Ser Rıchard EVANS: Básekege qabiletti bolǵymyz kelse, túbegeıli ózgerýge tıispiz

Osydan bir aıdan sál astam ýaqyt buryn Prezıdent Nursultan Nazarbaev «Samuryq-Qazyna» Ulttyq ál-aýqat qory» aksıonerlik qoǵamy basqarmasynyń tóraǵasy О́mirzaq Shókeevti qabyldaǵan. Onda Elbasymyz aksıonerlik qoǵamdy transformasııalaý, ıaǵnı ózgertý, qaıta jańartý baǵdarlamasyn ázirleýdi tapsyrǵan bolatyn. Bul jumystyń merzimi qyrkúıekke deıin dep belgilenip, baǵdarlamany qordyń barlyq korporatıvtik organdarynda talqylaý jáne Úkimet qaraýyna engizý mindettelgen. Sonymen qatar, Prezıdent aldaǵy kezde qor birqatar orta jáne shaǵyn kompanııalaryn satýdy barynsha ashyq jáne ádil naryqtyq baǵa boıynsha júrgizýi tıis ekendigin atap ótken edi. Prezıdent tapsyrmasy qalaı oryndalýda? Bul suraqqa jaýap izdeýdiń aldynda «transformasııa» sózine baılanysty az-kem aıtpasa bolmaıtyndaı. Latynnyń «transformatio» sóziniń máni orys tilindegi ádebıetterde «preobrazovanıe, prevrashenıe» dep túsindiriledi. Soǵan saı 31 tomdyq Termınologııalyq sózdiktiń fılosofııa men saıasattanýǵa arnalǵan 23-shi tomynda ol sózdiń qazaqsha balamasy «ózgerý» dep alynypty. Bizdińshe, «ózgerý» «transformasııa» uǵymyn tolyq bere almaıtyn sııaqty. Ǵylymda transformasııa dep transformatordyń kómegimen qýattyń nemese nysannyń qasıetin ózgertýdi aıtady. Ekonomıkaǵa qatystyryp sóılegende transformasııa jańa túrge aýysýdy bildiredi. Sondyqtan, suhbat mátininde sátti balamasy qazirshe tabyla qoımaǵan (barlyq sózge balama tabý mindet te emes) bul termındi halyqaralyq qoldanystaǵy kúıinde paıdalanýdy jón kórip otyrmyz. Memleket basshysy tapsyrmasynyń oryndalý barysyn bilý úshin biz «Samuryq-Qazyna» aksıonerlik qoǵamynyń táýelsiz dırektory ser Rıchard EVANSQA birneshe saýal qoıǵan edik. Suhbattasymyz týraly qysqasha málimet bere keteıik. Ser Rıchard Garrı Evans – tanymal brıtandyq memlekettik qyzmetker jáne bıznesmen. Ol 1942 jyly Anglııada týǵan. Rıchard Evans – qazaqstandyq Eır Astana avıakompanııasynyń negizin salýda mańyzdy ról atqarǵan adam. 2006-2008 jyldarda «Samuryq» memlekettik aktıvterdi basqarý jónindegi qazaqstandyq holdıngi» aksıonerlik qoǵamy Dırektorlar keńesiniń tóra­ǵa­sy boldy. Úkimettiń 2008 jylǵy 17 qazandaǵy №962 qaýlysymen «Samuryq-Qazyna» aksıonerlik qoǵamynyń Dırektorlar keńesi quramyna táýelsiz dırektor retinde saılanǵan. – Ser Rıchard, taıaý bola­shaq­ta eldiń ekonomıkalyq ómi­­rinde eleýli ózgerister júze­ge asy­rylmaqshy. BNews.kz «Samu­ryq-Qazyna» aksıo­ner­lik qo­ǵamynda transformasııa­laý baǵ­darlamasy boıynsha jańǵyrtý jónindegi keńes qurylǵanyn jazdy. Bıznes­ti transformasııa­laý baǵdar­la­masynyń birinshi kezeńine bas­qarýshy holdıngpen birge «Qazaqstan temir joly» Ulttyq kompanııasy, «QazMu­naı­Gaz» Ulttyq kompanııasy, «Qazposhta» aksıonerlik qoǵam­dary qosylyp otyr eken. Osy oraıda qolǵa alynǵan