Áleýmettik jelide habar-osharsyz ketken jaqyndaryn izdeıtinder kóp. О́kinishke qaraı, keıbir jaǵdaıda joǵalǵan adamnyń qaıtys bolǵany týraly qaraly habar tarap jatady. Izdeý jumystary erterek qolǵa alynsa, tiri qalar ma edi degen ókinish ózekti órteıtini anyq. Bul rette, quqyq qorǵaý organdary izdestirý sharalaryn qalaı uıymdastyrady? Iz-túzsiz ketetinder kóbine kimder? Habarsyz ketken et jaqyndaryn izdegen adamdar eń aldymen neni eskerýi qajet?
Osy suraqtarǵa jan-jaqty jaýap berip, keńinen málimet usynǵan Ishki ister mınıstrligi Krımınaldyq polısııa departamentiniń asa mańyzdy ister jónindegi aǵa jedel ýákili Nurjan Temirbaev HHI ǵasyrdaǵy tehnologııanyń damýyn eskere otyryp, izdeýdegi adamdardyń júrgen jerin anyqtaýǵa múmkindik beretin tehnıkalyq quraldardy tıimdi paıdalanýǵa bolatynyn aıtady. Bir atap óterligi, adamdy izdestirý boıynsha jedel izdestirý is-sharalaryn júrgizýde tehnıkalyq quraldardy paıdalaný týraly aqparat qupııa saqtalady. Iаǵnı jarııalaýǵa jatpaıdy.
Qolda bar derekterge súıensek, 2022 jyly habar-osharsyz ketken kámeletke tolmaǵan 186 balaǵa izdestirý jarııalanǵan, onyń 176-sy tabylyp, altaýynyń taǵdyry áli belgisiz kúıinde qalyp otyr. Sonymen qatar bıyl tártip saqshylary kezekshi táýlikte izdestirý jarııalanbastan habar-osharsyz joǵalǵan 9 148 adamdy tabýǵa tyrysqan. Onyń 8 952-niń júrgen jeri anyqtalsa, 196-y áli tabylmapty.
– Statıstıka kóbine er azamattardyń joǵalatynyn kórsetip otyr. Bul olardyń maýsymdyq jumystarǵa, ártúrli reısterge (avtokólikti aıdap áketý, júkterdi tasymaldaý jáne t.b.) qyzmettik issaparlarǵa shyǵýyna baılanysty. Áıelder arasynda kóbine ishimdikke salynyp ketkender, al jasóspirimder arasynan qolaısyz otbasynan shyqqandar joǵalady. Kámeletke tolmaǵandardyń otbasynan ketýiniń basty sebebi – ata-analarymen janjaldasýy. Mundaı jetkinshekterdiń kóbiniń áke-sheshesi maskúnem, esh jerde jumys istemeıtin bolyp keledi. Otbasynda bereke-birlik bolmaǵan soń oń-solyn tanyp qalǵan bala jeke turǵysy keledi. Jaýapsyz áke-sheshesi ata-ana quqyǵynan aıyrylǵannan keıin balalar kámeletke tolmaǵandar úıinen qashyp ketedi, keıin olarǵa habar-osharsyz joǵalǵandar retinde izdeý jarııalanady.
Sondaı-aq balalardyń uzaq ýaqyt oıyn klýbtarynda júrýi, ata-analarynyń jazasynan qutylý úshin úıden jáne mektepten qashý faktileri de jıi tirkelip jatady. Adamdardyń habar-osharsyz joǵalýynyń 100 jaǵdaıynyń 80-nen astamynda joǵalǵandardyń júrgen jeri anyqtalyp, olar týystaryna qaıtarylady, – deıdi Nurjan Temirbaev.
Keıingi jyldary kóptegen jas, ásirese kámeletke tolmaǵan qyzdar ınternettegi tanysý saıttaryna kirýdi ádetke aınaldyrǵan. Ádette olar osyndaı saıt arqyly tanys tapqanyn ata-analaryna, jaqyn týystaryna aıtpaı, jasyryn ustaıdy. Tanysynyń aıtqanyna erip, úıden ketip qalatyndary da az emes. Tipti ınternet jelisi arqyly tanysqan adamymen birge turyp, ózderi týraly uzaq ýaqyt habar bermeı ketetin jastar da kezdesedi. Tártip saqshylary mundaı kezde izdestirý jumysynyń qıyndaıtynyn alǵa tartady.
– Azamattardyń joǵalýy týraly árbir aryz, habarlama boıynsha polısııa qyzmetkerleri olardyń júrgen jerin anyqtaý boıynsha dereý sharalar qabyldaıdy. Aryz qabyldaıtyn polısııa qyzmetkeri aryzdanýshydan jaýap alady, odan adamnyń joǵalý mán-jaılary, ómir súrý salty, týystyq jáne ózge de baılanystary týraly jan-jaqty aqparat alynady. Tipti joǵalǵan adamnyń túr-álpetiniń belgilerin, sońǵy anyqtalǵan ornyn sıpattaý talap etiledi. Budan ári aryz berýshiniń jáne kýágerlerdiń qatysýymen jedel tergeý toby habar-osharsyz joǵalǵannyń sońǵy turǵan jerin, turǵyn úıin, páterin, qyzmettik úı-jaıdy, avtomobılin tekseredi.
