UNICEF Talks: Erkindik pen múmkindik

BUU Balalar qorynyń (IýNISEF) Public Talk formatyn­da uıym­dastyrǵan UNICEF Talks jas­tar konferensııasynda 8 spıker sóz aldy. Alańǵa alǵash bolyp shyq­qan Almaty qala­synyń turǵyny, ashyq AITV der­tine shaldyqqan oqýshy Aıda kóp­shilikke mundaı «tańbamen» qalaı ómir súrýge bolatynyn aıtyp berdi. Sozylmaly aýrýy týra­ly Aıda 6 jasynda bilgen. Mek­tep tabaldyryǵyn endi ǵana attaǵan búldirshinge aýrýy týraly bilý ońaıǵa soqpady, árıne. О́zgelerdi bylaı qoıǵanda, tipti, jaqyndarynyń arasynda aýrýyn betke basyp, kemsitkender bol­ǵanyn Aıda aýdıtorııadan jasyryp qalmady.

Stıgma taqyrybyn Qyzyl­orda oblysy «Atameken» balalar aýyly­nyń túlegi, bolashaq jýr­na­lıst Aqmaral Sartova jal­ǵas­­tyrdy. Balalar úıinde tár­bıe­lengen Aqmaral ótken ómi­ri týraly búkpesiz baıandap ber­di. Ásirese ol balalar úıinde tár­bıelenip jatqan ul-qyzdar jó­nin­de qoǵamda qalyptasqan ste­reo­tıpter týraly búkpesiz jet­kiz­di. Qazirgi tańda Aqmaral bul máse­lelermen belsendi túrde kúresip, áleýmettik, quqyqtyq jaǵynan álsiz balalardyń múddesi men qu­qyq­­taryn qorǵaýmen aınalysyp keledi.

– О́kinishke qaraı, kóp adam balalar úıinen shyqqandar ury, zalym, buzaqy, jalqaý bolady dep oılaıdy. Men balalar úıine 2010 jyly tústim. Anam júrek talmasynan qaıtys boldy. Ol kezde 8 jastamyn. Anam qaıtqan soń onyń týǵan sińilisi meni qolyna aldy. Biraq olar meni óz balasyndaı qa­byldaı qoımady, bir-birimizben túsinise almadyq, aqyry men ol kisilerdiń úıinen qashyp kettim. Bala edim, qysty kúni muzda syr­ǵanap oınap júrgen jerimnen polısııa qyzmetkerleri kelip alyp ketti. Ýaqytsha balalardy ustaý ortalyǵyna apardy, sonda 3 aı bolyp, keıin balalar úıine jiberdi. Balalar úıinde 10 jyldan astam ýaqyt tárbıelendim. Basynda qat­ty qoryqtym. Degenmen, ýaqyt óte kele jańa ortamen tanysyp, bárimiz bir-birimizge baýyr ba­syp kettik. Árıne, balalar úıin­de kileń sýdan taza, sútten aq perish­teler turady deýge bolmaıdy. Bi­raq óz otbasynda ósetin balalar da ár­túrli bolady emes pe?! Sol sııaq­ty balalar úıinde de tabıǵaty ártúrli bala­lar bar. Biraq olar erte qıyn­dyq kórgendikten, bir-birine demeý, qamqor bolýdy biledi, – deıdi Aqmaral.

Qarshadaı qyz qoǵamda balalar úıiniń tárbıelenýshilerine qatysty qalyptasyp qalǵan taǵy bir stereotıpti atap ótti. Ol – ba­la­lar úıinen shyqqan bala ju­pyny kıinýi, beıshara halde bolýy kerek degen «qaǵıdat».

– Men ol jaqtan kettim, biraq balalar úıinde áli qanshama jet­kinshek bar. Qoǵamnyń teris kózqa­rasynan seskenip, barǵan jerinde áke-sheshesiz ósip jatqanyn aıtý­ǵa qysylatyn qansha ul men qyz bar?! Olardyń esh kinási joq. Taǵ­dyrdyń jazýy solaı. Bala­lar úıinde ósip jatqan ul men qyz­dardyń da júregi, sezimi bar, olar da ózderin jaqsy qyrynan kórsetkisi keledi, ómirde óz jo­lyn taýyp, jaqsylyqqa umtyl­ǵysy keledi. Sondyqtan, olardy bólip-jarmaı, óz balalaryn baýyr­maldyqqa beıimdeý – eresekterdiń mindeti, – dep jetim balalardyń ómirinen syr shertti Aqmaral.

