Sıfrlyq ekonomıkanyń qýaty

Qytaı memleketiniń basshysy Sı Szınpınniń pikirinshe, Qytaı dúnıe júzindegi basqa eldermen, sonyń ishinde Qazaqstanmen ha­lyq­aralyq indetke qarsy ynty­maqtastyqty nyǵaıtýǵa jáne ja­handyq qaýipsizdikti birlesip qor­ǵaýǵa daıyn. Bul jolǵy dú­nıe júzinde keń taral­ǵan indet Qazaqstan-Qytaı ynty­maq­­tastyǵyna qıyndyqtar ákel­di, sonymen qatar jańa múm­kin­dikter týǵyzdy. Qazaqstan men Qytaı sıfrlyq ekonomıka, medısına jáne densaýlyq saq­taý salalaryndaǵy yntymaq­tas­tyqty keńeıtip, Qazaqstan-Qytaı qarym-qatynastarynda yntymaqtastyqtyń jańa ósý núktelerin qurýy kerek.

Qazaqstan úshin Qytaı – eń iri ekonomıkalyq jáne saýda seriktesteriniń biri. Qytaı kedeniniń sta­tıs­­tıkasy boıynsha, byltyr eki el arasyndaǵy ekijaqty saýda kólemi 25,25 mlrd dol­lar­dy qurap, 2020 jylmen sa­lys­tyrǵanda 17,6 paıyzǵa ósken. Onyń ishinde Qytaıdyń Qazaqstanǵa eksporty 13,98 mlrd dollardy qurap, 2020 jylmen salystyrǵanda 19,5 paıyzǵa artty. Al Qazaqstannan ımport 11,27 mlrd dollarǵa teń bolyp, bir jyl ishinde 15,3 pa­ıyzǵa ulǵaıdy. Qytaımen eki­jaqty saýdanyń oń saldosy 2,71 mlrd dollardy qurap, bir jyl burynǵy deńgeımen salystyrǵanda 36,2 paıyzǵa ósti. Qazaqstan Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń derekterine sáıkes, 2022 jyldyń qańtar-maýsym aılarynda Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy jalpy saýda kólemi 11,26 mlrd dollarǵa jetip, ótken jyldyń sáıkes ke­ze­ńimen salystyrǵanda 36,2 pa­ıyzǵa ósip, jalpy kólemnen úsh ese artty. 2016 jyldyń birinshi jartyjyldyǵyndaǵy saý­da kó­le­mi jańa rekord ornatqan bolsa, bul sol ýaqyttan beri ta­rı­­hı eń jo­ǵary deńgeı bolyp kór­­setildi.

Qazaqstan men Qytaıdyń yn­ty­maqtastyǵynyń tarıhy te­­reńde. Eki jaqtyń ekonomı­kalyq-saýda yntymaqtastyǵy bir-birin joǵary deńgeıde to­lyqtyrady. Qytaı «Bir beldeý, bir jol» baǵdarlamasyn alǵa jyljytqannan keıin Qazaqstan men Qytaıdyń ońtústik aımaqtar arasyndaǵy ekonomıkalyq jáne saýda yntymaqtastyǵy odan ári damyp keledi. Sonyń mysaly re­tinde Chjeszıandaǵy jaq­sy damyǵan logıstıka eki jaqtyń jan-jaqty jáne tereń ynty­maq­tastyǵyna kepildik berdi. Atap aıtqanda, Iýden qalasynan shy­ǵyp, Qazaqstan arqyly ótetin Qytaı-Eýropa júk poıyzyn jan-jaqty baılanystyrdy.

Qazaqstan men Qytaı sıfr­lyq ekonomıkany damytý­ yntymaqtastyǵyn ne­gizdedi. Sıfrlyq ekonomıka óndi­ris­tiń mańyzdy faktory retinde derekter resýrs­ta­ryn almasýdy, negizgi tasy­maldaýshy retinde qa­zirgi zaman­ǵy aqparattyq jeli­ler­di jáne aqparattyq-kom­mý­nı­ka­sııalyq tehnologııalardy biriktirý men qoldanýdy, barlyq faktordyń sıfrlyq transformasııasyn alǵa jyljytýdy ma­ńyzdy qozǵaýshy kúsh sanaıdy.