sharýalardy áńgimeleseńiz deımiz? – Qazaqstan ekonomıkasynyń lokomotıvi sanalatyn, el qazy­nasynyń basym bóligin basqaryp otyrǵan «Samuryq-Qazyna» Ulttyq ál-aýqat qoryndaǵy kez kelgen ózgeris qoǵam tarapynan úlken qyzyǵýshylyq týdyrady. Sebebi, halyqtyń ál-aýqatynyń jaqsarýy, ekonomıkalyq turaqtylyq pen damý álemdegi eń iri holdıngterdiń sanatyna kiretin Ulttyq ál-aýqat qorynyń ahýa­lyna tikeleı baılanysty. Bul kúnderi elimizdegi 500-ge jýyq túrli saladaǵy kásip­oryndardyń basyn biriktirip otyrǵan Qorda 300 myńnan astam adam jumys isteıdi. Taıaýda «Samuryq-Qazyna» basshylyǵy qordyń kompanııalar tobynyń táýelsiz dırektorlary men top-menedjerlerimen kezdesý ótkizip, Memleket bas­shy­synyń tapsyrmasy boıynsha jasalyp jatqan transformasııa­laý baǵdarlamasyn talqylady. Mem­leket basshysynyń tapsyrma­sy boıynsha qolǵa alynǵan bul baǵ­darlama Qordyń búgingi, bo­la­shaq­taǵy qyzmetiniń ózegine aınalmaq. – Buqaralyq aqparat qural­da­rynan sol kezdesýde Trans­formasııalaý baǵdarlamasy men onyń bolashaǵy egjeı-tegjeıli sóz bolǵanyn oqyp, kórip jatyrmyz. Baǵdarlamanyń bolashaǵy týraly ne aıtasyz? – Qor kompanııalarynyń bıznes toptaryn transformasııalaý baǵdarlamasy ekonomıkalyq jańarýlardyń qozǵaýshysy bolady, kompanııa toptaryna kiristi arttyrýǵa, joǵary tehnologııaly, tıimdi de tabysty jobalardyń sanyn kóbeıtip, sapasyn jaqsartýǵa múmkindik beredi. Jalpy, transformasııa degenimiz – alǵa jyljý úshin qajetti otyn. Biz uzaq joldyń bas jaǵynda turmyz, transformasııa aıasynda dırektorlar keńesi aksıonerlerden túsetin sıgnaldardy enshiles kompanııalardyń basshylaryna jetkizetin kópir bolýǵa tıisti ekendigin jaqsy túsinemiz. Memlekettik organdar – bizdiń ıntegraldyq áriptesterimiz. Qazirgi tańda mınıstrlikterge olardyń bul úderisten syrt qala almaıtynyn nemese baqylaýshy kúıinde bolmaıtynyn jetkizýimiz kerek. Bıylǵy jyldan bastap «Sa­muryq-Qazyna» aksıonerlik qoǵamy óz qyzmeti men ózine qarasty kásiporyndardy transformasııalaý isine kiristi. Bul maqsatta Qor men onyń kompanııalaryn transformasııalaý baǵdarlamasy jasaldy. Qor basshylyǵy men top-menedjmenti baǵdarlamanyń bolashaǵyna zor senimmen qaraıdy. – Baǵdarlamany júzege asyrýda memlekettik organ­dardyń róli zor ekeni belgili. – Bul jerde taǵy da ashyqtyq, ádildik máselesi kún tártibine shyǵady. Memleket ekonomıkasyna jaýapty mınıstrlikterdiń transformasııasy, jospary týraly, olardyń kommersııalyq sektormen, ulttyq kompanııalarmen qalaı jumys isteıtini týraly aqparatty kompanııalar men bıznes qaýymdastyq qana emes, qoǵam da naqty bilip otyrýǵa tıis. Jyl basynda Qazaqstan Res­­pýb­lı­kasynyń Prezıdenti N.Na­zar­­baev álemdegi ekono­mı­kalyq, qar­jylyq keńistikte bolyp jatqan san qıly ózgeristerden otandyq kom­­panııalardyń da tys qala almaı­­tynyn, olardyń naryqtaǵy jańa tehnologııalyq, qarjylyq ahýalǵa meılinshe erterek beıim­delýi