Aýmaly-tókpeli qazirgi kezeńde qazaq qoǵamy úlken rýhanı serpiliske den qoıyp otyr. Atap aıtqanda, memleketimiz uly tulǵalaryn ulyqtap, mereıin asyrý jolynda barlyq sharany júzege asyryp jatyr. Sondaı dara tulǵalardyń kósh basynda qazaqtyń birtýar perzenti Muhtar Áýezovtiń turatyny daýsyz.
Bıyl 28 qyrkúıekte Almaty qalasynda M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty, Almaty qalasynyń ákimdigi, TURKSOY uıymy, Túrki akademııasy, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń uıymdastyrýymen zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy M.Áýezovtiń 125 jyldyǵyna arnalǵan «M.O.Áýezov murasy jáne álemdik órkenıet» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti. Konferensııaǵa Reseı, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Ázerbaıjan, Tatarstan, Grýzııa, Túrkııa, Majarstan, Nıderland jáne basqa elderdiń jetekshi ǵalymdary qatysty. Sonymen qatar bul jıynǵa uly jazýshynyń perzenti Murat Muhtaruly Áýezov pen Nıderlandydan nemeresi professor Zıfa-Alýa Áýezova arnaıy kelip qatysty.
Shyraıly Shymkent qalasyndaǵy 80 jyldyq tarıhy bar M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń atynan zııaly qaýymdy uly jazýshynyń 125 jyldyǵymen quttyqtap, tarıhshy retinde ýnıversıtet ǵalymdarynyń sońǵy jylda ashqan Abaı urpaqtarynyń M.Áýezovpen baılanysy týraly arnaıy baıandama jasadym. Sondaı-aq konferensııada ýnıversıtetimizdiń janyndaǵy «Muhtartaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń ǵalymdary jaryqqa shyǵarǵan «M.Áýezovtiń Ońtústikke sapary» kitabynyń tusaýy kesildi.
Bıyl iri betburystarǵa jol ashatyn kezeń bolyp otyr. Kúntizbemizdiń tarıhı datalarmen tolysýy da beker emes. Nege deseńiz, bıyl qazaqtyń uly ustazy Ahmet Baıtursynulynyń dúnıege kelgenine – 150 jyl, qazaqtyń birtýar jazýshysy Muhtar Áýezovtiń týǵanyna 125 jyl tolyp otyr. M.Áýezov óziniń rýhanı ustazy A.Baıtursynuly týraly «Ahańnyń elý jyldyq toıy» atty maqalasynda: «О́zge dúnıede bolyp jatqan uly ózgeristi qoıa turyp, qazaqtyń ózin alǵanda, áldeneshe tarıhshyǵa eńbek bolatyn tarıhı ýaqıǵalar ótip jatyr. Burynǵy ýaqytta qazaq balasynyń esine kelmegen, maǵynasy úlken ýaqıǵanyń biri – qazirgi jasalyp otyrǵan Aqańnyń 50 jyldyq toıy. Saıasat tolqynyna túsip, oıy ashylǵan, mádenıet jolynda az da bolsa ilgeri basyp beti ashylǵan qazaq jurty, burynǵy aýyr kúnde basshysy bolǵan azamatynyń atyn qurmetpenen ataǵysy keledi» degen bolatyn. Osyndaı danalyqpen urpaqqa úlgi bolǵan eren isterdiń bolmysyna aınalǵan qos zańǵardyń mereıtoıynyń qatar kelýi – tarıh pen rýhanııat dáýiriniń irgeli betburysy ispettes.
Qazaqtyń zańǵar jazýshysy M.Áýezov Uly Abaıdyń jarqyn beınesin óziniń «Abaı joly» roman-epopeıasy arqyly óshpesteı etip ýaqyt jadyna jazyp ketti. Sonymen birge Muhtar Omarhanuly Abaıtaný ǵylymynyń irgetasyn tozbastaı etip qalady. Sonyń arqasynda qazirgi tańda abaıtaný, muhtartaný atty ǵylym salalary búgingi qazaq ádebıeti men ádebıettanýdyń shamshyraǵy ispettes zor rýhanı-mádenı lokomotıvke aınalǵan. Abaıtaný, muhtartaný salalaryn keńeıtip, rýhanı qazynalaryn molaıtý maqsatynda 2018 jyldyń qarashasynda M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń 75 jyldyǵy aıasynda ýnıversıtet tarıhynda alǵash ret «Muhtartaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵy ashyldy.
