Kún kúlsin! Kúnmen kúlsin búldirshin!

* 1 maýsym – Balalardy qorǵaýdyń halyqaralyq kúni

Árbir sátimiz balany qorǵaýǵa arnalsyn «Bala – adamnyń baýyr eti» dep jatamyz. Tipti, dúnıe júzi bolyp sábılerdiń merekesin atap ótip, balaqan­darǵa qýanysh syılaýǵa asyǵamyz. О́mirimizdiń jalǵasy hám memleketimizdiń keleshegi – balalary­myz­­ǵa ne qajet degende áýeli oıǵa keletini densaýlyq. Osy rette elimizdegi pedıatrııa salasynyń jaı-kúıinen syr tartpaq nıetpen otandyq balalar hırýrgııasynyń atasy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, akademık Kamal Ormantaevpen áńgimelesken edik. – Kamal aǵa, balalar­dyń halyqaralyq mere­kesine oraı áńgimeńizdi bala den­saý­lyǵyna qatysty máse­leden bastasańyz. – Álemde balalardy qorǵaı­tyn jáne balalardyń máselesi­men tereń aınalysatyn BUU-nyń arnaıy baǵdarlamasymen ju­mys isteıtin IýNISEF deıtin uıym bar. Onyń bergi jaǵynda 1996 jyly bizdiń elimizde qabyldanǵan «Balalar quqyǵy týraly» Zań da bar. Búkilálemdik uıymdar­dyń áreketi óz aldyna, ózimizde qabyldanǵan zań qandaı deńgeıde jumys istep tur degen suraq árqaısymyzdyń kókeıimizde tur. 1959 jyly Almaty medısı­nalyq ınstı­týtynyń pedıatrııa fakýltetin bitirgennen bas­tap balalar densaýlyǵymen tu­raqty aınalysyp kelemin. Ege­men el boldyq dep buǵan deıin qoldanylǵan ozyq tájirıbelerden bas tartý qanshalyqty aqylǵa qonymdy? Keńes dáýirindegi medısınada jaqsy dástúr men shıpaly tásilder de boldy. Eń bastysy, ol kezdiń ómir tájirıbesinde maman daıarlaý, shákirt tárbıeleý degen sekildi memlekettiń nyǵaıýyna qyzmet etetin jaqsy júıe bar edi, qazir sol baǵyttan ajyrap qaldyq. Oǵan dálel retinde osydan 7-8 jyl buryn elimizdiń medısına mamandaryn daıarlaıtyn joǵary oqý oryndarynda pedıatrııa fakýltetiniń qysqaryp ketýin aıtar edim. Pedıatr maman daıarlaıtyn fakýltetter TMD kólemindegi barlyq respýb­lıkalarda bar. Álemniń irgeli elderi de, tip­ti, medısına­sy sharyqtap damyp ket­­ken­ memleketter de bul saladan bas tart­qan­ joq. Máselen, sábı ómir­ge kelgen soń­ jylaıdy, mazasyzdanady. Qaı jeri aýyratynyn aıtýǵa til joq. Onyń mazasyzdaný sebebin anyqtaıtyn sol sala­nyń dárigeri kerek. Odan keıin náresteniń hal-ahýa­lyn anyqtaıtyn arnaıy apparatýra kerek. Me­dı­sınalyq qural-jabdyq kúnnen-kúnge kóbeıip kele jatqanymen, medısına mamandarynyń bilim deńgeıi áli tómen degen oıdamyn. – Qazir teledıdardaǵy ja­ńalyqtar arasynda náresteniń shetinegenin de kórsetip jatady. Dáriger bilimsiz be, ata-ana dimkás pe álde jýrnalıst daý­kes pe degen saýaldan bu­ryn osyndaı jańalyqtarǵa kóz­qa­rasyńyz qandaı? – Telearnalardan «bir sábı shetinedi» dep habar taratady. Álgi balanyń ata-anasy jylaıdy, sottasady. Sábı óliminiń sebebi qandaı? Birinshiden, nárestege dıagnostıka