵdaıymdy jasap, úıdiń shyraıyn, otbasynyń berekesin keltirýden eshqashan aınyǵan emes. Uzaq jyldar boıy qanshama adammen, jaqsy-jaısańmen dámdes-tuzdas, syılas bolyp, týystaı aralasyp ketýimniń túp-tórkini de osy Shárbannyń alymdylyǵynyń, kishipeıildigi men keńpeıildiginiń arqasy edi...
Onyń týǵan jerge, aǵaıyn-týysqa degen yqylasy, qurmeti de erekshe bolatyn. О́sken elin, ushqan uıasyn árkez iltıpatpen eske alyp, meıirim shýaǵymen alqap otyratyn. О́zi – Kerneı, Túıte atasynan ǵoı. Jarylǵaptaı batyr, Quljanbekteı bolys, Báıseıittiń Nurlanyndaı myrzalar, Dııa qajy sııaqty ǵulamalar shyqqan tekti tuqym. Sonyń barlyǵyn taǵylymdy áńgime etip órbitip, keıingi jas býynǵa ónege etýden jalyqpaıtyn.
Alda-jalda el jaqqa jol túse qalsa, sonaý Moıyntydan asqan soń Jaryq stansasyna deıin poıyz dálizine shyǵyp alyp, saǵym býǵan sary dalaǵa uzaq qarap, alaburtyp otyratyn. Týǵan jeriniń árbir bel-belesin, taý-tasyn tanyp, onda ótkizgen balaýsa kúnderin eske túsiretin bolýy kerek. Múmkin náýbet jyldardyń jazylmas jarasy mazalaıdy... Biz, men, balalar bar, mundaı sátterde onyń oıyn bólmeýge, mazalamaýǵa tyrysatynbyz.
Tegi bizdiń altyn qazyǵymyz, tuǵyrymyz – týǵan jer men týǵan el ǵoı. Tirshilik ıininde kóp jyldar boıy týǵan jerine bara almaı ketken edi. 1992 jyly Aqjoltaı Aǵybaı batyrdyń torqaly toıyna arnaıy shaqyrylǵan eken. Sodan elimen, aýyl adamdarymen qaýyshyp, bir jasap qaıtqan jarqyn júzi kúni keshegideı esimde...
Erteńgi sapar jóninde aýdan basshylaryna aıtpa, ákim-qaralardyń qajeti joq. Men bul joly akademık Zımanov emes, Shárban Battalovanyń jary, sol eldiń kúıeý balasy retinde bara jatyrmyn, – dedi.
Erteńine Aqjal kentine sapar shektik. Hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Shárban Battalova esimi berilgen mektepti aralap kórdik. Munda atqarylyp jatqan ıgilikti sharalarǵa kóńil toǵaıttyq. Salyq aǵaı qanaǵat sezimimen:
– Bul istiń basy-qasynda Eraly (Toǵjanov) ekeýiń júrdiń ǵoı. Apalaryńnyń árýaǵy razy, men de rızamyn. Qoldan kelgen kómegimdi, qamqorlyǵymdy aıamaımyn. Qandaı másele bolsyn aıtyp, habarlasyp tur, – dedi sóz túıininde.
El ishi qashanda keńqoltyq, peıilge baı ǵoı. Ardager aǵamen kezdesý barysynda túrli, aıta júrer áserli oqıǵalar da kóp boldy. Ádettegi amandyq-saýlyq barysynda bir shıraq keıýana sýyrylyp shyǵyp:
– Jezdeke, 90-ǵa kelip qaldyń. Jasy ulǵaıǵan adamǵa otbasynda shúıirkelesip, shaı iship otyratyn adam óte kerek. Biz de biraz jasqa keldik, ámeńgerlik jolmen apamyzdyń ornyna bireýimizdi alamyn deseń, basymyz bos, daıynbyz, – dep aıtyp qaldy.