Qazaqstan sıfrlyq ekonomıkany damytýǵa úlken mán berip, sıfrlyq transformasııaǵa kóshý jolyna tústi. 2017 jyly el úkimeti «Sıfrlyq Qa­zaq­stan» ulttyq baǵdar­la­masyn qabyldady. 2018-2022 jyldar aralyǵynda júzege asyry­latyn baǵ­darlama el ekonomıkasy men tehnologııasyn jańǵyrtýdy yn­ta­landyrý jáne eńbek ónim­di­ligin arttyrý úshin jaǵdaı jasaýdy kózdeıdi. Maqsat – 2025 jylǵa qaraı sıfrlyq báse­kede Qazaq­stan­dy ozyq elderdiń qata­ry­na qosý. Bıznes, ǵylym salasy jáne elder arasynda turaqty baılanystar ornatý ar­qyly tehnologııaǵa negizdelgen kásiporyndar men ınnovasııalardy damytý úshin jaǵdaı jasaı otyryp, sıfrlyq elge kóshý bastamasyna basa mán berildi.

Sıfr­lyq ekonomıkany damy­tý­daǵy praktıkalyq jetistikter sıfrlyq ekonomıka eki el ara­syn­daǵy ynty­maq­tastyqtyń ma­ńyzdy múmkindigi men salasyna aınalǵanyn jáne jaqsy ná­tıjege ıe ekenin kórsetedi. 2017 jyly Astanada ótken EKSPO kezinde Qa­zaqstan men Qytaı «Sıfrlyq Jibek joly» bas­tamasyn jáne Qazaqstannyń «Sıfrlyq Qazaqstan» strategııa­syn ilgeriletýdi qosa alǵanda, ke­li­simderdi ornatýdyń tórt as­pek­tisine nazar aýdar­­dy.

2018 jylǵy 22 qarashada Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Ulttyq damý jáne reformalar komıssııasy men Qazaqstan Res­pýblıkasy Aqparat jáne kom­mýnıkasııalar mınıstrligi sıfrlyq ekonomıka salasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý jó­nin­degi ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Elimiz «Sıfrlyq Qazaqstan» jos­paryn júzege asyrý úshin 169 mlrd teńge (shamamen 510 mln dollar) ınves­tısııa tartýdy jos­parlap otyr. Bul Qazaqstan ekonomıkasyna 30 paıyzdyq ósim ákelip, 2 trln teńgeden (shamamen 6 mlrd dollar) asatyn bolady dep kútilýde.

2019 jyldyń 4 maýsymynda «Bir beldeý, bir jol» jobasy­nyń alǵashqy fızıkalyq jobasy retinde Qazaqstan-Qytaı logıs­tı­kalyq bazasy Qazaqstan­nyń qurǵaq portymen «Sıfrlyq Jibek jolyn» birlesip salý jáne onyń jańartylǵan nusqa­syn qurýǵa jetekshilik etti. Qytaı­dyń Lıanıýngan poıyzdary birte-birte Qazaqstan temir jol­­­darymen aqparat almasýdy júzege asyrdy, paıdalaný tıim­diligin, poıyzdar qozǵaly­sy­nyń qaýipsizdigin jáne tolyq qadaǵalanýdy jaqsartty, sonymen qatar 4 600 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Qazaqstandaǵy qurǵaq porttar da sınhron­­­­­dy túrde qabyldaı alatynyn tú­sindi. Qytaı-Eýropa poıyzdarynyń jumys ýaqyty 10 pa­­ıyzdan 15 pa­ıyz­ǵa deıin únemdelip, tıim­di­ligi aıtar­lyq­taı jaqsardy. Qazaqstan-Qytaı logıstıkalyq bazasynda «bes býyn» tolyǵy­men júzege asty. Bazadan jibe­ril­gen transshekaralyq po­ıyz­dar Ortalyq Azııanyń bes elin­de­gi 200-den astam stansany qamtydy jáne Taıaý Shyǵys pen Eýropa elderine deıin sozyldy. Lıanıýngan porty sonymen qa­tar 160-tan astam eldiń port­ta­rymen baılanys ornatyp, te­ńiz­de, qurlyqta yntymaqtastyq ornatty. Eýrazııadaǵy aralas tasymal Jańa Qytaı modeli men Qazaqstanǵa saıasatty baılanys­tyrý jáne damýdyń eń úlken ortaq bólgishin izdeý úshin tasymaldaýshy boldy.

