Kúlkiniń kúmis kúmbezi

Al eńbek jolyna qarasaq, ol «Sosıalıstik Qazaqstan» (búgingi «Egemen Qazaqstan»), «Qazaq ádebıeti», «Ara», KSRO degen alyp ımperııanyń «Krokodıl» jýrnaldarynda uzaq jyl eńbek etipti. Sákeńniń qalamynan tý­ǵan satıralyq áńgime-fele­ton­dar, roman, komedııalar sol zamandarda oqyrmandar men kórermenderden laıyqty ba­ǵa­syn aldy. Osy «baǵasyn al­dy» degen anyqtamaǵa jalǵap qa­zaq ádebıetiniń kórnekti ókil­derine sóz bersek, Sadyqbek Adam­bekovtiń shyǵarmashylyq joly aıqyndalady. Aıtalyq, osydan jetpis jyl buryn Muhtar Áýezov bylaı depti: «Aqyndyq tá­jirıbesinde mol paıdalanbasa da feleton, ázil-ájýa tú­rine aýysyp, sol kishkene kór­kem janrda óz ónerin ótkir­lep, aıqyndap ashyp kele jat­qan S.Adambekovtiń tili de súı­siner­deı nár tanytty». Al aka­demık-jazýshy Zeınolla Qab­dolov: «Asyly, adamnyń da, qoǵamnyń da densaýlyǵy úshin kúlki kerek qoı, kúlki – Sa­dyqbektiń kúlkisi...» deıdi. M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory kezinde Serik Qırabaev: «Sa­dyqbektiń satırıktik, ıýmo­rıstik talanty halyqtyń da­nalyq oılarymen sýarylǵan. Sondyqtan onyń shyǵarmalary jeńil oqylyp, sanaǵa oıly áser etedi, kózdegen nysanasyna dál tıedi. Ol arzan kúlkini mise tut­paıdy. Qojanasyr atasy sııaqty jeńil ázil-syqaqtyń ar jaǵynda salmaqty oı saqtaıdy. Sákeńniń óz beınesinen de dál osyndaı oıly, halyqtyq, qarapaıym da­nalyq kórem. Sirá, sodan bolar, ony kórgen saıyn kóńilime kúlki oralyp, bir jasap, boıy­m jeńildep qalady. Sákeńniń kúl­kisi – janyńdy jadyratyp, jy­lylyqqa bóleıtin, oı-sanańa je­ńil qabyldanatyn, shynaıy, tapqyr, kóńildi kúlki», dep jazypty.

Jalpy, kúlkiniń túri kóp. Sonyń ishinde Sákeńniń kúlkisi qýaqy kúlkige jatady. Lev Tol­stoı qýaqynyń úsh túrin bel­gilegen eken. Birinshi túri – ózi aıt­paq bolǵan áldenege ózi máz bolyp, óz kúlkisine ózi qumyǵady da, ózgeler túkke túsinbeı jym-jyrt tomsarady. Ekinshi túri – ózi de kúledi, ózgelerdi de kúl­diredi. Úshinshi túri – ózi ezý tar­t­pastan sazara sóıleıdi de, óz­gelerdiń ezýin jıǵyzbaı, shek-si­lesin qatyrady.

S.Adambekov osylardyń ekinshi túri – ózi de kúledi, ózge­lerdi de kúldirip, qatar raqatta­nady. Bul – úlken úndestik. Talant ta, talantty shyǵarma da úndestikten týady. «Aqyn – ún­destik uly» degende Blok osyny aıtqan. Demek Sadyqbektiń satırasy – talantty, ýly da ýytty satıra. Sadyqbektiń ómir­degi kúlkisi ónerdegi kúlki­sine osylaı utymdy, sheber aýysqan. Mun­daı kúlki ǵumyr­ly, ómirsheń kúl­ki, jasandy emes, tabıǵı. S.Adam­bekovtiń qaı shyǵarmasyn oqy­ǵan jan kó­ńilin kúlkimen jýady, kóki­regin kúlkimen tazartady. Totııaıyn tildi, ashýdas azýly aqıyq satırık aǵamyz qazaq áde­bıetindegi tuńǵysh satıralyq roman – «Atylǵan qyz týraly ańyzdy» dúnıege keltirýi, árıne, tereń talantynan dep bilemiz.

Satıra sarbazy Sadyqbek aǵanyń dramatýrgtik qyry áli de jete zerttelmeı kele jatyr dep oılaımyn. Aıtalyq, kezinde Qazaqstannyń halyq ártisi, rejısser Erǵalı Orazymbetovtiń aýzynan mynadaı áńgime esti­genim bar.