durys jasalmaǵan. Ekinshiden, qate qoıylǵan dıag­nozdyń kesirinen emdeýi de durys júrgizilmeıdi. Úshinshiden, emdeý apparattary joq nemese ondaı qurylǵyny paıdalana almaıtyn mamandar bar. Túptep kelgende, kóp jaǵdaıda jýrnalıster birden dabyl qaǵa jónelmeı, sábı óliminiń sebebin zerttep, oqıǵanyń aq-qarasyn anyqtaýy kerek qoı. Máselen, qazir ishten týabitti naýqastar kóp, ekologııanyń, ata-analardaǵy aýrýlardyń tuqymqýalaýshylyǵy sekildi túrli sebeptermen ómirge densaýlyǵy nashar bolyp keletin náresteler kezdesedi. Ondaı sábılerdiń kóbine tipti em qonbaıdy da. Qazaqshalap aıtqanda, ómir súretin bala – súredi, shetineıtin sábı – sheti­neıdi. Amal bar ma?! Qudaıdyń basqa salǵan sharasyna tózimdilik tanytyp, sabyr qylǵannan basqa amal joq. Ras, keıbir sábıdiń ólimi dárigerlerdiń qateliginen bolady. Mine, sony anyqtap alyp baryp kópke jarııa etý kerek. Menińshe, náreste taǵdyryna qa­tysty aqparatty taratpas buryn ony ábden zerttep, sebebi men saldaryn saralap baryp maǵlumat bergen jón. Arzan sensa­sııa úshin daý qýyp, ózgelerdi de áýrege sa­­­lyp, el ishin dúrliktirýge umtylmaǵan abzal. – Elimizde balalar dárigeri jetkilikti me, jetispese oǵan ne sebep? – Qazir balalar dárigerin da­ıyndaý úshin medısınalyq oqý oryndarynda nebári 2 jyl bó­lin­gen. Bul durys emes. Jalpy adam balasynda 14 myń aýrý túri kezdesedi deıtin zerttelgen máli­met bar. Sonyń bárine dıagnozdy durys qoıý úshin tereń bilim men naqty tájirıbe kerek. Al joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, tili joq sábıdiń dertin anyqtaý úshin qandaı talap, nendeı biliktiń kerek ekenin túsine berińiz. Son­­­­dyq­tan da 2 jyldyq ınternatýra­­da durys maman daıarlaý múmkin emes. Balalar dárigeriniń ózi sala­lyq erek­shelikteri boıynsha 21 túrli bolady. Inter­natýrany támamdaǵannan keıin uzaq jylǵy izdenisterdiń aıaǵy, ıaǵnı oqýdyń 7-8-shi jyldary rezıdentýramen jalǵa­sady. Bul kezde kóptegen qyz balalar tur­mys quryp, ózderi bala súıip, ony jal­ǵas­tyra da almaı qalady. Sodan medısına mamandarynyń sapasy tómendep, elimizde dáriger jetispeýshiligi baıqalyp otyr. Dáriger nege jetispeıdi? О́ıtkeni, dári­gerdiń alatyn jala­qysy tómen. Pálen jyl oqyp, jumys istegende alatyn aılyǵy mardymsyz. Birdi-ekili balasy bar jas otbasy úshin bolymsyz aqshamen kún kórýge bola ma. Amal joq, el medısınasyna kerek­­ti jas mamandar dıplomdaryn alǵan soń far­ma­­sevtıkalyq kompanııalarǵa, jekemenshik klı­nıkalarǵa, dárihanalarǵa nemese jeke bız­neske ketedi. Al damyǵan elderde olaı emes. Shetelderde zańgerler men dári­ger­ler­diń jaǵdaıy jaqsy, olar tek óz salasyn zerttep, bilimi men tájirıbesin ushtaı túsedi. – Qaıtsek otandyq medısınany damytamyz? – Otandyq medısınany damytý úshin medısına ǵylymymen