2020 jylǵy 16 shildede Qy­taı­dyń memlekettik keńesshisi jáne Syrtqy ister mınıstri Van I Qazaqstannyń Syrtqy ister mınıstri Muhtar Tileýberdimen jáne Ortalyq Azııadaǵy bes eldiń basqa da syrtqy ister mı­­nıstrlerimen «Qytaı + Or­ta­lyq Azııanyń bes eli» syrt­qy ister mınıstrleriniń birin­shi beınekonferensııasyn ótkizdi. Olar epıdemııaǵa qarsy yntymaqtastyqty nyǵaıtý, ekonomıkany qalpyna kel­ti­rýge járdemdesý jáne halyqaralyq yntymaqtastyqty jandandyrý sııaqty tórt negizgi taqyryp boıynsha tereń pikir almasty. Joǵary tehnologııalyq sala­lar­da­ǵy yntymaqtastyqty belsendi túrde keńeıtetinderin aıqyn bil­diretin málimdeme jasady. Elek­trondyq kommersııa, smart qalalar, jasandy ıntellekt jáne úlken derekter tehnologııasy qoldanbalary retinde sıfrlyq seriktestik qurýǵa ke­listi. Kezdesýden keıin Van I men Ortalyq Azııanyń bes eli­niń syrtqy ister mınıstrleri baspasóz máslıhatynda nátıjeli kezdesý ótkizdi. Segiz tarmaqtan turatyn ortaq pikir arqyly oń nátıjege qol jetkizildi, tórt mańyzdy qujat jarııalandy jáne ekijaqty bes kezdesý ótti. Ortaq bolashaǵy bar qaýymdastyqtyń dáýirlik mańyzy bar ekeni taǵy da dáleldendi. «Qytaı + Ortalyq Azııanyń bes eli» modeli iske qosylyp, Qytaıdyń Ortalyq Azııadaǵy yntymaqtastyq keńis­tigi keńeıdi.

2022 jyldyń 6 mamyrynda Qazaqstannyń Qytaıdaǵy el­shiligi Qazaqstan úkimetiniń aty­nan Dúnıejúzilik sıfrlyq ekonomıka forýmy hatshylyǵyna Qytaıdyń tehnologııalyq kompanııalarymen Dúnıejúzilik sıfrlyq ekonomıka forýmy arqyly baılanys ornatýǵa jáne damytýǵa birlesip járdem­de­sý­ge nıet bildirgen hat joldady. Qazaqstan qytaılyq teh­no­lo­gııa­lyq kompanııalarǵa aero­ǵa­rysh, úlken derekter orta­lyq­tary, 5G jáne 6G zert­teý­leri, sıfrlyq naryqtar, kom­mýnıkasııalar, turmystyq qal­dyqtardy basqarý, batareıalar, medısınalyq qyzmet kór­setý jáne yntymaqtastyqty júzege asy­rýǵa erekshe muqtaj jáne olar­dy quptaıdy dep atap kór­setti.

Sıfrlyq ekonomıka – álemdik trend jáne zamannyń múmkindigi. Qazirgi ýaqytta naryq oıynshylary turǵysynan, memlekettik qoldaý nemese sıfrlyq tehnologııa men derekter qaýipsizdigi turǵysynan Qazaqstan men Qytaı ara­syn­daǵy sıfrlyq ekonomıka yntymaqtastyǵy berik negizge ıe jáne jarqyn bolashaqty kútýge bolady.

Dáýletáli AKBARQAN,

L.N. Gýmılev atyndaǵy EUÝ qytaı tili kafedrasynyń dosenti Phd,

Iý MÝHONG, Qytaıdyń Chjeszıan qarjy jáne ekonomıka ýnıversıtetiniń professory