Olar týraly jastar bilýi tıis
Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń 1997 jylǵy 5 sáýirdegi Jarlyǵymen 31 mamyr – Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni bolyp jarııalandy. Keıin oǵan asharshylyq qurbandary da qosyldy. Muny óte oryndy sheshim dep esepteımiz. Bul da Elbasynyń syndarly saıasatynyń bir kórinisi ekeni sózsiz. Osy eske alý kúni barsha qazaqstandyqtardy ótken tarıhymyzǵa basa nazar aýdarýymyzǵa yqpal etedi.
Qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý, olardyń rýhyna taǵzym etý – barlyq qazaqstandyqtar úshin óte mańyzdy. О́tken ǵasyrdyń 20-30-jyldary KSRO-da turǵan halyqtardyń barlyq ókili de osy bir qasiretti kezeńdi bastan keshti. Iаǵnı, qazaqtar, orystar, cheshender, polıaktar, nemister, ýkraındar jáne basqa ult ókilderi de qýǵyn-súrginge ushyrady. Sol kezdegi totalıtarlyq rejim halyqty áýeli ashtyqqa ushyratty, odan keıin adamdardy qorlaý, qınaý jáne atý jazasyna kesý áreketterin júzege asyrdy. Sóıtip, mıllıondaǵan jan jazyqsyz japa shekti.
Mamyr aıynyń basynda óńirlerge issaparmen barǵanymda, ózim Qaraǵandy oblysyndaǵy Dolınka mekeninde boldym. Ol kezde lagerler óte kóp bolǵan. Dolınkadaǵy túrme Keńes Odaǵy boıynsha eń úlken lagerlerdiń biri ekeni anyq. Sol túrmede búkil KSRO keńistiginen ákelingen, saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵan adamdar nebir azaptaýlardy bastan keshken.
Búgingi urpaq tarıhtyń qasiretti jyldaryn bilip júrsin degen maqsatta burynǵy komendatýra ǵımaratynda murajaı jasaqtaldy. Bul keshenniń ashylǵanyna úsh jyl toldy. Jyl saıyn mamyr aıynyń sońǵy kúnderi onda is-sharalar ótedi. Murajaıǵa kirgen kezde biz ótken tarıhymyzdy, qasiretti jyldardy umytpaýymyz kerek ekeni týraly qazaq jáne orys tilderinde daýys kúsheıtkish arqyly Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń sózi beriledi.
Murajaı sol tustaǵy jazyqsyz adamdarǵa jasalǵan qylmystardan kórinis beredi. Biz úlken ári er adam bolsaq ta, jantúrshigerlik kórinisterdi kórgende, júregimiz syzdap, kózimizge eriksiz jas aldyq.
Murajaıda balalardy analarynan aıyryp jatqan kórinister bar. Olardy balalar úıine tapsyrǵan, kishkentaılarynan ata-analaryń «qylmysker», «halyq jaýy» dep sińirip, olardan bas tartýǵa úıretken. Sumdyq oqıǵalardyń bolǵanyn kóz aldyńa alyp keletin jádigerler bar. Qýǵyn-súrgin jyldary japa shekken adamdardyń tragedııalyq taǵdyry beınelengen. Murajaıdyń jertólesine túsip kórseń de, azapty jyldardyń sarynyn estigendeı bolasyń. Ashtyq jyldarynyń da qorqynyshty fotosýretteri bar. Bul – burynǵy Keńes Odaǵy keńistigi boıynsha birden-bir mýzeı. Oǵan elimizdiń barlyq óńirinen, shetelderden meımandar kelip kóredi.
Sol jyldary mynadaı bir oqıǵa bolǵan eken. Sottalǵandardy túrmege alyp kele jatqanda, jergilikti qazaqtar olarǵa aq tastar laqtyrypty. Olardy aıdap kele jatqan kúzetshiler: «Kórdińder me, «halyq jaýlary» retinde senderdi jergilikti turǵyndar da jek kóredi», depti. Al biraq ta sottalǵandar álgi tasty qoldaryna alyp, dámin tatyp kórse, ol kádimgi qurt eken. Ony basqasha berse, kúzetshi tartyp alar edi jáne «halyq jaýlaryna» kómektestiń dep ózderine jala jabatyny belgili. Sondyqtan jazyqsyz japa shekkenderge kómek qolyn sozǵan jergilikti turǵyndar tas laqtyrǵandaı etip, qurtty bergen eken. Bul da qazaq halqynyń meıirbandyǵyn, kóptegen adamdardy ajal aýzynan alyp qalǵandyǵyn kórsetedi. Munyń bári úlken tarıh.
Murajaı keshenin bir kúnde aralap shyǵý múmkin emes. О́zim eki márte boldym. Aýyr kórinister janymdy syzdatty. Murajaı shyndyqqa sáıkes jasalǵan. Fotosýretter, adamdardyń ustap-tutqan zattary saqtalǵan. Jazaǵa tartylǵandardyń qandaı jaǵdaıda ómir súrgenin óz kózińmen kóresiń. Tósek-oryndary, ishine qamys toltyrylǵan matras, ol móshek tigetin matamen qaptalǵan. Mardymsyz tamaq ishken. Solaı bola tura, egin ósirgen, jemis-jıdek ekken, maldy asyldandyrýmen de aınalysqan. О́ıtkeni, onda kóptegen ǵalymdar bolǵany anyq. Qazaqtyń aq bas sıyryn sonda ósirgen. Bıdaıdyń jańa sorttaryn oılap tapqan. Olardy qanshama qorlasa da, eldiń damýy úshin qyzmet jasaǵan.
Men barsha qazaqstandyqtardyń sol murajaıdy óz kózderimen kórýine keńes berer edim. Atalarymyzdyń qasiretti jyldardy bastan keshkenin jastar bilýi tıis.
Jalpy, ómirde adamdardyń qyrylýyna alyp keletin tabıǵı jáne basqa da apattar oryn alady. Sonymen qatar, adam qolymen jasalǵan tragedııalar bolady. 1930-jyldary bastalǵan saıası qýǵyn-súrgin mıllıondaǵan adamdardy, urpaqtar býynyn joıyp jiberýge alyp kelgen genosıd ekeni daýsyz!
Qazaqstan Prezıdentiniń bastamasymen qurylǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy ulttardy odan saıyn biriktire tústi jáne álgindeı qasiretterdiń bolmaýyna yqpal etedi.
Andreı BEGENEEV,
Parlament Májilisiniń depýtaty, «Nur Otan» partııasy fraksııasynyń múshesi.