aınalysý kerek. Dárigerlerdiń ózderi. Sheteldik ǵylymı keńes­terge, konferensııalar men sım­po­zıýmdarǵa qatysýy kerek. Ǵy­lymı jumystaryn álemdik ortada talqyǵa salyp, únemi basqa elderdiń tájirıbelerimen tyǵyz baılanysta bolýy qajet. Máselen, men suhbat bergen­de Reseıdiń tájirıbesin, me­dı­sınalyq amaldary men dári-dármekti qoldaný úlgisin aıtsam árkim ár saqqa júgirte jóneledi. Reseı alyp memleket qoı. Olarda halyq ta kóp, halyq ishinde bilimdi ǵalymdary da jeterlik. Myna ıntegrasııa degendi paıdalanyp nege biz solardyń ozyq tájirıbesi men aıtýly úlgisin ózimizge sińirmeımiz?! Bir ǵana mysal, 2011 jyly Reseıde ótken I Halyqaralyq medısına konferensııasyna birde bir qazaqstandyq dáriger maman qatyspaǵan. Kórshiles res­pýblıkalardan, mynaý turǵan О́zbekstannan 32, Armenııadan 38, Vetnamnan 19, Qyrǵyzstannan 26 adam, al Mońǵolııadan 23, sonaý Nıkaragýadan 26 adam kelip qatysady, al Qazaqstan tizimde joq. 2012 jyly II Halyqaralyq medısına konferensııasy taǵy ótedi de, Armenııa, О́zbekstan, Qyrǵyzstandar qatysyp, bizden jan balasy barmaǵan. Budan keıin otandyq medısına qalaı órkendemek?! Mine, osy oraıda ıntegrasııa­ny nege memleket múddesi úshin tıimdi paıda­lan­basqa? Shet­eldermen mádenı qarym-qaty­nasymyz jaqsy eken, sony el múddesine oraıly qoldana bilsek te jarar edi. – Urpaq azbasyn, záýza­ty­myz myqty bolsyn desek ne isteýimiz kerek? – Urpaǵymyz azbasyn desek, bolashaq ata-ananyń densaýlyǵyn durystaýymyz kerek. Sábılerge qunarly, taza, sapaly as berip, bala jastan sportpen aınalysýyna, júzý, júgirý sekildi dene qımyldaryn kóbirek jasaýǵa kóńil bólgen abzal. Árıne, balalarymyz aman-saý óssin desek – bala dárigeriniń bilimdi bo­lýy­­na, qaptap ketken dári-dár­mekti qoldanbaıtyn amalyn qaras­ty­rýǵa kúsh salýymyz qajet. Jáne balalardy qorǵaýdy búkil álem bolyp bir-aq kúnde atap ótpeı, árbir kúnimiz solardy saqtaýǵa, qorǵaýǵa arnalýy tıis dep esepteımin. Áńgimelesken Qanat ESKENDIR, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.

Talantymen tanylǵan Edil

Baladan asqan baqyt bar ma?! Dúnıeni jańartqan alyptar da, ǵulamalar da, memleket qaı­ratkerleri de sol balalyq dáýirdi bastan keshirgen. Balany baqytty etip ósirgen eldiń keleshegi kemel, órisi keń, baqyty baıandy bolady. Atam qazaq: «jetim jylasa jer jylaıdy» degen. Bul aqıqat sóz. О́mir esigin shyr etip ashqan beıkúná sábıdiń bári birdeı. О́se kele ózgeredi. Olar jaqsy qamqorlyqty, úlgili sózdi, ónegeli isti, adamdardyń arasyndaǵy rııa­syz syılastyqty, meıirim men shapaǵatty, azamattyq pen adam­dyqty, kisilik pen kishilikti kórip ósse jańylmaıdy, jaman bolyp óspeıdi. Keıde biz óz boıy­myzdaǵy juǵa qalatyn jat qy­lyqtarymyzdy eskermeı, bala­lardyń boıyndaǵy úılesimsiz qasıet­ter