«Urpaq taǵdyrymen oınaǵan ult ońbaıdy»

– Jýrnalıstıka mashaqaty men marapaty qatar júretin salmaqty sala. О́zińiz de osy maman­dyqqa jarty ǵasyr­ǵa jýyq ǵumyryńyzdy arna­­dyńyz? Ne taptyńyz? Ne joǵalt­tyńyz?

– Jýrnalıstıka – mártebeli maman­dyq. Bizdiń kezimizde bir ǵana QazMÝ-de jylyna 50 talapkerdi qazaq tilinde, 50 talap­kerdi orys tilinde daıarlaıtyn. Talap qatal edi. Onda T.Amandosov, T.Qo­jakeev, A.Marhabaev sekildi alyptar dáris oqydy. Jýrnalısterdi bılik pen halyqtyń ortasyndaǵy altyn kópirge balaıtyn. Basqa iri basylymdardy qoıyp, aýdandyq gazettegi syn maqalada talaı­dy shalqasynan túsirgenine kýámiz. Bul ótkendi ańsaý emes, sabaq alý úshin eske túsirý. Kezinde «Egemenniń» bas redaktory bolǵan Sheraǵań (Murtaza) keıbir shendi sheneýnikterdiń qııas qylyǵy yryq bermeı bara jatqan kezde, «desant túsirý kerek» deıtin. Desanty – jýrnalıs­ter edi. Son­daıda jazylǵan syn maqala talaı­dyń shańyn qaǵatyn, tipti murttaı ushyratyn. Syn maqalany kezinde Úkimet basshysynyń, mınıstrdiń atyna dep beretinbiz. Onyń bári búginde azaıdy. Adamnyń jeke quqyǵyna tıisýge bolmaıtyn kórinedi. Barlasaq, nesin jasyramyz, arǵy jaǵynda jemqorlardyń jeke múddesi jatypty. Olarǵa sizdiń ultyńyz, tilińiz kerek emes. Aqyr aıaǵy ne boldy? Qańtar oqıǵasyna ákeldi...

Joǵaltqanym ne? Joǵalt­qanym, jaz­ǵanymdy bylaıǵy halyq oqydy, tıisti mekemeler sózimdi uqpady ma, únsiz qalyp otyrdy. Nege zarlaı beresiń degender de tabyldy. Mazamdy ketirgen ulttyń, urpaqtyń erteńgi jaıy bolatyn. Aıtyp júrip, zarlap júrip, zeınetke shyqtyq. Taǵy bir joǵaltqanym ne? Sheraǵańdaı aıbyndylardan, tabandap tura alatyn betti-ótti bedeldilerden kóz jazyp qalǵandaımyz. Kezinde Sheraǵa Prezıdentke de tike qarap tu­ryp: «Baq degenińiz, Tólegenniń astyndaǵy oınaqtaǵan aqboz at» dep edi-aý. Sondaı shyn tulǵany izdeısiń keıde. Qashan jarq ete túser eken deımin. Bul bizge emes, keıingiler úshin kerek. Keıbireýler ataly sózden aýytqyp ketkende ishteı oılanatynym bar.

Taǵy bir joǵaltqanym, eldikti, qasıetti tilimizdiń taǵdyryn tastaı ǵyp keıingi urpaqqa ustata almaı, áli kúnge deıin kókpar tartqandaı julqylasyp kele jatqanymyz. Munyń bári qaıdan keldi? Jóni bolmaı tursa da kóńilge qarap úlkendi syılaı salýdan, basshynyń qabaǵyn baǵýdan bolar. Ult bútindiginen, jurttyń jumylýynan artyq ne bar qazir. Úmit sáýlesi sebez­gileıdi, serpiltkendeı bolady.

Búgip qaıtemiz, sybyrla­ǵan­dy Qudaı esti­meı me dep, bir shoǵyrymyz dúnıeniń qulyna aınaldyq. Shyn naryq emes, jabaıy naryq degen bále keldi de, «jan baǵýǵa» kóshtik. Ashtan ólip, kóshten qalatyndaı bol­dyq. Úndemeı júrip jegenderdi, úndemeı júrip jutqandardy kóre otyryp, battıtyp betine basyp aıta almadyq. Ushqyndattyq. Esimiz endi kirgendeı, eshten – kesh deımiz be, taǵy?