Al jeke nanospýtnıgin jasaý­dy josparlap otyrǵan QazUÝ-dyń túlegi О́risim Qudaıbergenova ınjenerlik tek erlerdiń isi degen stereotıpti joqqa shyǵardy. О́risim – nanospýtnıkti stratos­feraǵa jibergen toptyń múshesi. Ol bıyl ulttyq ýnıversıtettiń «Radıotehnıka, elektronıka jáne telekommýnıkasııalar» maman­dyǵy boıynsha magıstri atanǵan.

– Bul mamandyqty tańdaýy­ma bala kezden matematıka, fızı­ka, óse kele jańa tehnologııalar­ǵa, olardyń adam balasy úshin ashqan múmkindikterine degen qyzyǵýshylyǵym túrtki boldy. Alaıda qoǵamda tehnıkalyq ǵy­lymdar tek uldarǵa arnalǵan, qyz­dar bul sala úshin jaralmaǵan degen stereotıp bar. О́kinishtisi osy «jazylmaǵan qaǵıdaǵa» qyzdar da senip, armandarynan erte bas tartyp jatady. Men qyzdarǵa barlyǵyn tastap osy jolǵa tús­sin demeımin, biraq qazirgideı qar­qyndy damyp jatqan zamanda ǵylymnan qalys qalý durys emes dep sanaımyn. Adam damı bilý kerek. Qyzdardyń tehnıkalyq salaǵa degen qabileti uldardikinen asyp túspese, kem emes. Qandaı da bir qabileti bar ma, ony tun­shyqtyrmaı, damytý kerek. Qazir ne kóp, múmkindikter kóp, sol sebepti árdaıym izdeniste bolý kerek. Tehnologııa, naqty ǵylymdar tek er azamattar úshin deý durys kózqaras emes. Qyzdardyń qoly­nan kelmeıtin is joq, – deıdi О́risim Qudaıbergenova.

Al kózi nashar kóretin Aqbota Súleımen barlyq qıyndyqty joıýǵa, múmkindikteriniń shekte­lýine qaramastan, tabysqa jetýge bolatynyn aıtady.

– Bala kezimnen san alýan qıyn­­dyqqa tap boldym, biraq ke­der­giler men qıyndyqtar meni ja­syt­qan joq, kerisinshe rýhanı shyń­­daldym. Zaǵıptar men nashar kó­re­tinderge arnalǵan arnaıy mektep-ınternatta oqydym. Qazir ­ózge adamdarǵa kómektesetin uıym­da jumys isteımin. Basqalarǵa jár­demdesý meni shabyttandyrady. Armandaǵandy jaqsy kóremin, sebebi keıde sol armandaryńnan naqty maqsattar týady, – deıdi ol.

Alańǵa shyqqan Aqbota ózine 108 maqsattan turatyn tizim jasap qoıǵanyn aıtty. Eń basty maqsatyn jigerli qyz – 2019 jyly jan-jaqty damýym kerek dep aıqyndaǵan kórinedi. Osylaısha, ol qarjylyq saýattylyq, akter­lik sheberlik, áleýmettik kásipker­lik, bıznes negizderi, SMM jáne marketıng, alǵashqy medısına­lyq kómek kórsetý sııaqty trenıng-­se­mınarlarǵa bara bastaǵan.

– Sportpen de aınalysa bastadym. Qazir mende 14 medal bar. Para-velosporttan Qazaqstan kýbogynda 1 jáne 3-oryn aldym, para-dzıýdodan respýblıkalyq spartakıadada 3-oryn, shoýdaýnnan eki ret 2-orynǵa ıe boldym. Trıatlon jarysyna da qatystym. Almatyda ótetin túrli marafondarǵa qaty­samyn. Kitap oqyǵandy jaq­sy kó­remin. Kitap oqyǵanda kádim­gi­deı tynysym keńeıgendeı bolady. Kózim kórmeıdi dep syltaýratpaımyn, kitaptardy AB3715 kitaphanasy arqyly tyńdaımyn, – deıdi Aqbota.

