О́rt qaýipsizdigin saqtaý – ózekti másele

Baǵany baqylaýda ustaý qajet

Birinshi másele boıynsha sóz alǵan Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrovtyń aıtýynsha, atalǵan kezeńde respýblıkada IJО́ ósý qarqyny 2,5%-dy qurady. Atap aıtqanda, ekonomıkanyń naqty sektory 2,8%-ǵa, qyzmet kórsetý salasy 1,6%-ǵa ósti. Salalar arasynda aýyl sharýashylyǵy (8,2%), aqparat jáne baılanys (7,1%), qurylys (5%), óńdeý ónerkásibi (4,3%), saýda (4,1%), kólik jáne qoımalaý (3,9%) oń dınamıkany kórsetip otyr.

Bıylǵy qańtar-qyrkúıek aılarynda eldiń syrtqy saýda aınalymy 35%-ǵa ósip, 98,4 mlrd dollardy qurady. Eksport boıynsha kórsetkish 47,5%-ǵa (63,8 mlrd dollarǵa), óńdelgen taýarlar eksporty 37,5%-ǵa (19,3 mlrd dollarǵa) ósti. Import 34,6 mlrd dollardy qurady (16,5%-ǵa ósken). Jalpy, Qazaqstannyń oń saýda teńgerimi 29,3 mlrd dollarǵa jetti. Iаǵnı byltyrǵy osy kezeńmen salystyrǵanda 2,2 esege ósti.

Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaevtyń derekteri boıynsha, memlekettik bıýdjetke 12 trln 427 mlrd teńge kiris tús­ti (jospar 104%-ǵa oryndaldy). Atap aıtqanda, respýblıkalyq bıýdjet 8,4 trln teńgege (102%), jergilikti bıýd­jetter 4 trln teńgege (108,5%) tolyq­ty­ryldy. Memlekettik bıýdjet shyǵystary 96,7%-ǵa, onyń ishinde respýblıkalyq bıýdjet shyǵystary 98%-ǵa (14,5 trln teńge), jergilikti bıýdjetter shyǵystary 94%-ǵa (8,1 trln teńge) oryndaldy.

Conymen qatar Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Berik Shol­panqulov ta baıandama jasady.

Baıandaýshylardy tyńdap bolǵan Premer-Mınıstr búgingi tańda el ekonomıkasy qalypty ósý qarqynyn saqtap otyrǵanyn, naqty sektor ekonomıkany turaqtandyrýdyń negizgi faktory retinde damýdyń oń úrdisin kórsetkenin atap ótti. Máselen, óńdeý ónerkásibindegi óndiris kólemi 4,3%-ǵa, mashına jasaý salasyndaǵy óndiris kólemi 7,7%-ǵa, aýyl sharýashylyǵynda 8%-dan astamǵa ósti.

Á.Smaıylovtyń aıtýynsha, ishki jáne syrtqy ınvestısııalardy tartý – ekonomıkalyq ósýdiń mańyzdy faktory. Jalpy, atalǵan kezeńde negizgi kapıtalǵa ınvestısııalardyń ósýi 6,7%-dy qurap otyr.

«Onyń ishinde ekonomıkanyń shıki­zattyq emes salalaryna tartylǵan ınvestısııa kólemi ulǵaıyp keledi. Investısııanyń joǵary ósimi jyljymaıtyn múlikpen jasalatyn operasııalarda, sondaı-aq kólik jáne qoımalaý, aýyl sharýashylyǵy jáne ónerkásipte tirkeldi», dedi Premer-Mınıstr.

Úkimet basshysy barlyq negizgi makrokórsetkish boıynsha Qostanaı, Aqmola, Jambyl, Shyǵys Qazaqstan, Qy­zylorda oblystarynda, Almaty jáne Shym­kent qalalarynda ósim bar ekenin qosa aıtty. Turaqty damý qarqynyn us­tap turý úshin ekonomıkany ári qaraı ár­ta­raptandyrý, ınvestısııa tartý jáne tu­raqty jumys oryndaryn qurý boıynsha jumysty kúsheıtý qajettigin atap ótti.

«О́ńir ákimdikteri josparlanǵan kórsetkishterdi qamtamasyz etip, ınves­tısııa tartý jumystaryn jandandyrýy qajet. Sondaı-aq ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýǵa turaqty monıtorıng júrgizilýge tıis», dedi ol.

Odan bólek, baǵanyń ósýin tejeý jumystaryn turaqty baqylaýda ustaýǵa nazar aýdardy. Sebebi azyq-túlik taýarlary baǵasynyń ósýi ınflıasııaǵa aıtar­lyqtaı áser etip keledi. «Bul, birinshi kezekte, ákimdikter tarapynan qabyldanyp jatqan sharalardyń jetkiliksiz ekenin kórsetedi», dedi Á.Smaıylov.

Sóz sońynda óńirler osy jyldyń sońyna deıin áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń josparlanǵan kórsetkishterine qol jetkizip, Memleket basshysy qoıǵan mindetterdiń tıimdi iske asyrylýyn qamtamasyz etýi qajetin atap ótti.

Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

Qaýipsizdik talaptaryn saqtaýǵa nazar aýdarý kerek

Úkimet otyrysynda 2022-2023 jyl­dar­daǵy jylý berý kezeńindegi órt qaýip­sizdigi sharalary týraly másele qaraldy. Bul másele jóninde Tótenshe jaǵ­daılar mınıstri Iýrıı Ilın, Jam­byl oblysynyń ákimi Nurjan Nurji­gitov jáne Qostanaı oblysynyń ákimi Arhımed Muhambetov baıandama jasady.

Tótenshe jaǵdaılar mınıstri kel­tirgen statıstıkalyq málimetter boıyn­sha, elimizde jyl basynan beri 9 647 órt tirkeldi, onda 249 adam qaza taýyp, 212 adam ártúrli dárejedegi kúıikter men ýlanýlarǵa ushyraǵan. «2021 jyldyń sáı­kes kezeńimen salystyrǵanda órtterdiń 2,2%-ǵa, qaza tapqandar sanynyń 18,6%-ǵa, jaraqattanǵandar sanynyń 40,8%-ǵa tómendeýi baıqaldy. Turǵyn úı sek­tor­ynda 6 myńǵa jýyq órt boldy. Bul olardyń jalpy sanynyń 61%-yn quraıdy. О́rt kezinde qaza tapqandar sany Almaty, Astana qalalarynda, Qostanaı jáne Aqmola oblystarynda artty», dedi Iý.Ilın.

Onyń málimetterine qaraǵanda, qaza tapqandardyń 43%-y, ıaǵnı 107 adam mas kúıinde bolǵan. Qaza tapqandardyń 60%-y jumyssyzdar men zeınetkerler. Iаǵnı jumys nemese oqý oryn­daryn­da­ǵydaı órt qaýipsizdigi erejelerin saq­taýǵa tartylmaǵan adamdar qaza taýyp otyr.

«Bıyl jylytý maýsymy 1 qazannan bastaldy jáne osy ýaqyttan bastap tur­ǵyn úı sektorynda 835 órt boldy. Aıta keteıik, búgingi tańda turǵyn úı sek­to­rynda toptyq ólim men jaraqat alý fak­tileri tirkelgen», dedi TJM basshysy.

Máselen, osy jyldyń 30 qyrkúıeginde Aqtóbe oblysynda ýaqytsha turǵyn úı qurylysynda órt saldarynan tórt adam kúıik alyp, aýrýhanaǵa jatqyzyldy. 25 qyrkúıekte Jetisý oblysynda turǵyn úıdegi órttiń saldarynan úsh adam qaza tapty, onyń bireýi – bala.

Vedomstvo basshysy álemniń neǵurlym damyǵan elderinde órt qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń halyqaralyq tájirı­besin zerdelegenderin, órt shyǵýynyń álemdik statıstıkasyn taldaǵandaryn atap ótti. О́rt qaýipsizdigi salasyndaǵy ǵylymı zertteýler órt kezinde adamnyń ólimi órt shyqqannan keıin 5-6 mınýttan keıin bolatynyn kórsetti. Bul rette elimizde órt sóndirý bólimsheleriniń kelý ýaqyty qalada – 10 mınýtty, aýyldyq eldi mekenderde 20 mınýtty quraıdy.

Qazaqstanda adam ólimi árbir 30-shy órtte tirkeledi. Bul Reseıge qaraǵanda 2 esege az (18 órt, bir adam qaıtys bolady) jáne Belarýske qaraǵanda 3 esege az (12 órtte bir adam qaıtys bolady). Alaıda bul kórsetkish AQSh-qa qaraǵanda 11 esege (360 órtte bir adam qaıtys bolady), Ulybrıtanııadan 14 esege, Fransııadan 32 esege joǵary.

Mınıstrlik basshysynyń aıtýynsha, atalǵan elderdegi bul nátıjelerge órtke qarsy qorǵaý salasyndaǵy eki baǵyttyń birin iske asyrý arqyly qol jetkiziledi.

Birinshisi – órt sóndirýshilerdiń kózdelgen jerge 5 mınýt ishinde kelýi. О́rt sóndirý bólimderiniń sanyn 2 esege ulǵaıtý qajettiligine baılanysty Qazaqstanǵa bul kórsetkishke qol jetkizý ekonomıkalyq turǵydan qıyndaý tımek.

Ekinshi baǵyt jáne bizdiń jaǵdaıy­myzǵa qolaılysy, ıaǵnı órtti erte anyq­taýǵa, adamdardy qulaqtandyrýǵa jáne tıisinshe olardyń qaýipti aımaqtardan ýaqtyly shyǵýyna arnalǵan «passıvti» halyqty qorǵaý júıelerin belsendi engizý.

«Adamdardyń jaraqattanýy men qaza bolý faktilerin boldyrmaý, sondaı-aq órtten bolǵan nuqsandy barynsha azaıtý maqsatynda byltyr TJM sáýlet jáne qala qurylysy salasyndaǵy memlekettik normatıvterge, bıiktigi 10 qabatqa deıingi turǵyn úılerdi órt sıgnalızasııasy qondyrǵylarymen jabdyqtaý, sondaı-aq barlyq gazdandyrylǵan úı-jaılardyń gazdanýyn talda­ýysh­tarmen jaraqtandyrý jónindegi talaptardyń mindettiligi bóliginde tıisti ózgerister engizildi», dedi Iý.Ilın.

Onyń aıtýynsha, búgingi tańda turǵyn úılerdi jobalaý jańa normatıvterge sáıkes júrgizilýde. Sondaı-aq órttiń aldyn alý jáne joıý jumystaryna qazirgi zamanǵy tehnologııalardy engizý bo­ıynsha jumystar jalǵasýda. Kezekshi-dıspetcherlik qyzmetterdiń jumys oryndaryn avtomattandyrý Astana, Almaty, Shymkent qalalarynyń, Aqmola, Aqtóbe, Atyraý, Shyǵys Qazaqstan, Jambyl, Qaraǵandy, Qostanaı, Mańǵystaý, Soltústik Qazaqstan oblystarynyń TJM aýmaqtyq bólimshelerinde sátti iske asyryldy. Almaty, Qyzylorda, Pavlodar, Ulytaý, Jetisý, Túrkistan oblystaryndaǵy jumystar ázirge sıfrlyq tehnologııalardy ázirleý jáne engizý satysynda tur.

«Biz órt týyndaǵan kezde muqtaj azamattarǵa kómek kórsetý ýaqytyn qysqartýdyń barlyq yqtımal jolyn qarastyramyz. Memlekettik órtke qarsy qyzmet bólimshelerinde múmkindigi shekteýli 94 172 adamnyń turatyn jeri týraly derekter engizildi. Bul órt obektisinde azamattardyń neǵurlym osal sanattarynyń bolýy týraly aqparatty qutqarýshylarǵa avtomatty túrde jetkizýge múmkindik beredi», dedi Iý.Ilın.

Kúndelikti ómirde órt qaýipsizdigi talaptaryn azamattarǵa jetkizýdiń neǵurlym qoljetimdi tásili áli de aýqymdy úgit-túsindirý jumystaryn júrgizý bolyp qala beredi. Máselen, bıyl sáýirden tamyzǵa deıin TJM 3 respýblıkalyq aqparattyq aksııany ortalyqtandyra otyryp ótkizdi. Qarasha jáne jeltoqsan aılaryna «Ýly gazdan saq bol» jáne «Qaýipsiz Jańa jyl» aqparattyq kampanııalary josparlanǵan.

Turǵyn úı sektorynda órt qaýipsizdigi deńgeıin arttyrý boıynsha ekpindi sharalar qabyldaý maqsatynda 15-30 qyrkúıek aralyǵynda ishki ister organdarymen birlesip «Jataqhana» respýblıkalyq aldyn alý is-sharasy ótti. Bıyl 10 aıda ǵımarattardyń osy sanatynda 22 órt bolyp, 6 adam qaza tapty. Keń aýqymdy is-shara jappaı túsindirý jumystaryn júrgizýge jáne zańsyz jumys isteıtin jataqhanalardy anyqtaýǵa baǵyttalǵan. Turǵyn úı qurylystaryn jataqhanaǵa zańsyz qaıta josparlaýdyń 38 faktisi boıynsha tıisti sharalar qabyldaý úshin turǵyn úı ınspeksııalary, memlekettik sáýlet-qurylys baqylaýy, sondaı-aq salyq organdary habardar etildi.

«Áleýmettik qorǵaý organdarymen birlesip halyqtyń áleýmettik osal top­tarynyń 106 224 turǵyn úıi esepke alyndy. Búgingi tańda TJM qyzmetkerleri 600 myńnan astam turǵyn úıdi aralaý barysynda mıllıonnan astam azamatqa nusqama berildi jáne órt qaýipsizdigi talaptarynyń júz myńnan astam buzýshylyq anyqtaldy», dedi Iý.Ilın.

Máseleni qorytyndylaǵan Premer-Mınıstr jalpy respýblıka boıynsha órt oqıǵalary men odan zardap shekkender paıyzǵa shaqqanda tómendegenin atap ótti. Degenmen Abaı, Jambyl, Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy, Ulytaý oblystarynda jáne elordada órt oqıǵalarynyń sany ósken. Kóp jaǵdaıda órtke qarapaıym qaýipsizdik talaptarynyń buzylýy sebep bolady.

«Osyǵan oraı, qaýipsizdik talaptaryn saqtaýǵa, órttiń aldyn alýǵa baǵyttalǵan keshendi sharalar qabyldaý qajet. Inspeksııalardyń ókilettikterin kúsheıtý boıynsha jumys júrgizý kerek. Adamdar anyqtalǵan buzýshylyqtardy joıýǵa jáne bolashaqta onyń aldyn alýǵa ózderi múddeli bolýǵa tıis», dedi Á.Smaıylov.

Sondaı-aq ol avtonomdy qazan­dyq­tardy turǵyn úılerden qaýipsiz qashyq­tyqqa shyǵarý máselesi osyǵan deıin birneshe ret kóterilgenin atap ótti. «О́ńir ákimderi bul jóninde tıisti sharalar qabyldaýy kerek», dedi Premer-Mınıstr.

Sóziniń sońynda Á.Smaıylov jylý berý kezeńinde órttiń aldyn alý bo­ıynsha múddeli memlekettik organdar men ákimdikterdiń jumysyn naqty úılestirýdi qamtamasyz etýdi, áleý­mettik obektilerdiń jumysyn erekshe ba­qylaýǵa alýdy, suıytylǵan gazdy satý kezinde talaptardy qatańdatý jónin­de sharalar qabyldaýdy, sondaı-aq ha­lyqqa profılaktıkalyq jáne túsindirý jumystaryn kúsheıtýdi tapsyrdy.

2023 jyly 34 zań jobasy ázirlenedi

Úkimet otyrysynda Zań jobalaý jumystarynyń 2023 jylǵa arnalǵan josparynyń jobasy qaraldy.

Ádilet mınıstri Qanat Mýsın kelesi jyly memlekettiń basym mindetterin oryndaýǵa baǵyttalǵan 34 zań jobasyn ázirleý josparlanyp otyrǵanyn habarlady. Atap aıtqanda, Qala qurylysy jáne Bıýdjet kodeksteri, jer qoınaýyn paıdalaný, memleket-jekemenshik árip­testigi, kóshi-qon, memlekettik satyp alý, salyq salý,  qylmystyq is júrgizý já­ne ákimshilik zańnamany jetildirý máseleleri boıynsha zań jobalary daıyn­dalady. Sonymen qatar Sý kodeksi, tuty­nýshylardyń quqyqtary men akvamá­denıetti qorǵaý boıynsha jańa redaksııadaǵy zań jobalaryn ázirleý josparlanyp otyr.

Talqylaý qorytyndysy boıynsha Úkimet usynylǵan Jospar jobasyn maquldady.fs