Meniń tapqanym – shamam kel­genshe qoǵamda qordalanǵan máselelerdi jazdym. Alash­tyq­tardyń sózine súıendim, áli de «... jetim, jetekshil halyqsyń» (Á.Bókeıhanov) deı me dep, ózge­ler úshin olardyń oıly baılamdaryn jıi dáıekke aldym. Jerdiń ıesi sensiń, jurtyń sol jerde jatyr, jerińdi qorǵa degen ǵoı olar. Sondyqtan da jur­tym degen sózdi kóp qoldanam. Al marapatym – jurtym týraly aıtqan sózderim. Sol sózderimniń keıbireýlerin oqyǵan aǵaıyndar osy kúnge deıin, siz osylaı dep jazyp edińiz, siz solaı dep aıtyp edińiz deıdi. Men úshin úlken marapat sol dep bilemin.

– Qazaq balalarynyń taǵ­dyry týraly qalam terbeýińizge ne túrtki boldy?

– Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda biz jer baılyǵyn bylaı qoıyp, urpaq taǵdyryn tálkekke saldyq emes pe? «Neke jáne otbasy týraly» zań 1998 jyly qabyldanyp, 1999 jyly kúshine endi. Soǵan deıin myńdaǵan bala shetke ketti. Izdeýshisiz ketti. Sol kezde «Egemenge» shy­ryldap jazyp júrdim. Zań kúshine engennen keıin sony alǵa tarta otyryp jazdym. Sol zań qabyldanǵannan soń ketken balalardyń taǵdyryna úńilsem, aýrý balalar deıdi. Biraq olar aýrý emes edi. Taqyrypty tereńdete berdim. Senbeseń baryp kór, dedi is basynda júrgender. Amerıkaǵa sapar shektik. Bul 2001 jyl edi. Qazaqtyń balalary, Qazaqstannan barǵan ózge ulttyń balalary etegińe jarmasady. Asyrap alǵan áke-sheshesiniń kózin ala berip moınyńa asylady. Sol balalar tegin ketip jatqan joq. Aqshaǵa satylyp jatyr ma, degen kúmándi másele boıynsha Batys Qazaqstannan saılanǵan Májilis depýtaty Qaırat Shala­baev Bas prokýratýraǵa suraý saldy. Sol suraýdy negizge alyp «Egemenge» shaǵyn maqala jazdym. Keıin Amalbek Tshanov ta shetelge ketip jatqan balalar­dyń obaly kimge dep depýtattyq suraý saldy. Eshkim tyńdamady. Sol tyńdamaǵannyń kesirinen qazir shetelde on myńnan artyq bala júr. Amerıkaǵa barǵan balalardyń esimderi: Aıjamal-Djımmı, Aıda-Hıları bolyp ózgergen.

Jat jurtqa ketken bala­lar­dyń el, jer degende yqylas­tary bólek, qan tartady da tura­dy eken. Florıda shtatyna bar­ǵan kezde Aıjamal degen qyz sheshesi syrtqa shyǵyp ketken kezde bizdi óziniń bólmesine apar­dy. Bólmede Qazaqstannyń týy ilingen, ulttyq buıymdar bar­shylyq. Aıjamal aýdarmashy qyzǵa bul – meniń Týym dep týdy, jerde jatqan órnekti kilemdi kórsetip, bul – meniń dúnıem dedi. Bir bala uıyqtamaıdy eken. Túni boıy qaqıyp otyrady. Asyrap alǵandar baıaǵyda qazaq­tar er-toqymdy jastanyp jerge jatqan degendi estıdi de, er-toqym sııaqty zatty taýyp, balany jerge jatqyzǵan kezde bir kún, bir tún qozǵalmaı jatyp uıyqtapty. Kórdińiz be, tekke tar­tý degen osyndaıdan shyǵady. Men bul máseleni aıtqan kezde júregim shymyrlaıdy. Shetelge ketetin balalarǵa sońǵy sózdi sot aıtady. Ol zańdastyrylǵan. 1998 jyly qabyldanǵan zań boıynsha memlekettik baj mólsheri 72 teńge edi. Ol kezde ondaı ispen aınalysatyn 25 fırma boldy. Keıin ol 50-ge jetti. Amerıkalyq kóptegen adam bizdiń Qazaqstandaǵy biraz azamattyń aty-jónin biletin bolyp shyqty. Sonda jer baılyǵynyń qyzyǵyn bireýler kórse, ekinshi bireýler fırmalar arqyly urpaq taǵdyryn tálkekke salady. AQSh saparynan keıin sol balalardyń bári Beıbarys emes-aý dep edim. Qatelesippin. Marat-Teodor 2020 jyly aǵasy Rústemdi áleýmettik jeli arqyly О́skemennen taýypty. «Egemenge» «Jurtyn izdegen ul» dep tolǵaý jazdym. «...namysty nanǵa satpa» (B.Momyshuly) dep, urpaq taǵdyrymen oınaǵan ult ońbaıdy. Urpaq taǵdyryn tálkekke salǵandar ońalmaı, urpaq joly túzelmeıdi.

