Daryndy dırıjer

– Torǵaı jerindegi Qarasý degen aýylda dúnıege keldim, – dep bastady sózin dırıjer. – Bir jasymda bizdiń úı ákemniń jumys babymen Qostanaı oblysy Áýlıekól aýdany Qazanbas stansasyna kóshedi. Ata-anamnyń mamandyǵy – muǵalim, ekeýi de ómir boıy bilim salasynda eńbek etti. О́nerge mektepte júrgennen jaqyn boldym. Oǵan sebep, Rostıslav Marının esimdi mýzykant mektepte baıan men hor úıirmesin ashyp, oǵan qabileti bar balalardy tartty. Kishkentaı kúnimnen án salýshy edim, sol horǵa men de jazyldym. Keıin baıan úıirmesine bardym. Ony eki-úsh aı oqyp, úırenip alǵasyn ol kisi: «Sen baıanmen alysqa bara almaısyń, saǵan fortepıano úırený kerek» dedi. Al meniń fortepıanodan túk habarym joq. Keıin aýylda mýzykalyq mektep ashylyp, sonyń «fortepıano» klasynda oqydym. Joǵary synypta gıtara, barabanda erkin oınap, dostarymmen «VIA» degen vokaldy ansambl quryp, aýyl keshterinde án shyrqadyq, – deıdi balalyq shaǵynan syr shertken keıipkerimiz.

Segizinshi synypty támamdaǵasyn Alma­tyda oqýǵa ańsary aýǵan jas órenge ata-anasy qarsy bolmady. Qaıta onyń armanyn ushtaýǵa qoldaý kórsetti. Alataýdyń etegindegi ásem shaharǵa taban tiregen aýyl balasy aldymen P.Chaıkovskıı atyndaǵy mýzykalyq ýchılıshege kelip, «Dırhor» bólimine qujatyn ótkizdi. «Sabaqty ıne sátimen» degendeı, joly bolyp, oqýǵa tústi. Birinshi kýrsta júrgende Qazaq sımfonııalyq orkestriniń konsertine baryp, sodan erekshe áser aldy. Ásirese oǵan bas dırıjer Tólepbergen Ábdiráshevtiń óneri qatty unaıdy. Osy keremet kesh ónerge yntyq jastyń dırıjerlik qabiletin oıatty.

– Alǵashqy kýrsta oqyp júrgende ustazym Lıýbov Kolyhalova maǵan: «Sen vokaldy kimnen oqyp jatyrsyń?» dep surady, men ol kisige ne aıtarymdy bilmeı, «Tizimde joq sekildimin» dep jaýap berdim. Sosyn ol meni qolymnan jetektep, vokal bóliminiń meń­gerýshisi Vasılıı Glazkovqa alyp bardy. Sol meniń daýysyma zer salyp, tyńdaǵan soń: «Áı, bala, sen vokaldy oqy, saǵan kerek. Erteń nanǵa maıdy qalyńyraq jaǵyp júresiń» dep kúldi. Sóıtip, úsh jyl boıy vokal men dırıjerlikti qatar oqydym. Tórtinshi kýrs­ta ustazdarym joldama berý úshin, maǵan: «Án aıtasyń ba, álde dırıjer bolasyń ba, bireýin tańda» dedi. Sonda: «Menen vokalıst shyqpaıdy, dırıjer bolýym kerek» degen oı keldi de, birden dırıjerlikti tańdadym, – dedi ol.

О́mir keıde adamǵa túrli «syı» tartady. Mýzykalyq ýchılısheniń sońǵy kýrsynda júrgende, 1986 jylǵy jeltoqsan oqıǵasy burq ete qaldy. Bul qazaq jastarynyń otarshyldyq júıege degen qarsylyǵy edi. Oǵan sol kezde Almatyda oqyǵan qazaq jas­tarynyń deni qatysty. Keıipkerimiz de jeltoqsannyń qaqaǵan aıazynda eki kún boıy qatarlastarymen alańda júrdi. Dúrbeleń basylǵannan keıin qaýipsizdik komıtetiniń qyzmetkerleri onyń sońyna túsip, «Sen kóterilisti uıymdastyrýshylardyń birisiń» dep jaýapqa alyp, biraz áýre-sarsańǵa saldy. Aqyry mýzykalyq ýchılıshede oqyp júrgen bir top qazaq jigitin Qıyr Shyǵys­qa áskerge jiberdi. Biraq keıin Abzal Mıras­bekuly kóterilis qurbandarynyń rýhyna arnap «Elim-aı» degen horǵa shyǵarma jazdy. Azamattyq boryshyn ótep kelgennen keıin Máskeýdegi Chaıkovskıı atyndaǵy kon­servatorııanyń opera-sımfonııalyq orkes­triniń dırıjerlik bólimine túsýdi oılaıdy, biraq onyń reti kelmeı, qazirgi Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq konservatorııaǵa túsip, Qazaqstannyń halyq ártisi, professor, dırıjer Bazarǵalı Jamanbaevtyń klasyna qabyldandy. Alǵashqy kúni-aq ustazy onyń boıyndaǵy mýzykalyq talantyn baı­qap: «Men seni orkestr otyratyn orynnan kórip turmyn. Ol úshin shet tilin úırený qajet, onsyz alysqa bara almaısyń. Sosyn zerdeńmen jumys istep, jattyǵa bil», dep qolyna Pýshkınniń «Evgenıı Onegın» romanyn ustatyp jiberdi. Úshinshi kýrsta konservatorııadan sımfonııalyq orkestr fakýlteti ashylyp, qosymsha soǵan túsip, bas-aıaǵy atalǵan oqý ornynda segiz jyl oqıdy. Onyń ústine ustazynyń sózin jerge qaldyrmaı, Almatydaǵy Álem tilder ınstıtýtynda eki jyl oqyp, aǵylshyn tilin úırendi.

– Dırıjer degen aǵylshyn tilinen aýdar­ǵanda kondýktor degen maǵyna beredi. Qazaqsha aıtqanda, jolbasshy, jetekshi, bastaýshy degen uǵymǵa jaqyn. О́ıtkeni dırıjer kom­pozıtordyń jazǵan mýzykasyn júreginen ótkizip, ony baıytyp, tolyqtyryp, ádemilep, sosyn baryp mýzykanttarǵa usynady. Bir sózben aıtqanda, dırıjer – mýzykanttardyń tilin taýyp, olarmen sóılese biletin tulǵa bolý kerek. Muzdaı qatyp qalýǵa bolmaıdy. Kez kelgen máseleni jyldam sheshýge úırený qajet. Beınelep aıtsam, dırıjerdiń mıy kompıýter sekildi jumys isteýi kerek. Ony ǵylymda psıhofızıka deıdi. Mundaı qabilet kóp adamnyń boıynda bolmaıdy. О́zim dı­rıjerdi ǵaryshkerge uqsatam. О́ıtkeni olar aspan áleminde ushyp júrgende jerdegi qubylystyń bárin karta arqyly kórip otyrady. Biz­diń kartamyz – partıtýra. Dırıjer – orkestrde jalpy mýzykaǵa jaýap beretin adam. Áıtpese ár shyǵarmany ár mýzykant ózinshe oınap, mánin joǵaltady. Onyń bári úıle­simde, naqpa-naq mólsherde bolýy qajet, – dedi dırıjer óz mamandyǵynyń qupııasymen bólisip.

Maestro Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq konservatorııasynyń qabyrǵasynda júrgende alǵashqy «Bolashaq» baǵdarlamasymen Túr­kııadaǵy Stambýl konservatorııasyna oqýǵa múmkindik bolsa da, keıin Ulybrıtanııadaǵy Iork ýnıversıtetiniń magıstratýrasyna túsip, bilimi men biligin jetildirdi. Osynda oqı júrip, kóne Barokko dáýiriniń mýzykasyn ǵylymı zerttedi. Taqyrypty tereń túsiný úshin sondaǵy hor quramynda jumys istep, Barokko dáýiriniń mýzykalyq aspabyn meńgerdi. Bizde Barokko týraly onsha eshkim bilmeıdi. Mýzykalyq mektepterde ondaı pán oqytylǵan emes. Tipti mamandar da joq. Sondyqtan keıipkerimizdi Barokko mýzykasynyń Qazaqstandaǵy alǵashqy kásibı mamany dep aıtýǵa bolady.

1998 jyly Qazaqstannyń halyq ártisi Gaýhar Myrzabekovamen birge «Qazaqstan Kameratasy» kameralyq orkestrin qurdy. 1999 jyly Astanaǵa kelip, qalalyq fılar­monııanyń sımfonııalyq orkestrin quryp, onyń kórkemdik jetekshisi jáne bas dırıjeri boldy. Jańadan qurylǵan fılarmonııaǵa elimizdiń ár túkpirinen talantty mýzykanttar jınady. 2005 jyly «La Primavera» Prezı­denttik kameralyq orkestrin quryp, ony da bıikke kóterdi. Odan keıin burynǵy Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy ulttyq opera jáne balet teatrynyń bas dırıjeri retinde talaı ozyq týyndylardy sahnaǵa shyǵardy. Osy atalǵan ónerli ujymdarmen birge álemniń kóptegen eline gastroldik saparda bolyp, qazaq óneriniń mereıin asyrdy. 2013 jyldan beri «Astana Opera» teatrynda isteıdi.

Abzal Muhıtdındi kózi qaraqty qaýym Memlekettik ánurannyń orkestrlik redaksııa­synyń avtory retinde de biledi. Sondaı-aq onyń Ǵazıza Jubanovanyń mýzykasyna qoıylǵan «Qaragóz» baleti men Muqan Tólebaevtyń «Birjan – Sara», Evgenıı Brý­sılovskııdiń «Qyz Jibek» operalarynyń jańa mýzykalyq redaksııasyn jasap, ony ulttyq boıaýmen baıytqan eńbegin erekshe aıtýǵa bolady.