qajettigin eskertken bolatyn. Prezıdenttiń 2050 jylǵa qa­raı damyǵan 30 eldiń qataryna kirý jónindegi tapsyrmasynyń údesi­nen shyǵýdyń tóte joly da osyndaı oń ózgeristerden bastalady. Búgingi tańda álemdik, halyq­aralyq iri kompanııalardyń bar­lyǵy da transformasııalyq ja­ńa­rý men jańǵyrýdy basynan keshirip otyr. Álemdik eko­nomıka­daǵy, qarjy naryǵyndaǵy zor ózgerister olardyń aldyna jańa ba­sym­dyqtar men mindetter qoıdy. Halyq­aralyq ozyq táji­rıbeni meńgergen, álemdik naryq­taǵy báse­kege qabiletti holdıngke aınalý úshin qazaqstandyq kom­pa­nııa­larǵa da osyndaı ózgerister qajet. Bir qýantarlyǵy, baǵdarlama jobasy «Samuryq-Qazynanyń» Dırektorlar keńesiniń otyrys­tarynda, keńes músheleri, sarapshylar arasynda, qoǵamda ábden talqylandy. Sonyń nátıjesinde jobaǵa Memleket basshysynyń Joldaýy men tapsyrmalarynan týyndaıtyn basty mindetterdiń barlyǵy engizilgen. – Naqty aıtqanda, transfor­masııa qandaı maqsattardy kóz­deıdi? – Myna maqsattardy bóle aıtar edim. Olar – ınvestısııalyq qyzmetke kózqarasty ózgertý; ná­tıje kútiletin negizgi qyzmet kór­setkishteri boıynsha maqsatty aıqyndap alý; bıznes-úrdisterge, aktıvterdi jekeshelendirý men qaıta qurý isine reınjınırıng jasaý; salalyq komandalardy jasaqtap, damytý; dırektorlar keńesine talapty kúsheıtý; negizgi qujattardy, ony saıasattar dep atap júrmiz, jasap, jetildirý jáne osy keshendi ózgeristerdi basqarý. Árıne, túbegeıli ózgerister jasaý ońaı sharýa emes. Osy jolda, tipti, keıbir olqylyqtar da bo­lýy múmkin. Biz transforma­sııa ár memlekettiń óz erekshelikterine, ult­tyq múddeleri men basym­dyq­taryna saı jasalýy qajettigin esten shyǵarmaýymyz kerek. Qazirgi tańda bizdiń kompanııa­lar da aıtarlyqtaı tabystarǵa qol jetkizip otyr. Biraq buǵan toqmeıilsýge bolmaıdy. Eger biz óńirlik, jahandyq deńgeıde básekege qabiletti bolǵymyz kelse, búginnen bastap túbegeıli ózgerýge tıispiz. Biz úshin ózgerister – úl­ken syn. Transformasııalaý – uzaq­qa sozylatyn, biraq túbinde óz jemisin beretin úrdis, jańa máde­nıet, jańa fılosofııa. Bıznesti júrgizýdiń jańa satysy – únemi jetilip otyrýdyń, halyqty ju­myl­dyrýdyń, álemdik deńgeıde sapaly jumys isteýdiń mádenıeti. Baǵdarlamaǵa úlken úmit artylyp, zor jaýapkershilik júktelip otyr. Bul baǵdarlama «Samuryq-Qa­zyna» qorynyń odan ári damýy­na úlken yqpal eteri sózsiz. Baǵ­dar­­­la­manyń bolashaǵy zor dep oı­laı­myn. «Samuryq-Qazyna» qoryn transformasııalaý baǵdarlamasy bir retki shara emes. Osy úrdistiń basynda Qordyń Dırektorlar keńesi tur. Osy keńes baǵdarlamany júzege asyrý barysynda aksıoner men enshiles kompanııalar ara­syn­daǵy altyn kópirge aınalýy tıis. Búgingi tańda álemdik, halyq­aralyq iri kompanııalardyń bar­lyǵy da transformasııalyq jańarý men jańǵyrýdy basynan keshirip otyr. Sebebi, álem­dik eko­nomıkadaǵy, qarjy nary­ǵyn­daǵy zor ózgerister olardyń aldyna da jańa