ASTANA. 30 mamyr. Keshe Astanada tusaýy kesilgen Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńes týraly álem jáne otandyq sarapshylar óz kózqarastaryn bildirip jatyr. Olardyń basym kópshiligi kezinde kóterilgen Eýrazııalyq ıntegrasııaǵa umtylý negizinde paıda bolǵan bir kezdergi Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyqtyń nátıjesinde Eýrazııa ekonomıkalyq odaqtyń qurylǵanyn aıtyp otyr. Bul týraly BNews.kz tilshisi habarlady.
«Eýrazııalyq ıntegrasııaǵa baǵyt túzegen Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs elderi arasyndaǵy yqpaldasý jolyn saralaǵandardyń basymy osynaý birlestiktiń osal bolmaıtynyn, kerisinshe HHI ǵasyrdaǵy asa jetilgen saýatty birlestiktiń joǵary deńgeıi dúnıege keletinin aıtady. Olar osyǵan baılanysty boljanatyn áleýetti de esten shyǵarmaıdy: Qazaqstan, Reseı men Belarýs memleketteriniń jıyntyq ishki jalpy ónimi shamamen 2 trıllıon dollardy qurasa, óndiristik áleýeti 600 mıllıard, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirý kólemi shamamen 112 mıllıard dollarǵa, al jalpy tutyný rynogy 170 mıllıon adamǵa tatıdy. Al táýelsizdiktiń sonaý alǵashqy jylynan beri osy joldy tý etken Eýrazııalyq odaq ıdeıasynyń avtory, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev osyǵan oraı: «Eýrazııalyq odaq – búgingi kún men bolashaqtyń kúrdeli synaqtarymen ólshenetin megajoba. Onyń qalyptasýy tarıhtaǵy eń kúshti jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵdarystar yqpalymen bastalǵan jańa álemdik arhıtektýranyń organıkalyq bólshegi bolýdyń barlyq múmkindikterine ıe» degen bolatyn.
Agenttik tilshisi budan ári Elbasynyń áý bastan Qazaqstannyń shyndyǵynda jeke dara damý emes, kerisinshe, óńirlik lepke negizdelgen kórshilesterimen birlese damý máselelerine erekshe jaýapkershilikpen qaraıtynyn aıqyndaǵanyn málim etedi. Naq sol sebepten Eýrazııa ekonomıkalyq odaǵyn qurýǵa baǵyt ustaldy. Prezıdent N.Nazarbaev Qazaqstan, Reseı men Belarýs sekildi úsh eldiń taýarlardy, qyzmetter men jumys kúshiniń naryǵyn biriktirýge umtylysy bul, túptep kelgende, búkil jahandyq ekonomıkanyń tek utysqa shyǵýyna alyp keletinin aıtady. Demek, Eýrazııalyq odaqtyń kelesheginde qaýipsiz ári senimdi transeýrazııalyq qysqa magıstraldary bar turaqty ekonomıkalyq areal qurylady. Aqyr sońynda bolashaq Eýrazııa ekonomıkalyq odaǵyna qatysýshylar álemnen oqshaýlanbaıdy, kerisinshe, barlyq álemmen yntymaqtastyqty belsene jalǵastyratyn bolady.
Áıtse de, búgingi kúni «Negizi qalanyp jatqan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aldymen ekonomıkalyq pa, álde saıası odaq pa?» degen saýaldar da kóbirek estilip qalady. Qazaq eliniń lıderi muny: «álemde eýrazııalyq ıntegrasııaǵa «qyrǵı-qabaq soǵys» kezeńiniń ábden kómeski tartyp, tozǵan lınzasy arqyly qaraıtyn saıasatkerler men sarapshylar bar» dep túsindirip, biraq «bundaı eski optıka shyndyqty burmalap kórsetetindigin» aıtqan edi. Sosyn Prezıdent byltyrǵy jyly ótken Eýrazııalyq medıaforýmdy bylaı málimdedi: «Qazaqstan óziniń júzdegen jylǵy tarıhynda alǵash ret táýelsizdikke qol jetkizip otyr. Bizdiń halqymyz zamandardan bergi tarıhynda tuńǵysh ret bostandyqtyń, erkindik pen táýelsizdiktiń dámin tatty. Biz bul táýelsizdikti eshteńemen aıyrbastaı da, eshkimge berip te qoıa almaımyz. Eger qandaı da bir birlestikter bizdiń elimizdiń táýelsizdigine, bizdiń Ata zańymyzǵa kesirin tıgizetin bolsa, biz dereý ol uıymnan shyǵatyn bolamyz. Barsha halyq ta solaı oılaıdy dep senemin». Iаǵnı, Memleket basshysy ıntegrasııadaǵy basty másele saıasat emes, taza ekonomıkalyq yqpaldastyq turǵysynda bolyp otyrǵanyna toqtaldy. «Bul álemde bar úderis. Sońǵy eń kórneki mysal – bul Eýropalyq Odaq. Alaıda, biz sonyń ózinde kóptegen kemshilikter men olqylyqtardy baıqap otyrmyz. Al birlestik qurý barysynda biz ondaı kemshilikterge jol bermeımiz», - dedi Nursultan Nazarbaev.