– О́zińiz kóp jyl boıy jaq­sylyǵyn jazyp, máse­le­sin kótergen bilim sala­sy­nyń, mekteptiń búgini men bolasha­ǵyna qandaı baǵa berer edińiz?

– Qansha jerden jamandasaq ta, keńes dáýirindegi bilim júıesi myqty bolatyn. Ony men emes, tórtkúl dúnıege tanylǵan akademık О́mirzaq Sultanǵazın aıtyp edi. Ol kisi aıasy tar maman (ýzkıı spesıalıst) degenge qarsy edi. Aıasy tar mamandyq tek qana nan taýyp je, tóńiregińe qarama, eshkimmen aıtyspa, tartyspa, saıasatta jumysyń bolmasyn, jan-jaqty bolma degen sóz. Bul kapıtalızm qaǵıdasy, bilimsizdi basqarý ońaı, qulaq tynysh degendik. Biraq bilimsizdikten jýan judyryqtyń shyǵatynyn eskermegen. Bir kúni sol jýan judyryqty yza kernese eshteńeden taıynbaıdy. Myltyq bolsa myltyq, balta bolsa baltamen jaıpap jiberedi. Amerıkada ondaılar az emes. Bilim sanany ashady, oıdy oıatady, qatygezdikten aryltady. Qyryp salǵyshtar bizden aýlaq, deýshi edi zeıindi akademık.

Iá,12 jyldyq kerek. Júıeli júr­gizilse. Amerıkaǵa barǵan kezde osyny zerttedim. Zerttesem baıaǵy bizdegideı úsh saty, 8-synyptan soń ýchılıshege jiberedi, 10-synypqa joǵary oqý ornyna túskisi keletinder barady. Baǵ­darlamasy joq, ne kitaby joq 48 mektepte 12 jyl­dyqty oqýdy bastadyq. Áli kúnge de­ıin jalǵasyp kele jatyr. Aıaǵyna jet­ken joq. Sebep ne­gizi qalanbaǵan, táji­rıbeden ótpegen, ǵylymı júıesi osal.

Bıyl ómirden ozǵan Shámsha Kóp­baıqyzy (Berkimbaeva) aýyldy kótermeı, aýyl balasyn damytpaı bolmaıdy dep «Aýyl» baǵdarlamasyn jasady. Ult­tyq mekteptiń uly muratyn alǵa ozdyrmaq boldy. Biraq onysy uzaqqa barmady. О́ıtkeni ol kisi búgin kún tártibine shyq­qan, aýyl týraly aqıqatty aıtty. Ol aqı­qattyń arǵy jaǵynda «jara» bar ǵoı. Sol jarany tyrnady. Kóp otyrǵyzbady. Jyljytyp jiberdi. Mine, bilim salasy osylaı quldyrady.

Úsh tildi meńgertemiz dedik. Bala­­baqsha balasy da aǵylshyn­sha sóılep ketti dep esep berdik. Keıbir pán muǵalimderin sanaý­ly aılarda aǵylshynsha úıretip, sabaq beredi degenge sendik. Sen­dirdik. Bes jyl oqyp birazy áreń biletin aǵylshyn tilin saýat ashýdaı qysqa merzimde meń­gerip, sabaq beredi degen­ge kúmándanýdyń ornyna gúmpil­dedik. Aqyry ne boldy, qyrýar qarjy qumǵa sińdi. Jaýap berer adam tabylmady. Aqshasy bó­linip, saǵaty sanalǵan jelbýaz is jylan baýyrlap áli jalǵasyp jatqan joq pa eken?

 Ekinshi bir másele, aqyly mektep, aqyly ortalyqtar. Kóbinde aqyly mektepte kimder oqıdy? Qal­ta­lylardyń balalary. Olar balalaryn ártúrli tilde, aqyly oqytyp jatyr. Balalardy, sóıtip, bólektedik. Zaman solaı deımiz. Biraq az qazaqty bólshekteı berý qalaı bolar eken, ásirese ul men qyzdy? Olar joǵary bilimdi de shetelde alary anyq. El men jerden alshaqtaý, kóp zamandasynan shetteý, keıin túsinbestik týyndatyp júrmeı me? Baı men kedeı uǵymy da bul jerde men mundalap tur. Jalpy, mektepterdegi keıbir muǵalimder óziniń jaýapkershiligin jeńildetý úshin: «bizdi qalamasań aqyly mektepke bar» deıtindi shyǵardy. Aqyly mektepke kez kelgen oqýshy bara ala ma? Bara almaıdy.