– Sadyqbek Adambekov – bas­qa áriptesterine múldem uq­sa­maıtyn dramatýrg. Olaı deı­ti­nim, ol – óte eńbekqor adam. Áli esimde, 1972 jyly Shym­kent ob­lystyq qazaq drama teatrynda onyń «Bir túndegi tórt tóbeles» komedııasy qoıyldy. Spek­takldi daıyndaý barysynda dramatýrgterdiń qoıýshy-rejıs­sermen, oınaǵan árbir ártispen, jalpy, teatrmen qoıan-qoltyq kirigip, shyǵarmashylyq jumys jasaıtynyn kórip, tálim alǵan edim. Sadyqbek aǵanyń pesalary sońǵy kezde teatr sahnasynan sırek ushyraýynyń basty sebebi de osy úshtaǵan – dramatýrg – rejısser – akter baılanysynyń kúrt álsireýinen bolar-aý dep oılaımyn.

Rasynda, búginde respýblı­kamyzdaǵy qaı teatrdy alsaq ta, klassıkalyq shyǵarmalarǵa áýestigin ańǵaramyz. Qazir sahnalarda komedııalyq qoıylymdar sırek kórsetiletin bolyp júr. Bulardyń ornyna shaǵyn ıntermedııalar qoıý sánge aınaldy. Aıtary bulyńǵyr, «kórer­menderdi áıteýir kúldirsek boldy» dep neshetúrli sora­qy­lyqtarǵa baryp júrgen ártis­terdi kórgende keıde betti basyp, tura qashqyń keledi.

Osy ıntermedııalarǵa qara­ǵanda Sadyqbek aǵanyń «Aıýbaı­dyń ajaly» atty komedııasynyń taqyryby – áli de kún tártibinen túse qoımaǵan shymyr dúnıe. Áttegen-aıy, búgingi rejısserler sańlaq satırıkti bilmeı me, álde oqymaı ma, komedııa dese boldy, halyq Hýrsanovtyń «О́ldik te qurmetti boldyq», Saıd Ahmadtyń «Kelinder kóte­rilisi», ázerbaıjan jazýshysy, stalındik syılyqtyń laýreaty Ýzeır Gajıbekovtiń «Arshın mal alan», V.Gogoldiń «Revızor» degen komedııasynan aınalshyqtap shyqpaıdy.

Dramatýrg Sadyqbek Adam­bekovtiń «Bizdiń úıdiń jul­dyzdary» da klassıkalyq týyndy. Kezinde Taldyqorǵan oblys­tyq qazaq drama teatry «Kún men kóleńke», Qyzylorda oblystyq qazaq drama teatry «Jesirler» atty spektaklderin qoıǵan bolatyn. «Kún men kóleńkede» – Aısulý, «Jesirlerde» – Aı­tolqyn rólderin somdaǵan Qa­zaqstannyń halyq ártisi Jibek Ba­ǵysova: «Sadyqbek aǵa­nyń sah­nadaǵy kúlkisi kórer­men­der­men jandy jalǵasyp jatady. Olar teatrdan shyǵy­symen nege kúlgenderin umytyp ketpeı, úne­mi oı ústinde júredi», dep tebi­rene jazǵan bolatyn.

Dramatýrgııada dáıekti dúnıe­ler jasaǵan Sadyqbek Adam­bekov V.Vıshnevskııdiń «Umy­tylmas 1919 jyl» pesasyn sátti aýdarǵan bolatyn. Ol shetel jazýshylarynyń satıralyq shyǵarmalaryn qazaqsha sóıletti.

Eki dramalyq shyǵarma, segiz satıralyq komedııa jazǵan Sadyqbek aǵa ádebıettegi dra­matýrgııany armııadaǵy aýyr artıllerııa sanaǵan. Satırık-dramatýrg Sadyqbek «Shaıtan­kóldegi janaza» komedııasyn ja­zarda qatty qınalǵanyn mo­ıyn­daǵan.

– Endi «Altyn tabaqtaǵy jylan» pesasyn alyp qaraıyqshy. Basty keıipkerlerdiń biri Or­manshy bylaı dep muń shaǵady: Úmitsizder-aı, jumyrtqa basyp jatqan dýadaqty atady. Áli aıaqtanbaǵan kıikti atady, tabıǵatty shashtan súırep sabaıdy. Serýendep kep otyrǵan jerin oırandap ketedi. Syndyrady, qıratady, órteıdi. Erteń jerdiń keregi joq sııaqty. Aıǵa kóshe me sonda? – dep barmaq shaınaıdy.