Joǵalǵan adamdardyń turǵan jerin anyqtaý maqsatynda aýrýhanalar, máıithanalar jáne basqa da arnaıy mekemeler tekseriledi, sondaı-aq joǵalǵan adamdar týraly sońǵy oqıǵalar aqparaty nazarǵa alynady. Quqyq qorǵaý organdarynyń normatıvtik-quqyqtyq aktilerinde kózdelgen ózge de jedel izdestirý is-sharalary júrgiziledi. Eger bastapqy is-sharalar barysynda joǵalǵan adamnyń turǵan jeri anyqtalmasa, krımınaldyq polısııa bólinisterinde izdestirý isi bastalady. Bul is-sharalardyń sheńberinde jedel izdestirý jáne ózge de keshendi jumystar júrgiziledi, – deıdi N.Temirbaev
Eresekter men balalardy izdestirý ádisteri ishinara erekshelenedi. Ádette úlken adamdar saıabaq, kompıýter klýby, saýda oryndaryna áýes bolmaıdy. Olar kóbine jumys babymen basqa qalaǵa ketýi, dostarymen saýyq quryp júrýi múmkin. Kishkentaı balalar qydyratyn jerlerge, oıyn zaldaryna qyzyǵady. Osylaısha, joǵalǵan adam sońǵy ret bolǵan mekenjaıdan bastap jaqyn mańdaǵy barýy múmkin jerler qarastyrylady.
«Adam joǵalý faktileri kóbine elimizdiń iri megapolısterinde bolatyny túsinikti. Máselen, Almaty turǵyndary kóbine túngi ýaqytta aryzdanady», deıdi jergilikti polısııa qyzmetkerleri. Adam 24 saǵat ishinde tabylsa, onda izdestirý jedel nátıje berdi dep esepteledi. Odan keıin joǵaryda atap ótkenimizdeı, adamǵa izdeý isi ashylady. Istiń bastalý merzimi bolady. Joǵalǵan adam on jylǵa deıin izdeledi, jan-jaqqa suranym jiberiledi. Iz-túzsiz ketkender qylmysker emes, sondyqtan tabylǵan kúnniń ózinde olar óz erkimen qalaǵan jerinde qala alady. Al eger aqyl-esi kem azamattar bolsa, olar ata-anasyna, qamqorshysyna qaıtarylady. 18 jasqa tolmaǵan jetkinshekter bolsa, Qazaqstannyń ár qalasyndaǵy beıimdeý ortalyqtaryna jiberiledi. Bul ýaqytsha tárbıeleý ortalyqtarynda olar áke-sheshesi alyp ketkenshe bolady.
Azamat shetelge ketip qalǵan degen kúdik bolsa, polısııa oǵan halyqaralyq izdeý jarııalaıdy. TMD jáne basqa da elderge baǵytnama jiberilip, qyzmetkerlermen habar almasý arqyly ondaı turǵyndar da tabylyp jatady. Elimizde izdeý jarııalanǵan adamdardyń deni kórshi Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Reseıge ketedi eken.
Marqumdarǵa da jeke izdeý isi ashylatynyn atap ótken jón. Máıit tabylǵan kezde bólimshege jaqyn aýdannan bastap, baza arqyly adamnyń saýsaq izderi, sýreti arqyly habar-osharsyz ketkenderdi máıittermen sáıkestendiredi. Marqumdy sýretke túsirip, jeke izdeý isin ashyp, baǵytnama jasalady. Osylaısha, jaqyn aýdandarǵa aqparat berilip, joǵalǵan azamattar qatarynda bar-joǵy tekseriledi. Joǵalǵan adam men tabylǵan máıit arasyndaǵy aqparat sáıkes kelýi múmkin. Keıde adamdar týystaryn tanymaı jatady. Sebebi máıit kóp jatyp qalǵan jaǵdaıda ony anyqtaý múmkin bolmaıdy. Osyndaıda máıittiń qany men týystarynyń qany boıynsha saraptama jasalady.
Qazirgi zamanaýı tehnologııalarmen, ıaǵnı adamnyń turǵan jerin mobıldik qurylǵylary arqyly anyqtaýǵa ábden bolady. Túrli mobıldik qosymshalardy jasap shyǵarýshylar ata-analarǵa balalaryn baqylaıtyn birneshe nusqa usyna alady. Bastysy, balanyń qolynda telefon bolý kerek. GPS júıesi bar saǵattar da osyndaı fýnksııalardy jaqsy atqara alady.
IT-mamandardyń aıtýynsha, Android júıesindegi kez kelgen telefon ıesiniń akkaýnt logıni men kilt sózin bilseńiz, onyń baǵytyn anyqtaý qıynǵa soqpaıdy. Basqa telefonnan nemese kompıýterden akkaýntty aktıvasııalaý kezinde júıe birneshe áreketti usynady, onyń ishinde telefon ıesiniń turǵan jerin anyqtaý da bar. Bul arqyly onyń kimmen bolǵany, kimmen sóıleskeni, neni sýretke túsirgeni, ıaǵnı osy sátte ne istegeniniń bárin kórýge múmkindik bar. Muny aıtyp otyrǵanymyz, polıseıler de izdeýge zamanaýı tehnologııalardy qoldanady. Mobıldi telefonnyń jeke IMEI kodymen spýtnık arqyly adamdy taýyp alýǵa bolady. Mundaı jaǵdaıda qurylǵy onyń qolynda, sondaı-aq mindetti túrde jelige qosylǵan bolýǵa tıis. Jaqynyńyz joǵalmasyn!