Jınalǵan qaýym kúlkige qaryq bolyp jatyr. Al aǵamyz ázil-shyny aralas aıtylǵan bul sózge de mán berip, ornyqty jaýap qatty:
– Shynynda da, baldyzdarymnyń arasynda áli de bolsa syny ketpegeni barshylyq eken, oılanyp kórem be?!.
Kentte jańa balabaqsha ashylyp jatyr eken. Aǵaı munda da arnaıy baryp, jas jetkinshekterge atalyq batasyn berdi. Osy jerde de bir oqys oqıǵa oryn aldy. Bir atty jigit aryndap kelip, at ústinen: «Áı, jezdeke, jaǵdaıyń qalaı?» dep qoıyp qaldy. Biz onyń bul qylyǵyn asa oǵash kórgen edik, aǵaı sonshalyqty kóńiline almady. Jaıdary qalpyn buzbaı, jaqsy jaýap berdi. «Imeet pravo» dep bir aýyz sózben qaıyrdy.
Bul sapardan aǵamyz úlken ásermen qaıtty. О́mirlik serigi Shárban Battalova esimin máńgi este qaldyrý, onyń esimi berilgen oqý ornyndaǵy ıgilikti is-sharalarǵa qatysty el azamattaryna rızalyǵyn bildirýmen boldy.
Arada bir-eki jyl ótkende ýnıversıtettiń bir top maman-ǵalymdary «Qaz daýysty Qazybek bı» tulǵalyq ensıklopedııasyn shyǵarýdy qolǵa alǵan edik. Soǵan oraı qazaqtyń bıler ınstıtýtynyń bilgiri retinde Salyq aǵamyzǵa Qazybek bı týraly bas maqala jazyp berý jóninde ótinish jasadyq. Aǵaı ony yqylaspen qabyl alyp, jyldam jazyp berdi. О́kinishke qaraı, bul zań salasynyń patrıarhy, ǵulama ǵalymnyń eń sońǵy maqalasy eken... Arada kóp ýaqyt ótpeı aǵamyz fánı jalǵannan baqı dúnıege ozdy.
Sóz joq, adamnyń adamdyq qasıeti istegen isi, etken qyzmeti, sińirgen eńbegi ǵana emes, sonymen birge aınalasyna, adamdarǵa, keıingi býyn ókilderine kórsetken qamqorlyǵymen de ólshenedi. S.Zımanovtyń táýelsizdiktiń eleń-alań jyldary eń aldymen Kúlteleev, Fýks syndy zań salasy mamandarynyń umyt bola bastaǵan eńbekterin qaıta jaryqqa shyǵarýyna muryndyq bolýynyń ózi kóp jaıdy ańǵartsa kerek. О́tken turmaq, óz turǵylastaryn áreń moıyndaıtyn kesapat zamanda mundaı erlikke ekiniń biri bara bermeıdi. Uly ustazdyń úlgi-ónegesi degende men eń aldymen osy – óreli tarıhtyń ómirsheń salt-dástúrlerine sáýle túsirgen tereń tanymyn, kemel kemeńgerligin erekshe atar edim.
Taǵy bir támsil, táýelsizdiktiń eleń-alań jyldary, oıdan tusaý, tilden tıek alynǵan almaǵaıyp kezeńde akademık Salyq Zımanov izdenýshi, talapker jas ǵalymdardy jınap alyp, el men jer tarıhy, ǵylymnyń túrli salalarynyń, onyń ishinde zań, quqyq ǵylymdary, organdarynyń qalyptasý, damý úrdisi, dástúrli quqyqtyń qaınarlary, negizderi turǵysynda túrli áńgimeler órbitýdi jany qalaıtyn. Biz de osyndaı tereń taǵylymdy áńgime-ápsanalarǵa erekshe yqylasty edik.