Sol Ormanshy:

– Qazir úlken qalalarda qyz­dar qaltaqtaǵan shalǵa tıedi, jas jigit qaýsaǵan kempirge ǵa­shyq bolady, meniń estýimshe, ǵalymdar, ustazdar túske deıin ǵana aqyl aıtady eken. Tústen keıin kitabyn qushaqtaǵan boıy kádimgi qudyqqa júgirgen qoı sııaq­ty meıramhanaǵa qaptaıtyn kórinedi qyz ben jigit. Sodan qaqala tútinge kómilip, kómeıge araq quıatyn oqý bastalady. Syl­qyldaı kúlip, bylqyldaı bılep júrip aqyrynda qyp-qyzyl tóbeles, aldy polısııaǵa túsip, arty araqqa qulap, bul oqý tań ata taraıdy eken, – dep kijinedi.

Osyndaǵy ulttyq salt-sana, ádet-ǵuryp, án-kúıimizdi dáripteý, tabıǵatty aıalap, ekologııalyq tazalyqty saqtaý, jastardy ımandylyqqa, azamattyqqa tár­bıeleý, ana tilimizdiń qadir-qa­sıetin arttyryp, qoldaný aıasyn keńeıtý – bári-bári dál qazirgi kún tártibindegi ótkir máseleler emes pe? S.Adambekovtiń ózekti shyǵarmalary áleýmettik, tár­bıelik mánin áli de joıǵan joq. Jumyrtqa basyp jatqan dýa­daqty, áli aıaqtanbaǵan kıikti ata­­tyndar áli de jetkilikti. Bu­ǵan kúni búgingi «kıik sany kó­beıip ketti, sonyń 800 my­ńyn atyp alaıyq» degen aqy­ryn oı­lamaǵan baılam da naq­ty mysal. Al serýen­dep ke­lip otyrǵan jerin oırandap ke­tetinder áli de barshylyq. Qyz­dardyń qyltyń-syltyńy, jigit­terdiń jelikpeleri áli de ór­ship tur. Osylardy satı­ra tili­men synap, jastardy jaman ádet­ter­den tyıý – dál qazirgi kezek kút­tirmes mindet. Al bizdiń re­jıs­serler áli de «túk joq» dep aýyzdaryn qý shóppen súrtý­den árige barar emes. Ana bir jyly Raıymbek Seıtmetov V.Go­­­goldiń «Revızoryn» qaza­qy uǵymǵa saı sahnalady. Kere­met shyqty. Munda orystyń salt-dástúrleri, ádet-daǵdysy múldem joq. Komedııany qazaq avtory jazǵan ba dersiz. Árıne, muny jasaǵan kórnekti rejısser Raıymbek aǵa edi. Muny aıtyp otyrǵan sebebimiz, Sadyq­bek aǵanyń kommýnıstik ıdeıa tu­synda jazǵan dúnıeleri bú­gingi kún­men qabyspaı jatsa, Ra­ıym­bek aǵa sııaqty nege túzep, kúzep otyrmasqa!

Dramatýrgtiń «Aqyrzaman ańyzy» atty bir aktili komedııasy da búgingi kúnniń ótkir máse­lelerin qaýzaıdy. Qazir sybaı­las jemqorlyq, paraqorlyq, alar­mandyq órship turǵan zamanda satıranyń mańyzy meılinshe artyp otyr.

Saıypqyran satırık Sadyq­bek Adambekovtiń bıyl 100 jyldyǵy. Osy mereıtoı qarsa­ńynda Shymkenttegi satıra jáne ázil-ospaq teatryna Sadyqbek Adambekovtiń esimin bersek degen tilegimiz áli de oryndalmaı keledi. Úkimet bas-kóz bolyp, satırık Sadyqbek Adambekovtiń kóptomdyǵyn, tym quryǵanda «Atylǵan qyz týraly ańyz» romanyn kóp taralymmen qaıta bas­tyrsa, nur ústine nur bolmas pa?

Joǵaryda aıtylǵan komedııa­lardy qaıta sahnalap, kórer­menderge usynsa, budan utpasaq, utylmas edik-aý. О́ıtkeni búgingi qoǵamǵa ótkir de ashy, ýytty syn áli de kerek.

Sondyqtan kúlkiniń kúmis kúmbezin tat baspaýy kerek!

Kúlki kúmbezi jarqyraǵan saıyn aram, qara nıettiler qal­tyraı bastaıdy. Búgingi qoǵam da sony kútip otyr.

Sabyrbek OLJABAI,

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi