Qor naryǵyn damytý múmkindikteri

ESG – álemdik naryq úshin trend. Bul úrdisten biz de qalys qala almaı­myz. Alda ınvestısııalar men jańa tehnologııalardy tartý jáne qoldanystaǵy tehnologııany jańartý, zańnamany halyqaralyq talaptarǵa saı beıimdeý syndy mańyzdy mindetter tur.

Jıynda Qazaqstan qor bırjasynyń (KASE) basqarma tóraǵasy Alına Aldambergen ESG qaǵıdattaryn saqtaý kompanııalardyń turaqty damýynda jáne olardyń qarjylandyrý kózderin ártaraptandyrý qabiletinde mańyzdy ról atqaratynyn, bul mindetterdi sheshý kúrdeli jaǵdaılarmen betpe-bet kelip otyrǵanyn aıtty. Endi beldi býyp, kez kelgen múmkindiktiń jalyna jarmasýdan ózge jol joq.

Turaqty damý maqsattaryn júzege asyrý jáne ESG krıterıılerin engizý – strategııalyq basymdyqtardyń biri. Bırja 8 jyldan astam ýaqyt qazaq­standyq bırja naryǵynda ESG kún tár­tibin turaqty túrde alǵa jyl­jytyp keledi. «Investorlar ESG ta­lap­tary men qaǵıdattaryna sáı­kes ke­letin jobalarǵa artyqshylyq beredi. Klı­mattyq oblıgasııalar bas­tama­synyń málimetteri boıynsha, bıyl úshinshi toqsan sońynda shy­ǵa­rylǵan ESG boryshtary men ótpeli oblıgasııalardyń jahandyq kólemi 3,5 trln dollardan asty», dedi A.Aldambergen.

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Ábil­qasymova kúrdeli geosaıası jaǵdaı­larda ornyqty ekonomıkalyq ósýge baǵdarlanýdy saqtaý mańyzdy mindet bolyp qala beretinin jáne onyń negizi jasyl, tómen kómirtekti ekonomıkaǵa kóshý ekenin atap ótti.

2021 jyldyń qorytyndysy bo­ıynsha ESG-qorlarǵa ınvestısııalar aǵynynyń kólemi úsh ese ósip, 330 mlrd dollardan asty, ESG oblıgasııa­laryna 25%-ǵa ulǵaıyp, 3,5 trln dollarǵa jetti. Byltyr qazan aıynda «Parıj kelisimi men Qazaqstannyń kómirtegi beıtaraptyǵy maqsattaryna qol jetkizý joldary» konferensııasynda Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev BUU-nyń parnıktik gaz­dardyń nóldik qaldyqtaryna qol jet­kizý jónindegi úndeýin qoldap, 2060 jyl­ǵa qaraı Qazaqstannyń kómir­tegi beı­taraptyǵy strategııasyn ázir­leý týra­ly habarlady. «Bul strategııa halyq­aralyq tájirı­beni eskere oty­ryp, kómir­tegi izin azaıtý úshin Qazaq­­stan júzege asyrýǵa tıis naqty sharalar­dy biriktiredi. Bıyl barlyq múddeli mem­lekettik organ osy strategııa­ny ázirleý jáne kelisý bo­ıynsha bel­sendi jumys júrgizdi», dedi M.Ábilqasymova.

Qazaqstanda byltyrdan bastap «jasyl» qarjylandyrý úshin qajetti quqyqtyq orta qalyptasty. Jańa Eko­logııalyq kodeks qabyldandy, onyń aıasynda tabıǵı resýrstardy paı­dalaný tıimdiligin arttyrýǵa, qorshaǵan ortaǵa teris áser etý deńgeıin tómendetýge, energııa tıimdiligi men únemdeýge, klımattyń ózgerýi saldaryn jeńildetýge jáne klımattyń ózgerýine beıimdelýge baǵyttalǵan «jasyl» jobalar taksonomııasy engizildi.

«Agenttik qazaqstandyq kompanııa­lardyń «jasyl», áleýmettik oblıgasııalar, ornyqty damý oblıgasııalary jáne ornyqty damýǵa baılanysty oblıgasııalardy shyǵarý múmkindigin kózdedi. 2021 jyldan bastap ornyqty jobalardy qarjylandyrý úshin KASE-de jalpy somasy 131 mlrd teńgeden astam ESG-oblıgasııalardyń 9 shy­ǵarylymynyń lıstıngi ótti. Onyń ishinde 2022 jyly KEGOS, QDB jáne ADB sııaqty kompanııalardyń 64 mlrd teńge somaǵa 3 shyǵarylymy ornalas­tyryldy», dedi agenttik tóraǵasy.

Vedomstvo qarjy sektorynda ESG-qaǵıdattaryn engizý jumysyn bas­tady. Bul jumysqa jaýapty ınves­tısııalyq saıasatty paıdalaný boıynsha halyqaralyq kóshbasshy ınstıtýttar tartyldy. ESG standarttaryn engizý prosesiniń kezeń-kezeńimen júr­gizilýi mańyzdy. Bul qarjy uıym­daryna jańa retteýshi talaptarǵa beıimdelýge múmkindik beredi.  

Birinshi kezeńde ESG-aqparatty jarııa etý júıesi engiziledi. Ol úshin agenttik pen IFC sarapshylary ESG ólshemsharttary boıynsha aqparatty jarııa etý jónindegi nusqaýdy daıyn­dady. Mundaı qarjylyq emes esep­tilikti jarııa etýdiń basty min­deti – múddeli taraptardyń qarjy uıy­mynyń qorshaǵan ortaǵa, áleýmettik salaǵa jáne ekonomıkaǵa áseri týraly aqparatqa qol jetkizýin qamta­ma­syz etý, sondaı-aq ESG-faktor­lardyń qarjy uıymynyń qarjylyq kórsetkishterine áserin baǵalaý. «Ony daıyndaý barysynda halyqaralyq uıymdardyń, onyń ishinde «Ornyqty damý týraly jalpy erejeler jáne klımatpen baılanys­ty aqparatty jarııa etý» HQES jańa standartynyń jobasyn daıyndaǵan Ornyqty damýdyń halyqaralyq standarttary jónindegi keńestiń (ISSB) ornyqty damýy jónindegi eseptiliktiń 5 negizgi standartyn negizge aldyq», dedi M.Ábilqasymova.

Agenttik qarjylyq emes aqparat­ty: eleýli ESG-aqparatty anyq­taý, ESG-faktorlardy basqarý, korpora­tıvtik basqarý sııaqty úsh blok sheń­berinde jarııa etýdi usynady. Birinshi blokta «qorshaǵan orta», «klımat», «qyzmetkerler», «ónimder jáne tutynýshylar», «qarjylyq ınklıýzııa», «etıka» sııaqty elementter boıynsha aqparatty jarııa etý qamtylady. Ekinshi blok sheńberinde ESG-faktor­lardy tıisti túrde basshylyqqa alýdy jáne basqarýdy qamtamasyz etý úshin qarjy uıymdary paıdalanatyn qurylym men prosesterdi ja­rııa etý usynylady. Bul blokqa ornyqty damýdy basqarý, strategııa, táýekelderdi basqarý jáne tıimdiliktiń negizgi kórsetkishteri (KPI) kiredi. Úshinshi blok korporatıvtik basqarý máselelerin qamtıdy jáne ESG praktıkasyna beıildiligi, dırektorlar keńesiniń qyzmeti, baqylaý ortasy, aksıonerlerdiń quqyqtary jáne múddeli taraptarmen ózara is-qımyl týraly aqparattan turady.

Qarjy uıymdary bul qujatty olardyń qyzmetine áserin baǵalaý týraly esepti daıyndaý jáne jarııalaý úshin paıdalana alady. Bul kezeńde agenttiktiń usynymdary erikti sıpatta bolatynyn atap ótken jón. Ná­tı­jesinde, ESG-táýekelder qarjy uıym­darynyń qadaǵalaý júıesine yqpal­dastyryla­dy. ESG-táýekelderin monıtorıngteý bank­ter boıynsha SREP jyl saıynǵy qadaǵalap baǵalaýy sheńberinde júzege asyrylady. Alda­ǵy ýaqytta agenttik bankter úshin klı­mat­tyq táýekelderdi stress-testi­leýdi ótkizýdi josparlap otyr. Stress-testileýdiń ádisnamasy men ssena­rııleri 2023 jyly ázirlenedi. Sonyń negizine NGFS (Network for Greening Financial System) ortalyq bankter men qarjy retteýshileriniń halyqaralyq qaýymdastyǵy ázirlegen 6 ssenarıı alynady. «Ulttyq bank, halyqaralyq ınstıtýttar, qarjy uıymdary men bıznestiń úılesimdi is-qımyly ekonomıkanyń ornyqty damýyn qamtamasyz etý jónindegi ortaq maqsatqa qol jetkizýde ınvestısııalar aǵynyn jumyldyrýǵa múmkindik beredi dep úmittenemiz», dep qorytyndylady M.Ábilqasymova.

«ESG – bolashaqtyń kún tártibi» plenarlyq talqylaýy barysynda Ortalyq Azııa úshin BUU Qorshaǵan ortany qorǵaý baǵdarlamasynyń qosalqy óńirlik keńsesiniń basshysy Aıdaı Qur­manova klımat máselelerin jaqsartý jáne «jasyl» jumys oryn­daryn qurýdaǵy basty oıynshy eke­nin atap ótti. Ekonomıkany «jasyl­dandyrý» prosesi qymbat joba, biraq bizde odan ózge jol joq. BUU baǵdarlamalyq keńsesi bas­shy­sy­nyń aıtýynsha, Qazaqstanda «sha­ǵyn jáne orta bıznestiń jasyl qarjy ónimderine qol jetkizýinde sheshil­megen másele jetedi. Bank nesıesiniń qymbattyǵy ShOB-tyń jasyl jobalarmen aınalysýyna kedergi keltiredi. Degenmen memleket ESG talaptaryna kóbirek kóńil bóle bastaǵan. Qarjy mınıstrligi byltyr memlekettik satyp alýlarǵa ekologııalyq kórsetkishterdi engizý bastamasyn qoldady.

«Jasyl» tehnologııalar men ınves­tı­sııalyq jobalardyń halyqaralyq ortalyǵynyń basqarma tóraǵasy Oljas Aǵabekov Parıj kelisimi boıynsha damyǵan elder jyl saıyn damýshy elderge kómektesýge 100 mlrd dollarǵa deıin qarajat jınaýǵa mindetteme qabyldaǵanyn aıtty. Sondaı-aq qatysý­shylar 2022 jyly Qazaq­standa «jasyl» qarjy­landyrý úshin barlyq qajetti quqyq­tyq orta qalyptas­ty­ryl­ǵany týraly aqparatpen bólisti. Elimizde zańna­malyq deńgeıde «jasyl» qarjy­lan­dyrý, onyń ishinde «jasyl» oblıgasııa­lar, «jasyl» nesıeler jáne basqa da qar­jylyq quraldar uǵymdary bekitil­gen. Bıyldan bastap ESG oblıgasııalaryn shyǵarý jáne tekserý máseleleri zańdy túrde rettele bas­tady.

Qazirgi derek boıynsha elektr energııasyndaǵy jasyl generasııanyń úlesi – 3 paıyz. Al 2030 jylǵa qaraı ony 15 paıyzǵa jetkizý týraly mindet­teme aldyq. Ulttyq ekonomıka mı­nıstr­ligi 2030 jylǵa qaraı kómirtegi beıtarap­tyǵyna qol jetkizý jumysy aıasynda 229 mlrd dollar ınvestısııa qajet ekenin aıtyp otyr. 2060 jylǵa deıingi kezeńde taǵy 648 mlrd dollar qajet bolady.

ESG ınvestısııalaryna qyzyǵýshy­lyqtyń artýy damýshy naryqtarǵa turaqty qarjylandyrýdyń keńeıtilgen jáne jetilgen ekojúıelerin qurýǵa múmkindik beredi.

ALMATY