basymdyqtar men mindetter qoıdy. Halyqaralyq ozyq tájirıbeni meńgergen, álemdik naryqtaǵy básekege qabiletti holdıngke aınalý úshin bizge de osyndaı ózgerister qajet. – Ol úshin eń aldymen ne kerek? – Bizge birtutas, kásibı ujym men pragmatıkalyq, ozyq kózqaras kerek. Táýelsiz dırektorlarmen kezdesý kezinde meniń kóńilime «túrli kózqarastar birligi» degen bir sóz qatty unady. Mine, bizdiń tabysty jumysymyzdyń kepili osyndaı qaǵıdalarǵa súıenýi tıis. Árıne, bizdiń ulttyq kom­pa­nııa­lardyń barlyǵy da uıymdastyrý qurylymy, jumys mádenıeti, kózqaras qalyby turǵysynan transformasııanyń alǵashqy satysynda tur. Osy turǵydan alǵanda ártúrli kózqarastardyń, ustanymdardyń bolýy da zańdy. О́zgerister ár kompanııanyń erek­sheligine qaraı júrgizilýi kerek. Alaıda, biz transformasııanyń belgilengen baǵdarlama aıasynda júrgizilýi qajettigin árdaıym basshylyqqa alyp otyrýymyz kerek. Bul – bárimizdiń ortaq isimiz. – Baǵdarlamaǵa Dırektorlar keńesiniń ár múshesi, kompanııa bas­­shylary men qyzmetkerleri bel­­sene qatysý qajet deısiz ǵoı... – Dál solaı. Transformasııa Qor­dyń óz ishinde nemese Qor arqyly ǵana jasalmaıdy. Onyń tabysty bolýy úshin birlesken is-qımyl, dıalog pen ózge de tıimdi kommýnıkasııalyq tásilderge súıengen umtylys jáne barlyq taraptyń qyzyǵýshylyǵy qajet. – Kezdesýde bıznes úrdisterdiń basym bóligi áli de eski kóz­qa­­raspen júrgizilip jatqany bir­­neshe márte aıtylypty. Trans­formasııa ótkenniń júgi­nen qu­tylýdyń joly ma? – Joq, bul jerde ózge te­zıs­ti qoldanǵan jón shyǵar. Trans­for­masııa degenimiz – toqtaýsyz alǵa basýdyń kepili. Bizdiń qolymyzda baǵdarlamanyń jol kar­tasy bolýy tıis. Jáne jol kar­tasy ózimiz úshin ǵana emes, qy­zyǵýshylyq tanytqan ózge tarap­tarǵa da, qoǵamǵa da túsinikti bolýy kerek. Transformasııa baǵ­darlamasy «Bizdiń aldymyzǵa qoıǵan naqty maqsatymyz ne, qaıda baramyz jáne qandaı jolmen baramyz?» deıtin suraqtarǵa jaýap ispettes. Sondyqtan atalǵan qujat óte muqııat jasalyp jatyr. Munda Qor basshylyǵy men kompanııalar toby jetekshileriniń jaýapkershiligi de qarastyrylǵan. Osy rette Basqarma tóraǵasy О́mirzaq Shókeev myrzanyń baǵdarlamany oryndaý men onyń jaýapkershiligi týraly naqty ustanymy bárimiz úshin de mańyzdy sıgnal bolyp otyr. – Baǵdarlamanyń laıyqty júzege asýyna degen senimińiz qýantady. Biraq transformasııa kezinde kútpegen olqylyq­tar­dyń oryn alýy da múmkin ǵoı. Ondaı qaýip joq pa? – Transformasııa – zor, keshendi joba. Ony laıyqty iske asyrý úshin aldyn ala úlken daıyndyq kerek. Bir ǵana baǵdarlama jasap qoıý azdyq etedi. Kompanııalar jumysyndaǵy osal tustarymyzdy izdep taýyp, olardy joıýdyń tıimdi joldaryn qarastyrýymyz qajet. Kez kelgen iri joba orasan qarjyny talap etedi. Osy qarjyny tıimdi ıgerý, jobalyq basqarý qabi­letimizdi arttyrý kerek. Mysa­ly, tájirıbe kórsetkendeı, biz ın­ves­tısııalyq jobalardyń bıýdjetin