Sarapshylardyń anyq kórsetip otyrǵanyndaı, shynynda da Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq EýrAzEQ-tyń quqyqtyq muragerine aınalady. Sońǵy jyldary memleketaralyq yqpaldastyq birlestigine múshelikke ótý sánge aınala bastaǵan úderis sekildi. Bul bir jaǵynan alyp qaraǵanda túsinikti jaıt ta. О́ıtkeni, zamannyń ózi jahandanýdyń shynaıy shyrmaýynda qaldy, sosyn daýyly seıilmegen jahandyq qarjylyq daǵdarys jaǵdaıynda damý deńgeıine qaramastan memleketter betpe-bet kelip otyrǵan zardaptardy aqyldasa otyryp eńserý áldeqaıda jeńil ekendigin moıyndaı bastaǵan. Mine, sondyqtan burynǵy keńestik memleketter aýmaǵynda qurylǵan dál sondaı birlestikterdiń biri Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyq (EýrAzEQ) ekendigi belgili. Aıta keterligi, Keden odaǵy men Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistikke qaraǵanda, EýrAzEQ-tyń ókilettigi joǵary edi. Munyń syry da túsinikti, sebebi onyń quramyna Belarýs, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Reseı jáne Tájikstan memleketteri kiredi. Al birlestiktiń negizgi maqsaty onyń quramyna kiretin elderdiń aýmaǵynda biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik qurý joly arqyly óńirlik yqpaldasý bolyp sanalady.
Esterińizge sala ketsek, Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyqty qurý týraly kelisimshartqa 2010 jyldyń 10 qazanynda Astanada Belarýs, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Reseı jáne Tájikstan Prezıdentteri qol qoıǵan. 2002 jyldyń mamyrynda EýrAzEQ janyndaǵy baqylaýshy mártebesin Ýkraına men Moldova, al 2003 jyldyń qańtarynda Armenııa alǵan bolatyn. Sondaı-aq sol jyldyń mamyrynda Birikken Ulttar Uıymy Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyqqa halyqaralyq uıym mártebesin bergen edi. Degenmen, postkeńestik keńistikte kóptegen parametrler boıynsha bir-birin qaıtalaıtyn birqatar yqpaldastyq birlestikteriniń bolýy respýblıkalar arasyndaǵy ózara qarym-qatynastarda aıtarlyqtaı beıberekettiń oryn alýyna túrtki bolýda. Buǵan qosa, EýrAzEQ músheleri arasynda da múddeler kereǵarlyǵy da baıqalyp otyr. Bul jaıt 2012 jyly Máskeýde ótken EýrAzEQ-qa múshe memleketter basshylarynyń kezdesýinde anyq baıqalyp qaldy.
Dál sol kezdesý barysynda birqatar máseleler, atap aıtqanda, birlestikti qaıta uıymdastyrý, sondaı-aq qaýymdastyqty damytýdyń odan arǵy jospary qyzý pikirsaıys týyndatqan. Dostastyqtyń quqyqtyq sýbektiligi týraly másele de kedergilerdiń biri retinde kóterilgen-di. Bul máseleniń túptórkini túsinikti bolatyn. О́ıtkeni, EýrAzEQ-qa qatysýshy elderdiń kópshiligi basqa da birlestikterdiń múshesi bolyp tabylady. Dál osyndaı jaǵdaıda «múddeler qaqtyǵysy» oryn alatyndyǵy da anyq. Máselen, Keden odaǵy elderi ózderiniń ókilettilikterin saqtap qalýyn jalǵastyra berse, al EýrAzEQ qyzmeti aıasynda tolyq quqyly múshe bolyp tabylatyn Qyrǵyzstan men Tájikstan óz mártebelerinen aıyrylyp, yntymaqtastyq boıynsha seriktes elder deńgeıine deıin quldyrap ketýi múmkin. Mundaı jaıt nelikten oryn alýda ári oryn alyp otyrǵan jaǵdaıda qalaı áreket etý kerek degen saýaldar negizinen rıtorıkalyq sıpatqa ıe sııaqty. Sebebi, búgingi tańda EýrAzEQ Keden odaǵyna qaraǵanda básekelestigi aıtarlyqtaı tómen yqpaldastyq birlestigi ekendigi anyq.
Tap osy pikirdegi Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyqtyqty taratý qajettigin ashyq aıtqan bolatyn. Elbasynyń paıymynsha, bul uıym 2015 jyly iske qosylatyn Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qyzmetterin qaıtalaıdy. «Bul máseleni sheshý qajet. О́ıtkeni, erejeleri uqsas eki parallel uıymnyń qajeti joq», - degen edi Memleket basshysy Mınskide ótken Joǵarǵy Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń ótken jylǵy otyrysy barysynda. Bul rette EýrAzEQ músheleri Qyrǵyzstan men Tájikstandy Keden odaǵyna baqylaýshy elder retinde qosý máselesin qarastyrý durys bolary anyq. Sonymen birge Prezıdent N.Nazarbaev Keden odaǵyna múshe elder EýrAzEQ-tyń normatıvtik bazalarynyń bir bóligin saqtap qalý qajet dep sanaıdy. Bul durys ta. О́ıtkeni, EýrAzEQ aıasynda kedendik «úshtik» múshelerine qatysy bar birneshe ondaǵan halyqaralyq kelisimsharttar ázirlenip, qabyldanǵan bolatyn. Sondyqtan bul uıym óz mıssııasyn 2015 jyldyń 1 qańtarynda aıaqtaıtyn kezde onyń kóptegen kelisimsharttary búgingi tańda ómirsheńdigin, kelesheginiń zor ekendigin pash etken Keden odaǵyna beıimdeletin bolady.
Osy rette EýrAzEQ-nyń burynǵy keńestik elder keńistigindegi barynsha jemisti yqpaldastyq birlestigi bolǵanyn atap ótken jón. Qaýymdastyq óz aldyna júktegen barlyq mindetin tolyǵymen oryndady: qaýymdastyq negizimen Keden odaǵy jumys isteı bastady, Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik iske qosyldy, Keden odaǵyn ortaq retteıtin organ Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa quryldy. Kelesi, 2015 jyldyń 1 qańtarynan EýrAzEQ-tyń 5 múshesiniń úsheýi, atap aıtqanda, Reseı, Belarýs jáne Qazaqstan memleketteri yqpaldastyqtyń jańa deńgeıine ótetindigin, Keden odaǵynyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa aınalatyndyǵyn eskerer bolsaq, onda jańa memleketaralyq birlestik buǵan deıin ózderine júktelgen mindetterdi abyroımen atqarǵan Keden odaǵynyń da, Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyqtyń da quqyqtyq muragerine aınalýyna barlyq múmkinshiligi bar.
Taǵy bir eske salatyn nárse, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev sonaý 2006 jyldyń 26 mamyrynda L. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti stýdentteriniń aldynda sóılegen sózinde Eýrazııalyu ıdeıa teorııasyna mynadaı da baǵa berip ótken edi. «Eýrazııalyq ıdeıa teorııa retinde XIX ǵasyrda paıda boldy. Biraq, búgin onyń ólshemi múldem bólek. Eýrazııalaný – bul XXI ǵasyrdyń ıdeıasy. Bul bolashaqtyń ıdeıasy. Bul búgingi tańda jahandanýdyń ózi talap etip otyrǵan ıntegrasııalyq úderisterdiń tájindegi almas. Osy ıdeıany synaýshylar da bar. Alaıda, meniń oıymsha, bul ıdeıa iske asyrylyp jatyr. Qazir jumys istep turǵan úsh qurylym – EýrAzEQ, AО́SShK jáne ShYU – bul eýrazııalanýdyń bolashaǵyn qalaıtyn úsh irgetas», - dedi ol sol joly. Keıinnen, Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty keshte Elbasy ortaq ekonomıkalyq keńistiktiń nátıjesinde Qazaqstan óziniń geoekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartyp, Ortalyq Azııa elderiniń arasynan birinshi bolyp qurlyqtyq tuıyqtyqtan shyǵatynyn qozǵady. Bul rasynda da solaı. Máselen, Keden odaǵy jumysyn bastaǵan ýaqyttan beri osy odaqqa múshe-memleketterdiń ózara saýdanyń ósimi aıtarlyqtaı ulǵaıdy. Atap aıtqanda, 2010 jyldan 2013 jyldyń qyrkúıegine deıingi kezeńde Keden odaǵyndaǵy ózara saýdanyń ortasha jyldyq ósý qarqyny 15,8 paıyzdy qurady. Qazaqstannyń eksportynyń qurylymynda jyl saıyn qaıta óńdelgen ónimderdiń úlesi arta túsýde. Mysaly, Keden odaǵy elderine eksporttalǵan qaıta óńdelgen ónimderdiń kólemi 2009 jylmen salystyrǵanda 2012 jyly 2,5 esege ulǵaıyp, 4 mlrd. AQSh dollaryn qurady. Sonyń nátıjesinde, ónimder eksportyndaǵy qaıta óńdelgen taýarlar úlesi 44,9 paıyzdan 58,9 paıyzǵa kóbeıdi. Bul málimetterdiń ózi Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurýǵa deıingi yqpaldastyq kezeńniń bir belesi sanalatyn Keden odaǵyndaǵy tıimdilikti tanytyp otyr emes pe? Taǵy bir málimet, 2009 jyldan beri elimizdiń Keden odaǵy memleketterimen aradaǵy jyldyq taýar aınalymy 88,3 paıyzǵa ósti. Al basqa eldermen salystyrǵanda bul kórsetkish 47,9 paıyzǵa deıin kóbeıgen. Iаǵnı, Qazaqstannyń bastamasymen qurylǵan ıntegrasııalyq birlestik ózara saýda-sattyqtyń qozǵaýshysyna aınalyp otyr.
Osyndaı san salaly statıstıkalyq kórsetkishter EýrAzEQ-tyń postkeńestik keńistiktegi eń sátti jobalardyń biri ekenin kórsetedi. Qazirgi tańda kedendik «úshtiktegi» áriptes-elderdiń basshylary da, halyqaralyq sarapshylar da muny rastap keledi. Ári mundaı ıdeıa avtorynyń kóregendigine de tánti. Máselen, Belarýs Respýblıkasynyń prezıdenti Aleksandr Lýkashenko Nursultan Nazarbaevty «Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyqtyń negizgi qozǵaýshy kúshi» dep atady. Sondaı-aq, Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın Elbasynyń eýrazııalyq ıntegrasııaǵa qosqan úlesine qatysty mynadaı baǵa berdi: «Nursultan Nazarbaev árqashan ıntegrasııalyq úderisterdiń negizgi jaqtaýshysy bolyp keledi. Keden odaǵyn qurýdaǵy, jalpy alǵanda, TMD keńistigi men EýrAzEQ-ta ózara qarym-qatynastarymyzdy nyǵaıtýdaǵy onyń rólin basqasha baǵalaý múmkin emes. Ol ShYU, EQYU jáne basqa da halyqaralyq uıymdarda úlken bedelge ıe». Sonymen qatar, 2012 jyly Astanadaǵy Birinshi Nazarbaev oqýlaryna qatysyp, sóz sóılegen Italııadaǵy «Vox Populi» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń prezıdenti Ermanno Vızıntaıner EýrAzEQ-ty «jahandyq masshtabtaǵy transulttyq joba» dep atady. Ol sonymen birge: «Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa jarnama jasaýdyń qajeti joq. Sebebi, onyń usynǵan EýrAzEQ sııaqty ıdeıasy az ǵana ýaqytta júzege asyrylyp, jahandyq masshtabtaǵy transulttyq jobaǵa aınaldy. Búgingi Astana jańa Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń negizgi eki tireginiń biri deýge bolady»,- degeni este.
Eýrazııa halqy básekelester emes, odaqtastar bolýy kerek. Muny kelisimge qol qoıǵan Prezıdentterdiń bári de jetkizdi.
Murat Aıtqoja.
Derekkóz: BNews.kz.
Foto: BNews.kz.