Birde Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtynyń bir top jas ǵalymy Salyq Zımanov aǵamyzdy ortamyzǵa arnaıy shaqyryp, osyndaı jyly shýaqty kezdesý uıymdastyrdyq. Telegeı-teńiz bilim ıesi, ne nárseni bolsyn keń oılap, tereń tolǵaıtyn abyz aqsaqaldyń sol joly aıtylǵan kóp ǵıbratty áńgimeleriniń qatarynda myna bir támsil jadymda jaqsy jattalyp qalypty:
«Kez kelgen adamdy zamany týdyryp, dáýiri tárbıeleıdi, ósiredi. Tek adamǵa sol zaman, sol dáýir talaptary dárejesindegi bıik ıntellekt kerek. Sizder sııaqty, ǵylymǵa den qoıǵan jas ǵalymdar izdený, talaptaný barysynda damýdyń tórt satysynan ótedi: 1) ár nársege yntalylyq; 2) qol jetkenge masattaný; 3) óz-ózine syn kózimen qaraý; 4) aqyl-parasatqa júginý, toqtamǵa kelý.
Áýelde túrtinektep izdenip júrip, shań basqan arhıvterden, kitaphana qorlarynan jańa, tyń dúnıeler taýyp alasyz. Sosyn mol oljaǵa kenelgendeı, keýdeńizge nan pisip, masattanyp, aınalańyzǵa mańyzdana qarap, tipti aǵa býyn ǵalymdardy, jetekshilerińizdi «mensinbeı» qalǵan kúı ornaıdy. Biraq álgi «ashqan amerıkalaryńyzdyń» bári buryn qarastyrylǵan, sóz bolǵan, táp-táýir taqyryp ekeni anyqtalǵanda, qaradaı jasyp, óz-ózińizge kóńilińiz tolmaı, syn kózimen qaraı bastaısyz. Aınalyp kelgende, bar tapqan-taıanǵanyńyz, tynymsyz izdenisterińiz bir izge túsip, jumystar júıeli jolǵa qoıylǵan kezde aqyl-sanańyz alǵa shyǵyp, paıym-parasat ústemdik etetin bolady.
Tek ǵylymda emes, ómirde, qyzmette de solaı... Adam damýdyń osy tórt kezeńin bastan ótkeredi. Bul zańdy da. Tek árbir kezeńniń óz ýaqyty bar. Sony baıqaý kerek. Bireýinde kóp aınalyp qalsań, basqasy aqsap, ómirińe zııan keltirýi múmkin...» – dep jyly jymıyp edi dana ustaz.
Kezinde qazaqtyń asyl uldarynyń biri, úlken parasat ıesi Salyq Babajanov qaıtys bolǵanda halyq «Salyq óldi degenshe, halyq óldi deseıshi» dep qaıǵyrǵan eken. Zań ǵylymynyń damýyna súbeli úles qosqan abyz aǵamyz fánıden baqıǵa ozǵanda da Keńsaıǵa bet alǵan qaraly qaýym taǵy da sondaı kúıdi keshken edi.
Saıyp kelgende, Salyq aǵa qyzmette talapshyl, qatal bolǵanymen, bylaıǵy ómirde júregi jumsaq, mańǵaz jan edi. Árqashan salmaqty oılarymen, salıqaly sózderimen ulttyń sózin aıta bilgen abzal jannyń eli men jeri úshin sińirgen esepsiz eńbegi, ǵıbratty ǵumyry qashan da qundy ári mańyzdy. Osyndaıda, shirkin-aı, urpaǵy osy kisiniń eren tulǵasyn baǵalaı aldy ma degen suraq týyndaıdy.
Alyp tulǵanyń bir ǵasyrdan ekinshi ǵasyrǵa batyl qadam basqan óshpes dańqy men adamshylyq abyz beınesin máńgi jadylaý, ónegesin talmaı nasıhattaý, ulyqtaý – artynda qalǵan halqyna syn.
Nurlan DÝLATBEKOV,
Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi,
zań ǵylymdarynyń doktory, professor