kóp jaǵdaıda ósirip alamyz nemese jumys kestesinen kesh qalyp jatamyz. Mundaı olqy­lyqtarǵa jol bermeý úshin basshydan qyzmetkerge deıin árqashan oqýǵa, úırenýge, izdenýge qulqy bolýy tıis. – Qor basshysy О́mir­zaq Shó­keev bıznesti transfor­ma­sııa­laýdyń segiz baǵytyn atady. Siz­dińshe, sonyń ishinde qaı baǵyt­tar erekshe mańyzǵa ıe? – Aldaǵy birneshe apta ishin­de biz EVA (economic value added – ekonomıkalyq qo­symsha qun) strategııalyq kórsetkishteri boıynsha jumy­sy­myzdy aıaqtaımyz. Bul ju­mys kompanııalardyń qunyn arttyrýdaǵy basty ólshem bolmaq. Maýsymnyń aıaǵynda barlyq kompanııalardaǵy Dırektorlar keńesiniń maquldaýyn alamyz dep kútip otyrmyz. Bizdiń oıymyzsha, tek EVA ólshemderimen shektelip qalýǵa bolmaıdy. Baǵdarlamaǵa áleýmettik turaqtylyq reıtıngin de engizýge tıispiz. Sonymen qatar, biz óz qyz­metimizde tek ekonomıkalyq bó­likke baılanyp qalmaýymyz kerek. Mysaly, Qor men onyń enshiles kompanııalary qyzmetiniń ashyq, jarııa bolýy mańyzdy, basqa da basymdyq beretin máseleler kóp. – Rasynda, áleýmettik tu­raq­tylyq reıtıngi adam taǵdy­ry­­men tikeleı baılanysty ǵoı. Osy ret­te qyzmetkerlerdi bar­­lyq sa­la­daǵy jumystarǵa keńi­­nen tar­tý qanshalyqty tıimdi? – Oǵan kúmánim joq. Ta­bys­qa jetýdiń kilti barlyq qyz­met­kerlerdiń, qyzyǵýshylyq tanytqan taraptardyń jan-jaqty, birlesip jumys isteýinde jatyr. Bir kisideı jumylyp qyzmet jasamasaq transformasııa beretin múmkindikterge tolyqqandy qol jetkize almaımyz. Memlekettik organdar – bizdiń eń negizgi áriptesterimizdiń biri. Olarǵa da túsindirip, jetkizýimiz kerek, mınıstrlikter bul keshendi sharýaǵa tek baqylaý jasap otyrmaýy nemese tys qalmaýy qajet. Olar bizdiń basty áriptesterimiz bol­ǵandyqtan birlesken is-qı­myl ǵana barshamyzdy tabysqa jetki­zedi. – Baǵdarlamanyń orynda­lýy­na el basshylyǵy tarapy­nan baqylaý jasaý, qoldaý kór­se­tý jaǵy qalaı? – Qordyń Dırektorlar keńe­si­niń tóraǵasy – Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń Premer-Mınıstri Kárim Másimov. Bizdiń jaqynda ót­ken kezdesýimizge keńes músheleri – Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­den­tiniń kómekshisi Erbol Oryn­baev, Ekonomıka jáne bıýd­jettik jos­parlaý mınıstri Erbolat Dosaev qatysty. Olar Baǵ­darla­manyń Qor úshin ǵana emes, jalpy memleket úshin mańyz­dylyǵyn jaqsy túsinip otyr. Sol sebepti biz Úkimet pen memlekettik organdar tarapynan árdaıym qol­daý kú­temiz. «Samuryq-Qazyna» Ulttyq ál-aýqat qoryn transformasııalaý baǵdarlamasy qazirgi ýaqytta qyzý iske asyrylýda. Keshendi is-sharalardyń barlyǵy da Elba­synyń 2050 jylǵa deıingi damý stra­tegııasynda aıqyndap berilgen mindetterdi oryndaý maqsatynda atqarylyp jatyr. Bul maqsatty laıyqty iske asyrý óz kúshine senetin jáne jaýapkershilikten qashpaıtyn, memleketshil, joǵary kásibı mamandardyń ǵana qolynan keleri anyq. Suhbattasqan Saýytbek ABDRAHMANOV.