Sodan beri biraz ǵylymı jańalyqtardyń kýási bolyp otyrmyz. Professor M.Myrzahmetulynyń 2020 jyldyń maýsym aıynda «Abaıdyń «Tolyq adam» ilimi» monografııasy jaryq kórdi. «Tolyq adam» iliminiń shyǵý tarıhy, damý tórkini óte tereńde ekeni daýsyz. Atalǵan eńbekte: «Turan jerindegi b.z.d. VII ǵasyr basynda «Alyp er Tońa» (Afrasıab) týraly jyrlanǵan dastannyń úzikteri (600 óleń joly, ıaǵnı 150 shýmaq óleń) M.Qashqarıdiń HI ǵasyrda kúlli álemge tanylyp «Túrik sózdigi» eńbegi arqyly bizge jetti. Túrik halyqtary «Alyp er Tońa» dese, parsylar «Afrasıab» deıdi. Bul ataýlar maǵynasyn alǵash ret saralap, maǵynasyn ashyp bergen Júsip Hashadjıb Balasaǵunı bolatyn. Afrasıabty bas keıipker retinde tanytqan Ferdaýsıdiń «Shahnama» dastanyn shuqshııa zerdelese, izgilik, jomarttyq jaıly oılar jelisinen kóptegen týma oı ushyrasady. Alyp Er Tońany parsy patshasy Keıqaýys aldap toıǵa shaqyryp, qonaq etkende, sharapqa ý qosyp óltirgeni b.z.d. 626 jyl bolatyn. Alyp Er Tońa týraly ol ýlanyp qaıtys bolǵan soń, keıingi jyldarda halyq aýzynda jyrlanǵan dastan óziniń túrki sózi arqyly asyl mura retindegi óleń úzikteri bizge jetip otyr. Alyp Er Tońa jaý qolynan ýlanyp ólerin bilgen soń, jurtyna arnap qaldyrǵan ósıet sózi bar: «Qoıǵyn maǵan márttikti, bolsyn meniń laqabym», dep aıtqan aqyrǵy ósıet sózi bizge jetip otyr. Osy sózinde ol ózin «aqı» dep ataıdy, ol sóz onyń laqap aty retinde keler urpaqqa qalatynyn eskertetini bar. Bul sózdiń tereń «jaýanmártilik» iliminiń tuńǵysh rýhanı kórinisi ekeni baıqalady», deıdi.
Buǵan qosa taǵy bir úlken ǵylymı jańalyq – ýnıversıtet ǵalymdary tuńǵysh ret hakim Abaıdyń «Kıtab tasdıq» shyǵarmasynyń transkrıpsııasyn jasap shyqty. Árıne, bul ǵylymı jańalyqtarymyzdy men elimizdiń bas basylymy «Egemen Qazaqstan» jáne «Aıqyn» gazetteri arqyly bólisken edim. Múrseıit – Muhtar Áýezovtiń ustazy. Múrseıitti jaryqqa shyǵarý Muhtar Omarhanulynyń armany bolatyn. Bul týraly estelikte: «...osy arada taǵy bir oı keledi. Ásirese, keńes dáýirinde Abaı jınaqtary az basylǵan joq, tırajdary da mol boldy. Endi 150 jyldyq toıǵa deıin Múrseıittiń qoljazbasy boıynsha Abaıdyń jeke, arnaıy basylymyn daıarlap, kitap bastyryp shyǵarsa durys bolar edi. Múrseıit eńbegi sonda jarqyrap shyǵar edi. Bir áńgimesinde Týraǵuldyń qyzy Aqıla (1990 j. qaıtys bolǵan): – Muqańmen bir kezdesip áńgimeleskenimde sózden-sóz shyǵyp, Múrseıit týraly aıtqanda: «Múrseıit qoljazbasy boıynsha bólek Abaıdyń jınaǵyn qurastyrý oıda bolyp edi, onyń mollalyǵy kedergi boldy ǵoı dep aıtqany esimde» degen eken».
Transkrıpsııa Abaıdyń ádebı hatshysy Múrseıit Bikiulynyń 1905, 1907, 1910 jylǵy qoljazbalaryna súıenip jasaldy. Endi osy jańalyq tolyqqandy barsha oqyrmanǵa jetýi úshin biz Abaı jyly men Táýelsizdiktiń 30 jyldyq mereıtoıynyń qurmetine oraı «Abaıdyń «Kıtab tasdıq» shyǵarmasy», «Abaı. Kıtab tasdıq» atty qos ǵylymı monografııany jaryqqa shyǵardyq. Abaıdyń «Kıtab tasdıq» shyǵarmasyna jasaǵan ǵylymı-tekstologııalyq jańalyǵymyzdy Zıfa-Alýa Muratqyzy joǵary baǵalaǵan edi. Bul, árıne, biz úshin úlken mártebe. Hakimniń tereń oılary, fılosofııalyq qundylyqtary týraly A.Baıtursynuly «Qazaqtyń bas aqyny» atty maqalasynda: «1903 jyly qolyma Abaı sózderi jazylǵan dápter tústi. Oqyp qarasam, basqa aqyndardyń sózindeı emes. Olar sózinen basqalyǵy sonsha, áýelgi kezde jatyrqap, kópke deıin tosańsyp otyrasyń. Sózi az, maǵynasy kóp, tereń. Buryn estimegen adamǵa shapshań oqyp shyqsań, azyna túsinip, kóbiniń maǵynasyna jete almaı qalady. Keı sózderin, oılanyp daǵdylanǵan adamdar bolmasa, myń qaıtara oqysa da túsine almaıdy. Ne maǵynada aıtylǵanyn bireý baıandap uqtyrǵanda ǵana biledi. Sondyqtan Abaı sózderi jalpy adamnyń túsinýine aýyr ekeni ras. Biraq ol aýyrlyq Abaıdyń aıta almaǵanynan bolǵan kemshilik emes, oqýshylardyń túsinerlik dárejege jete almaǵanynan bolatyn kemshilik. Olaı bolǵanda aıyp jazýshyda emes, oqýshyda. Ne nárse jaıynan jazsa da Abaı túbirin, tamyryn, ishki syryn, qasıetin qarmaı jazady», degen edi.
Abaı urpaqtaryna qatysty taǵy bir sony jańalyqpen bóliskim kelip otyr. Bul – 1934 jyly Shymkentte qaıtys bolyp jáne osynda jerlengen hakim Abaıdyń Áıgerimnen týǵan perzenti Týraǵul Ibrahımuly men ózge de urpaqtaryna qatysty erekshe jádigerdiń tabylǵandyǵy. «Muhtartaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵy ǵalymdarynyń ǵylymı izdenisiniń nátıjesinde Abaı Qunanbaıuly urpaqtarynyń esimi, qaıtys bolǵan merzimi men jerlengen oryndary kórsetilgen erekshe memorıaldy taqtanyń tabylǵanyn zor qýanyshpen aıtqym keledi. Bul mármártasta Abaıdyń:
«Jas qartaımaq, joq týmaq,
týǵan ólmek,
Taǵdyr joq ótken ómir
qaıta kelmek.
Basqan iz, kórgen qyzyq
artta qalmaq,
Bir qudaıdan basqanyń bári ózgermek»,
degen óleńimen qosa: «Abaı Qunanbaevtyń Shymkent qalasynda jerlengen úrim-butaǵy:» oryssha mátinde: «Rodstvennıkı Abaıa Kýnanbaeva pohoronennye v gorode Shymkente:» dep, oǵan qosa 4 adamnyń esimi qaı jyly, qaı jerde jerlengenderi qazaq-orys tilderinde qashap jazylǵan. Olar:
«Týraǵul Abaıuly – Áıgerimnen týǵan. 1934 j. HFZ aımaǵy.
Kelinderi: Dámejan – Mıkaıldiń áıeli. 1960 j. Shuqyrsaı.
Kamalııa – Áýbákirdiń áıeli. 1962 j. Qasqa zıraty.
Nemeresi: Áýbákir – Aqylbaıdyń uly. 1933 j. Kóksaı.
Týragýl Abaıýly – syn Aıgerım. 1934 g. R-N HFZ.
Jeny synoveı: Damejan – jena Mıkaıla. 1960 g. Shýkyrsaı.
Kamalııa – jena Aýbakıra. 1962g. K-she Kaska.
Vnýk: Aýbakır – syn Akylbaıa. 1933 g.Koksaı»
Mine, mármártastaǵy mátin osylaı órilgen. Memorıaldy taqta 30 jylǵa jýyq «Hımfarm» zaýytynyń arnaıy bóliminde óte uqypty saqtalyp kelgen. Jádiger búginde ýnıversıtetimizdiń «Muhtartaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵyndaǵy qundy eksponattyń birine aınalǵan. Bul memorıaldy taqtanyń tarıhy tym tereńde jatyr. Alash zııalysy Týraǵul Ibrahımuly 1934 jyly Shymkentte turatyn qyzy Mákenniń qolynda dúnıe salǵan. Keı derekterge súıensek Týraǵuldyń súıegi sol kezde musylmandar zıratyna jerlenip, keıinnen ol jerge «Hımfarm» zaýyty salynyp, aqyry máıiti sol mekemeniń astynda qalyp qoıǵan degen pikirler aıtylyp keldi. Al shyndyq múlde basqa bolyp shyqty. Farmasevtıkalyq kásiporyn 1882 jyldary salynǵan. Iаǵnı máıittiń dári-dármek saqtaıtyn mekemeniń astynda qalyp qoıýy shyndyqqa janaspaıdy. Bul mármártasty Abaıdyń nemeresi Máken Týraǵulqyzynyń aıtýymen «Hımfarm» zaýyty jasatqan. Taǵy bir jańalyǵymyz, osy mármártasta atalǵan Abaıdyń kelini – Kamalııa týraly. Kamalııa apamyz jerlengen zıratty taýyp, M.Áýezov atyndaǵy ýnıversıtetiniń atynan Abaıdyń kelinine arnaıy eskertkish taqta ornatqanymyzdy súıinshilep aıtqym keledi. О́ıtkeni Kamalııa Abaı kelini – hakim Abaıdyń qyzyndaı kórgen eń jaqyn kelinderiniń biri, ári Abaıdy aqtyq saparǵa shyǵaryp salǵan da osy apamyz bolatyn (1962 jyly Shymkentte qaıtys boldy).