Qazirgi tańda Aqbota «Jan» qoǵamdyq birlestiginde jumys isteıdi. Birlestiktiń basty kóz­degeni – múmkindigi shekteýli jan­dardyń quqyǵyn qorǵaý. Aqbota sol birlestiktiń keńse menedjeri, SMM menedjeri, býhgalteri ári pedagogterdiń kómekshisi.

– Tańerteń jumysqa asyǵa­myn, óıtkeni jumysymnyń mán-maǵynasy bar, ózgelerge kómegi bar. Únemi tunjyrap, nege men osyn­daı bolyp týdym, nege men áke­siz óstim dep eńseńdi túsire ber­gennen ne paıda?! О́mirimdi óki­nish­pen, ókpe-renishpen emes, ba­rynsha qyzyqty, mándi ótkizgim keledi, – dep Aqbota UNICEF Talks alańyna jınalǵandarǵa úlken motıvasııa berdi.

UNICEF Talks-tiń taǵy bir spı­­keri – Semeı oblysyndaǵy ıadro­lyq jarylystardyń zardabyn shek­ken Dıana Myrzaǵalıeva. Ol IýNISEF-tiń volonteri re­tinde múgedek balalardyń qo­ǵam­­da áleýmettenýi boıyn­sha halyq­aralyq joba uıymdas­tyrǵanyn aıtyp berdi. Onyń sózinshe, joba tálimgerleriniń kómegimen balalar óz qabiletterin anyqtap, talantyn damyta alady.

«UNICEF Talks-tiń maqsaty – balalar men jastarǵa ózderiniń múd­desin qozǵaıtyn barlyq máse­le­ler boıynsha jeke kózqaras­ta­ryn erkin bildirip, qoǵammen bóli­sý úshin sóz sóıleýge ashyq alań berý», deıdi is-sharany uıym­das­tyrýshylar.

– IýNISEF-tiń urany balalar men jastar týraly kez kelgen sheshim eń aldymen solardyń múddesi, pikirleri eskerile otyryp qabyldanýǵa tıis degendi bildire­di. Ol sheshim ekologııalyq saıasat, qalalyq qurylysty josparlaý nemese mekteptegi tamaqtanýǵa qa­tysty da bolýy múmkin. Biz jas­tar, bolashaqta qandaı álemde ómir súr­gimiz keletini jaıly oılanamyz, ýaıymdaımyz. Biz ony teń quqyly jáne ınklıýzıvti túrde kóremiz. Kez kelgen shekteýge, kemsitýge jáne qýdalaýǵa jol berilmeıtin álem retinde kóremiz. UNICEF Talks konferensııasynda spıkerler ar­qyly osy álemge – «Erteń» dep ata­latyn álemge kóz sala aldyq. IýNISEF-pen birge biz barlyq ere­sekterdi álemdi búginnen bas­tap jaqsy jaqqa qaraı ózgertýge shaqy­ramyz, – dedi IýNISEF-tiń Qazaqstandaǵy Izgi nıet elshisi Dınara Sádýaqasova.

IýNISEF-tiń Qazaqstandaǵy ókili Artýr van Dızenniń aıtýyn­sha, 20 qarasha – Dúnıejúzilik bala­lar kúni – búkil álemdi bir maq­satqa biriktiretin kún. «Árbir bala qaýipsizdikte ómir súrip, bilim alyp, óz áleýetin júzege asy­rý­ǵa tıis. Bul kúni búkil álem­de IýNISEF balalar men jas­tar­dyń úni estilýi, olardyń pikiri­men sanasýy úshin kóptegen is-shara uıymdastyrylady. Kó­bine ba­la­lardyń múddesine, olardyń piki­rin bildirý quqyǵyna qatysty máse­leler qaltarysta qalyp qoıyp ja­tady. Sol sebepti UNICEF Talks ala­ńynda erkin pikir bildirý qu­qy­ǵy júzege asyrylyp otyr. Spı­kerler óz ıdeıalarymen bólisti, al bul ıdeıalar qatarlastaryn shabyttandyrady degen senimdemin», dedi IýNISEF-tiń Qazaqstandaǵy ókili Artýr van Dızen.