Osy jerde myna bir nárseni aıtýǵa tıistimiz. Memleket bıýdjetten qyrýar aqsha bóledi. Al sol qyrýar qarjy ból­­gen mektepte jaýapkershilik jaǵy ke­mip bara jatqandaı. Aqyly mektep, aqy­­ly ortalyqtar, memlekettik bilim meke­­meleriniń ara-jigin ajyratý kerek se­kildi. Ashyqtyq, ádil báseke bolýǵa tıis. Otbasy tárbıesin, ata-ana úlgisin, erteńge qadamyn esten shyǵaryp almasaq eken.

Jalpy, ulttyq bilim, ulttyq tárbıe saltanat qurmaı, qazaq balasy halyqtyq qalypqa túspesi anyq.Túsý bylaı tursyn, jattaı jatyrqaı bermek.

Muǵalimder sabaqtan keıin qosymsha oqytyp, aqsha tabý jaǵyn da jaqsy oılastyryp aldy. Muny eki jep, bıge shyǵý desek, asyryp aıtqandyq bolmas.Aqshanyń sheti shyqqan jerdiń arǵy jaǵynda bir jumbaqtyń jatary anyq. Eger muǵalim qosymsha oqytatyn pándi óz sabaǵynda saralaı túsindirse, ata-anamen jumys jasasa eki «asaýdyń» qansha qajeti bar? Qazir bilim emes, aqsha alǵa ozyp tur. Bul tereń oılanatyn másele. Qazir jaqsy muǵalimniń aılyǵy jaman emes. О́sken ústine ósip jatyr. Biraq bilim sapasy týraly ár alýan áńgime ­tyıylar emes.

Aqyly degen sóz shyqqanda ataqty ustazdar Qanıpa Bitibaeva men Orynsha Qarabalına-Qazy­baeva birden qarsy shyqty. Myq­tylar bolatyn. Balalardy bólektemeıik dedi, qazaqty baı-kedeı deý aǵattyq, baıdyń balalary myqty bolyp shyǵady, bas­qalar qalyp qoıady dep sáýegeılik jasaý jaraspaıdy, baı-kedeı bolyp qazaq kún keship kórgen. Ol zaman men bul zaman jer men kókteı dep zarlaǵan. Zar-zaman aqyndarynyń jyrlaryn Bitibaeva jatqa aıtyp, muǵalim­der bilim emes, aqsha qýyp ketedi-aý dep kúıinýshi edi.

Aqyly mektepte qazaq tili degen másele kem. Ol jerde aǵyl­shyn tili, qytaı tili, basqa tili. Qazirgi qalaly jerdegi kez kelgen úıdiń birinshi qabatynda neshe túrli aqyly ortalyqtar ornalasqan. Úsh aıdyń ishinde tildi úıretip, matematıkany oqytyp tastaımyz deıdi. Ol ne degen bilimgerlik?

90-nan asqan Malaızııanyń Pre­mer-mınıstri M.Mohamad elor­da­daǵy Eýrazııa ýnıversıtetinde oqyǵan dárisinde malaı byt-shyt bolǵan kezde búkil eldegi talantty balalardy jınap oqytqanyn, olar eldiń damýyna ólsheýsiz úles qos­qanyn, qazir de oqy­typ jatyrmyn dep edi. Talantty bala bastyqtyń, baıdyń balasy ǵana emes, qaranyń ortasynda da kóp, tek taba bil, alalaı kórme degen edi.