Sonymen qatar Muhtar Omarhanulynyń týǵanyna 125 jyl tolýyna oraı bizdiń ýnıversıtet ujymy bıyl maýsym aıynda Abaı eline tanymdyq saıahat uıymdastyrdy. Bac-aıaǵy 50 stýdent 9 kúnniń ishinde 5 oblys, 10 eldi meken, 30-dan asa tarıhı-mádenı nysandy aralap, 4 myńnan asa shaqyrym jerdi eńserdi. Tanymdyq saparǵa shyqqan stýdentter qoǵamdyq jumysta belsendi (GPA upaıy joǵary) 50 stýdent irikteldi. Sapardyń maqsaty – qazaqtyń zańǵar jazýshysy M.Áýezovtiń shyǵarmashylyǵy men ómirine degen qyzyǵýshylyqty arttyrý, qazaq mádenıeti men tarıhyn nasıhattaý, stýdentterdiń boıynda patrıottyq sezimdi qalyptastyrý, stýdentterdi Qazaqstannyń kıeli jerlerimen tanystyrý, jyl boıy jaqsy nátıjege qol jetkizgen stýdentterdi yntalandyrý.
Taǵy bir eleń etkizer jańalyqtarymyzdyń biri ýnıversıtetimizdegi «Muhtartaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń ǵalymdary Aqjol Qalshabek pen Ázimhan Isabek, sonymen qatar «Bolon prosesi jáne akademııalyq utqyrlyq ortalyǵynyń jetekshisi Laýra Hasenova qazan aıynyń 24-28 aralyǵynda Nıderland koroldiginiń Leıden ýnıversıteti men Qazaqstannyń Nıderland koroldigindegi elshiliginiń uıymdastyrýymen ótken M.Áýezovtiń 125 jyldyǵyna arnalǵan Eýropa tórinde ótken halyqaralyq konferensııaǵa qatysyp qaıtty. Konferensııada baıandama jasaǵan «Muhtartaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń ǵalymdary ýnıversıtettiń sońǵy jyldardaǵy jumysymen, ǵylymı jetistikterimen bólisti. Muhtartanýshy ǵalym A.Qalshabektiń «M.Áýezov jáne «Sholpan» jýrnaly», abaıtanýshy Á.Isabektiń «Áýezovtiń ustazy – Múrseıit Bikiuly» taqyrybynda jasaǵan baıandamalary shetel ǵalymdarynyń erekshe qyzyǵýshylyǵyn týdyrdy.
Muhtar Áýezov týraly konferensııanyń Nıderland jerindegi Leıden qalasynda ótip jatqany kezdeısoq emes. Sebebi jazýshynyń ataqty «Abaı joly» roman-epopeıasynyń ekinshi tomyndaǵy «Asýda» atty taraýynda osy Leıden qalasy týraly aıtylady.
Qazaqstannyń Nıderland Koroldigindegi Tótenshe jáne О́kiletti Elshisi Asqar Jumaǵalıev Leıden ýnıversıtetiniń ǵalymdary Muhtar Áýezovtiń nemeresi Zıfa-Alýa Muratqyzyna, Robert Ermerske Abaı Qunanbaıulynyń qarasózderi men Shoqan Ýálıhanovtyń aǵylshyn tiline aýdarylǵan kitaptaryn syıǵa tartty.
M.Áýezov kezinde «Rahymdy kúnniń shýaǵyna qyzyp bir az ǵana bilimimizdi, az ǵana qaıratymyzdyń kishkene qyzmetin adamshylyq jolyna salyp, aqtyqqa jumylaıyq», dep jar salyp edi. Bizdiń M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń ǵalymdary aldaǵy ýaqytta da ótken tarıh murasyn qasterleı otyryp, ony keleshek urpaqqa jetkizý jolynda óz izdenisterin jalǵastyra bermek. Qoryta aıtqanda, babalar amanatyna adaldyq tanytatyn ýaqyt keldi!
Darııa QOJAMJAROVA,
M.O.Áýezov ýnıversıteti basqarma tóraǵasy-rektor, UǴA akademıgi