Teńgeni engizýdegi tegeýrin

Odaqtyń ydyraıtyny belgili bolǵanda, ekonomıkalyq derbestik pen táýelsizdik týraly másele taban astynda paıda boldy. Buǵan deıin qoldaǵy bar ıgilikti Odaqtyń ortaq qazynasyna quıyp kelse de, ózin KSRO-nyń murageri sanaǵan Máskeýden valıýtalyq úles alý múmkin emestigin, onsyz ekonomıkalyq derbestikke qol jetpeıtinin saýatty ekonomıster men óndirisshiler, ásirese Reseımen kóp istes bolǵan memleket jáne qoǵam qaıratkeri, tústi metall salasyndaǵy kórnekti ǵalym, KSRO Memlekettik syı­ly­­ǵynyń laýreaty Saýat Táke­janov jaqsy túsindi. Respýb­lıkada jedel qurylǵan Ekono­mı­kalyq qaýipsizdik komıteti – S.Tákejanov, M.Ospanov, S.Túgelbaev, P.Svoık (keıin olarǵa A.Qonysbaev, G.Aldajamarov jáne t.b. qosyldy) kez kelgen memlekettiń táýelsizdigi kem degende úsh shartqa jaýap berýge tıistigin – memleket shekarasy, ony qorǵaýǵa arnalǵan áskeri jáne ekonomıkalyq qaýipsizdigi úshin derbes ulttyq valıýtasy qajettigin basshylyqqa aldy. Eń aldymen, KSRO-da áreket etken, aýmaqtyq baǵa jónindegi saıasatqa qurylǵan aqsha-kredıttik qatynastar júıesinen bas tartý kerek edi.

1990 jyly 25 qazanda Qazaq­stannyń memlekettik egemen­digi týraly Deklarasııa qabyl­dandy. 1990-1991 jyldary respýb­lıkanyń ǵylymı-ınjenerlik qaýymdastyǵy jáne atalǵan komıtet Ýkraına, Baltyq mańy res­pýblıkalary, Qyrǵyzstan derbes ulttyq valıýtalaryn engizý arqyly qandaı jetistikke jetip, qandaı qıyndyqqa tap bolǵanyn zerttedi. Alynǵan derekterdi basshylyqqa ustap, derbes ulttyq valıýta engizýge altyn qoryn, tutastaı alǵanda altyn-valıýta qorlaryn jáne basqa joǵary ótimdi bank aktıvterin jasaýdy retke keltirý aldyn ala júrýi kerektigine kóz jetkizdi jáne osy máseleni respýblıka bas­shylyǵynyń aldyna qoıdy. Bul kezde áli de Odaqtyń úlken laýa­zy­mynan dámeli bolǵan, KSRO-nyń kúni batqanyna senbegen res­pýblıka jetekshileri rýbl­dik aımaqta qala berýge den qoıdy.

«Ulttyq valıýtany daıyndaý­da oılastyrylǵan baǵdar­lama­men maǵan birinshi kelgen Saýyq Temirbaıuly boldy. Bul óziniń bastamalaryna tabandy jáne óz usynystaryn salmaqpen negizdeı alatyn adam boldy. Ulttyq valıýtany daıyndaýdy qatań qupııalylyq jaǵdaıynda júr­gizýdi sheshtik. Prezıdent bizdiń dolbarlarymyzdy maqul­dady jáne jumys bastalyp ketti», dep jazdy bul týraly Qazaqstannyń sol kezdegi vıse-prezıdenti E.Asanbaev.

1991 jyly 1 qarashada atal­ǵan komıtet derbes ulttyq valıýtany – teńgeni aınalysqa engizý qajettigi týraly QazKSR Joǵarǵy Keńesiniń Prezıdıý­my­na resmı usynys jasady. Osy­dan soń el Prezıdenti «Qazaq KSR-ynda altyn qoryn jáne almaz qoryn qurý týraly» Jarlyqqa qol qoıyp, Ulttyq bankke Memlekettik qundylyqtar qoımasyn uıymdastyrýdy tapsyrdy. Teńgeniń keskinin jasaý úshin Qazaq KSR ǴA Tarıh jáne arheologııa ınstıtýtynyń mamandary jáne respýblıkanyń bir top dızaıneri shaqyryldy. Biraq respýblıka basshylyǵy teńgeni aınalymǵa kirgizýge asyqpady. Qazaqstan men Belorýssııa rýbl aımaǵynda qala berdi. 1993 jylǵy 26 shildede Reseı jańa aqshasyn engizip, bizdiń elde keńestik eski aqsha qaptap ketti. Reseı Federa­sııasy jańa aqshasymen derbes eko­no­mıkalyq saıasatyn júrgizip jatq­anyna eki jarym aı ótkende ǵana, 1993 jyly 12 qazanda el Par­lamenti Qazaqstannyń aqsha jú­ıesin Reseıdiń aqsha jú­ıesi­men biriktirý jónindegi keli­sim­di ratıfıkasııalaýdy qara­dy. Árqashan «maqul» depýtat­tary­myz qujatty bekitýge kiris­pek bolǵanda S.Tákejanov taban­dy­lyqpen sóz surap alyp, Reseıdiń ortalyq banki kózboıaý­shy­lyq jasap otyrǵanyn, kelisim­de eki jaqtyń quqyqtary men min­det­temeleri teń dárejede kórsetilýi qajet ekenin, munda tek Qazaq­stan tarapynyń mindet­teri ǵana kórsetilgenin aıtyp, Par­lamentti óz pikirine ázer ılik­tiredi. Res­pýb­lıka bıliktegilerdiń eko­no­mı­kalyq saýatsyzdyǵy men jaýapsyzdyǵy saldarynan orasan zor shyǵynǵa batqan taýar rynogyn áýpirimdep qorǵap qalǵan Saýyq Temirbaıuly teńge aınalymǵa engen 1993 jyl­­ǵy 15 qarashaǵa «Qazaqstan eko­no­­­mıkalyq táýelsizdikke qol jet­­kizgen kún!» dep anyqtama ber­­di. Osy turǵydan qaraǵanda Qazaq­stannyń tól teńgesiniń shyna­ıy avtorlarynyń biri Saýyq Táke­janov deýge bolady.

Máskeý Qazaqstandy árdaıym shıkizat bazasy retinde paıdalanyp, búkil baılyǵyn soryp kelgeni belgili. S.Tákejanov 1974 jyly Memlekettik jos­parlaý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetin qosa atqarǵanda, respýb­lıkada «ulttyq tabys», «ishki jalpy ónim» degen termınder osyǵan deıin múlde bolmaǵanyna tańǵalady. Jalpy, tapsyrylatyn esepte ondaı grafa bar eken, ony joǵary jaq toltyra­tyn kórinedi. Kelesi esepte atal­ǵan gra­fany ózi jasaǵan esep-qısap boıyn­sha «tómennen» jiber­gen kún­niń erteńinde Saýyq Temir­baıulyn Ortalyq komı­tettiń ıdeologııa jónindegi hat­shysy shaqyryp, «ulttyq tabys­ta» jumysyń qansha, ulshyl­dyqty ańsap júrmisiń dep dúrse qoıa beredi. Oǵan «ulttyq tabys» ekonomıkanyń negizi ekenin, bul ter­mındi paıdalaný odaqqa, par­tııaǵa eshqandaı nuqsan keltir­meıtinin ázer túsindirdi.

Keıipkerimizdiń ómirine, eń­begine qatysty buryn-sońdy ja­ryq kórgen ne bar eken dep elimizdegi gazet-jýrnaldar men ǵalamtor jelisin qarastyrǵanda marqumnyń qaıtys bolǵanyna jyl tolýyna oraı O.Kvıatkovskıı shyǵarǵan «Tákejanov» kitaby men belgili jazýshy, tarıh ǵylym­darynyń kandıdaty Beı­bit Qoı­shy­baevtyń tamasha ocherkin ushyrat­tyq. Basqa tolymdy dúnıe kózge túspedi. Saýyq Temirbaı­ulynyń Qazaqstandy shynaıy eko­nomıkalyq táýelsizdikke jet­kizýge baǵyttalǵan bastamalary men tabandy kúresin, maqsatyna jetýine kedergi bolǵan bıýrokratızm men jaltaqtyqty, ulttyq múddege jany ashymaıtyndardan kórgen qıyndyqtaryn, ásirese B.Qoıshybaev kórkem tilmen, naqty derekter men dáıekterdi keltire otyryp baıandaǵan eken.

Qazaqstannyń tuńǵysh Parla­menti taratylǵannan keıin ashyq pikirleri úshin qaıtadan depý­tat bolyp saılanbaǵan ol shıki­zatty keshendi túrde paıdalaný jóninde «Qazaqstan altyny», «Kon­ver­sııa altyny» sekildi qundy baǵ­darlamalar jasap, oryndalýy­na basshylyq etti. «Qazmetall» kompanııasynyń jáne «Qazal­mazaltyn» konsorsıýmynyń negizin qalady, prezıdenti boldy.

Qazaqstannyń ekonomıkalyq damýyna, sonyń ishinde metallýrgııa salasyn tıimdi paıdalanýǵa qatysty S.Tákejanovtyń ozyq oılary boldy. О́kinishke qaraı, onyń kóbin kózi tirisinde júzege asyra almady. Ol sońyna eleýli mura qaldyrdy. Ásirese, kóp jylǵy paıymdaýlar negizinde jazylǵan «Qazaqstannyń tústi metallýrgııasy. Tarıh fragment­teri, nátıjeler men tendensııa­lar» eńbeginde Qazaqstanda tústi metallýrgııanyń paıda bolý, damý kezeńderine toqtalyp, rynoktyq ekonomıka jaǵdaıynda onyń órkendeý erekshelikterin saraptady. «Keshendi shıkizatqa – jańa tehnologııalar» atty kitaby tústi, qara metaldar óndirý tehnologııasyn qaıta jaraqtandyrýdyń bolashaǵyn taldaıdy. Metaldy syrtqa satý úshin ǵana shyǵarýdyń bolashaǵy joq ekenin aıta kelip, ol tutynýǵa daıyn ónimge aınal­ǵanda ǵana elimizge paıda túsi­retinin atap kórsetedi. Áriptes­teri men shákirtteriniń aıtýyn­sha, Saýyq Temirbaıulynyń mı­neraldyq shıkizatty keshendi óńdeýdi usynǵan tujyrymdary, respýblıkanyń ekonomıkalyq táýelsizdigin qamtamasyz etý úshin ustanǵan prınsıpteri – naqty tehnıkalyq fılosofııa. Onda onyń ınjenerlikpen qatar, memle­ket­shildik, reformatorlyq oılary, kózqarastary shoǵyr­lanǵan. Biraq avtor óz qaraja­ty­men shyǵarǵan, taralymy az qundy eńbekteri ǵylymı-zertteý ortalyq­tarynyń, óndiris pen oqý oryn­darynyń nazarynan tys qalyp keledi.

S.Tákejanov metallýrgter otbasynyń negizin qalady. Saýyq aǵanyń zaıyby Klara Zeı­nol­laqyzy Qýanysheva da ınjener-metallýrg, О́skemen qorǵasyn-myrysh zaýytynda, QazKSR ǴA Metallýrgııa jáne baıytý ınstıtýtynda zertteý jumystarymen shuǵyldanyp, qazirgi QazUTÝ-da dáris berdi. Tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent, jetpiske tarta ǵylymı eńbektiń, 15 ónertabystyń jáne 7 patenttiń avtory. Qyzy Mádına – metallýrg, uly Janbolat – fızık-hımık ári metallýrg.

Ermek BALTAShULY,

Mádenıet qaıratkeri,

Nurhan MYŃBAI,

jýrnalıst