Bizde de kezinde myqty matematıka, óner mektepteri boldy. Qazir de bar. Tańdap alý ta­tymsyz demesek. Aıtalyq, Asqar Toqpanov jer-jerden ta­ýyp ákelip oqytqandar búgin qazaq óne­riniń bir-bir alyptary emes pe?! Orynbek Jáýtikov atyndaǵy fı­zı­ka-matematıka mektebiniń túlek­teri she? Biz bul jaılardy nege qozǵap otyrmyz, sebebi bardy baǵalaı almaı, ózge dep júrip sabaqtastyqty úzip aldyq. Endi sonyń zardabyn tartýmen kelemiz. Bilim salasy, jasyratyny joq, biraz adamnyń bıznesine aınaldy. Ár adam óziniń qam-qareketine, jan baǵysyna yńǵaılap aldy. Jalpy jurt, ult degen uǵymdy naryqqa telı salyp, ózimizdi aqtaǵan bolamyz. Bul jahandaný kezinde jutylýǵa aparmaı ma? Keńes úkimeti tóbesinen uryp turǵan kezde alashtyqtar ózim demeı, ultyn dememep pe edi. Ult balasynyń qajetine dep Maǵjan aqyn psıhologııany, jazýshy J.Aımaýytov algebrany, geolog Q.Sátbaev matematıkany, dáriger H.Dosmuhamedov rýhanııatty jazdy emes pe? Munyń bári oqýlyqtar.Al bizde qazir ne kóp? Ǵylym doktory kóp. Akademık kóp. Oqýlyq nege ońbaıdy? A.Kolmogorov degen akademık aıtady eken: «Oqýlyq jazý degen – bıik úıdiń tóbesinen sekirip ólý­men birdeı. О́ziń ólmes úshin, urpaqty óltir­mes úshin oqýlyǵyń keremet bolý kerek, saýatty bolý kerek». Endigi bir másele, muǵalim teorııalyq bilimdi ýnıversıtetterde oqıdy, tájirıbeden ótpeıdi. Mektepke barǵan kezde oqyǵan bilim men tájirıbe ekeýi ushtaspaıdy. О́rkenıetti elderde alty saǵattyń úsh saǵatyn teorııalyq bilimge, úsh saǵatyn tájirıbege jumsaıdy.

– Kózkórgenderdiń arasynda biraz dostaryńyzben birge «Segiz seri» atan­dy­ńyz­dar? Olar kimder edi? Zaman­­das­taryńyz jaıly syr shert­seńiz.

– Bizdiń zamandastary­myzda ishki esep degen bolmady. Adam­dyqqa, ar-uıatqa júgindik. Bir aýyldyń balasy emes edik. Sonaý Qaraqalpaqstannan, Qa­zaqstannyń tórt bury­shy­­­nan jınal­ǵan jigitter edik. Biz baýyr boldyq, týys bol­dyq. Olar: Erjuman-Jaqan Sma­ıyl­dar, Erbol-Kúlásh Shaı­mer­dender, Qudaıbergen-Dáme­jan Tursynov­tar, Qýanysh-Átir­gúl Jıenbaılar, Ádil-Záýre Aman­jolovtar, Qudııar-Rázııa Aǵy­baevtar, Qojahmet-Ásııa Nazar­­betovter, Azat ekeýmiz.

Qazaqta bir úlken bolady «táıt», obal bolady deıtin. Urpaq tárbıesinde de sol obal men saýapty, uıat pen ardy aıtpaǵan jaǵ­daıda qoǵam da, adam da, urpaq ta buzylady. Bizdiń kýrsy­myzda sony aıtyp otyratyn bir adam boldy. Ol – Erjuman Sma­ıyl edi. Sol segizdiń de, búkil kýrsymyzdyń da uıytqysy sol kisi edi. Eraǵa aıtatyn, biz oryndaıtynbyz. Ár balamyz ómirge kelgende bir kisideı qýandyq. Oqyǵanda qýandyq. Joǵary oqý ornyn bitirgende, úıli bolǵanda, nemereli bolǵanda da sol qýanysh jalǵasyp jatty.