kórinip qalsa, soǵan renjip, tárbıesiz deıtinimiz bar. Shyn­dyǵyna kelgende sol tárbıe­niń de, tálimniń de aldyńǵy tolqyn­nyń moınynda ekenin umyta­tynymyz ókinishti-aq. Osy kúnderi qamqorlyqsyz qalǵan jetimge, qaraýsyz qalǵan balalarǵa qamqorlyq jasaý jóninde elde alýan túrli pikirler bar. Bul qıyn túıin máselege oń kóz­qaras tanytyp, ıgilikti isterge uıytqy bolyp júrgen bir meke­meniń janashyrlyq jumy­syna toqtalyp, ózgege úlgi etýdi jón kórdik. Ol – «Áskerı­lendirilgen temir jol kúzeti» (ÁTJK) aksıonerlik qoǵamy edi. Qoǵam sońǵy kezderi taǵdyr tálke­gimen balalar úıinde tárbıelenip jat­qan beıkúná ul-qyzdy qamqor­lyqtaryna alyp, barlyq jaǵ­daıdy jasaý ústinde. Bul týraly biz basylymnyń burynǵy nómirlerinde de aıtqan edik. Osy joly «ÁTJK» AQ Dos­tyq stansasyndaǵy fı­lıaly «Aınalaıyn balalar úıi» mem­lekettik mekemesiniń tárbıe­le­nýshisi Edil Tursynuly Úsenovti patronattyq qamqorlyqqa alǵan. Edil 2004 jyly mamyrda Almaty oblysy Úsharal qala­syn­da týǵan. Anasy 2012 jyldyń sáýirinde qaıtys bolǵannan keıin, ony Taldyqorǵan qalasyndaǵy «Aınalaıyn» balalar úıi óz qamqorlyǵyna alǵan. Ákesi zańdy túrde joq. Edilge tárbıeli, ashyq, talantty, kópshil, júregi jumsaq bala dep minezdeme berýge bolady. Ol fýtbol oıynyn óte jaqsy kóredi. О́zin jaqsy oıynshy retinde kór­setip júr. Fýtbol úıirmesine qatysady. Búgingi tańda dop oınaý tehnıkasyn jaqsy meńgergen. Onyń sportpen shuǵyldanýy ózge pánderdi, naqtylaı tússek: mate­matıka, eńbek, sýret sekildi sabaq­tardy jaqsy oqýyna, joǵary baǵa alýyna eshqandaı da kedergi keltirmeıdi. Edil sýret sabaǵynan kileń bes alatyn úlgili oqýshylar qatarynda eken. Talant­ty bala óziniń sýretine arqaý etip, qazaq jazýshylarynyń áńgi­meleri men halyq ertegileriniń keıip­kerlerin alýdy jaqsy ádetke aınaldyrǵan. Mektepte ártúrli taqyrypta ótetin sýret salý konkýrstaryna qatysyp, júldeger atanǵan. Edil salǵan sýretterdiń kóbi mekteptiń qabyrǵa gazetinde jaryq kórip keledi. Ol mektepte ótetin barlyq sharalarǵa bel­sendi túrde qatysyp, óziniń uıymdastyrýshylyq qabiletimen de tanylýda. Ásirese, onyń shyǵar­­ma­­shylyq talantyn erekshe atap ótýge bolady. Sportty serik etip, sý­­ret­shilik ónerdi ómir jolyna ba­laǵan jastyń densaýlyǵy óte jaq­sy eken. Muny balalar úıi­niń dárigeri G.Áýkenova da ras­taıdy. «ÁTJK» AQ-tyń árbir qyz­met­keri jylyna Edilge bir ret 500 teńgeden áleýmettik kómek kór­setýdi ózderiniń azamattyq paryzy sanaıdy. Jınalǵan qarajat Edildiń bilim alýy úshin onyń esep shotyna aǵymdaǵy jyldyń maý­sym aıynda aýdarylady. Jal­py alǵanda, búgingi tańda atal­mysh qoǵam ujymy 16 balany pat­­ro­nattyq qamqorlyqtaryna alǵanyn da aıta ketýdi paryz sanaımyz. Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan». Astana.