Amal ne, seleýdeı seldirep bara jatyrmyz. Eraǵa men Erboldan kóz jazyp qaldyq. Bas ketý degen bar eken. Eraǵań ketkeli búkil kýrsty túgen­deıtin adam az. Eraǵań ár kúni «áı, búgin bálensheniń bala­synyń týǵan kúni» nemese «bá­len­sheniń jarynyń týǵan kúni, qut­tyqtadyńdar ma?» dep, qandaı da bir qýanysh, jaqsylyq bolsa, erinbeı-jalyqpaı ózi baratyn. О́mirden ozǵan kýrstastardyń qaıǵysyna ortaqtasyp júretin. Ony aıtasyz «Egemeniniń» úlken-kishisin bir sát te nazardan tys qal­dyrmaıtyn edi-aý! Biz «Ár qazaq – meniń jalǵyzym», dep Sabyr Adaı aıtpaqshy, ár qazaq – bir qazaq bolýǵa tyryssa eken dedik. Aldyńǵy aǵadan úlgi bolmasa, keıingi ini qalaı ońalsyn. Segiz jigittiń urany osy edi. Biz adal bolaıyq, biz arly bolaıyq, al urpaq bizge qaraıdy. О́ziń adal bolmaı turyp, ózińniń nıetińdi Qudaı uryp turyp, sen balalaryńa birdeńe aıtsań, óz qateligińdi betińe basýy múmkin. Eraǵań osylaı deıtin. Tek degenińizdiń ar jaǵynda táıt jatyr. Biz sol táıtke baǵyndyq. Eraǵań toq­sanynshy jyldardyń alasapyrany bastalǵanda aıtatyn, «Sender ne túsinip júrsińder, myna qazaqtyń jerin talap jatyr ǵoı. Sony jazbasańdar senderge sert, baspasam maǵan sert» dep. Jer daýy bolǵan kezde biz sony jazdyq. Jer satylady degen kezde men «Atadan qalǵan mura edi» dep bir aýyz sóz jazdym. «Egemen» birinshi betke shyǵardy. Sonda Sapabek Ásip aqsaqal habarlasyp, «Mynalaryń erlik boldy ǵoı, muny basqan gazettiń basshylaryna rahmet», dedi. Ol kezde «Egemenniń» basshylary Erjuman Smaıyl men Erkin Qydyr bolatyn. Biri bastyq, biri orynbasar edi. Jer daýyna da sóıtip aralasqanym bar.

– Aýylyńyzdaǵy mektepten kitapha­na ashtyńyz, qazirgi tańda on­daǵy kitap qory qansha? Aýyl­das­tary­ńyzdyń oqýǵa degen qushtarlyǵy qalaı?

– Altyn besik – aýyldan ar­tyq ne bar? О́zimshildik, baı­lyq qýý, bul –  qazaqtyń sory. Sory ekenin qazir kórip otyrmyz. Urpaq aldyndaǵy paryzdy oryndaý mindet. Meniń bar ıdeıam osy edi. Armanym – ózim oqyǵan, ózim ósken, qyzmet etken aýylǵa bir jaqsylyq jasaý edi. Balalar óz aldyna kete bastaǵanda, sony oıladym. Apyrmaı, ne istesem eken? Azyn-aýlaq aqsha jınadym. Sóıtip júrgende, burynǵy «Nur Otan» partııasynyń «Nur-Suńqar» syılyǵyna ıe boldym. Mıllıon teńge berdi. Jıǵan qar­jymdy alyp aýylǵa bardym. Mekteptiń kitaphanasy jupyny eken. Aıadaı bólmede, azǵantaı oqýlyqtar ǵana tur. 1176 balaǵa dep salǵan mektepte 500-deı bala oqıdy eken. 110 sharshy metr bos turǵan bólmeni dırektor berdi. Jóndeýden ótkizip, kitaphana ashtym. Qazaqtyń myqtylary, M.Joldasbekov, M.О́telbaev, Ý.Qalıjan, B.Smanov, taǵy da basqa ultjandy azamattar júzde­gen kitabyn berdi. Solardy Asta­nadan Almatyǵa tasydym. Tasyp júrip myń­daǵan kitap jına­dym. Kompıýter qoıyp, ınter­aktıvti taqta ornattym. Qol­dan kelgendi jasadym. Eki toqsan saıyn joǵary synyptyń bir balasyna, tómengi synyptyń bir balasyna shákirt­aqy berdim. Muǵalimder kúnine bir muǵa­limdi yntalandyrýǵa uıytqy boldym. «Baldáýren» balalar lagerine ár jyl saıyn shamamnyń kelgeninshe 2 baladan, 5 baladan demaldyrdym. Barǵan balalar qansha dostar taptyq dep qýanady. 70-ke tolǵanda kezdesýge shaqyrdy. Eńbek kabınetinde tigin mashınasy joq eken, sony apardym. Munyń bárin maqtaný úshin emes, aýylyna ár azamat ıneniń jasýyndaı septigin tıgizse, bastaýdan bulaq, bulaqtan ózen quralatynyn ańǵartý edi. Shúkir, aýyldan shyqqan azamattar, mektep túlekteri osyndaı ıgi sharýany jalǵastyryp jatyr. Soǵan qýanasyń. Biz aldyńǵy ulylardy maqtan etemiz. Olardyń sózin úlgi etip aıtamyz. Eger bizdiń boıymyzda sondaı bir qasıet bolmasa, keıingi urpaq kimdi úlgi etedi?

Áńgimelesken

Raýan QAIDAR,

arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin