Álkeı álemi

Elordadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanada ǵulama ǵalym, akademık, qazaq arheologııa mektebiniń negizin salýshy Álkeı Haqanuly  Marǵulannyń týǵanyna 110 jyl tolýyna arnalǵan «Álkeı Marǵulan jáne qazaq ǵylymy» taqyrybynda dóńgelek ústel ótti. Ondaǵy áńgime jelisi tómendegi derekter oraıynda órbidi. Álkeı Haqanuly Marǵulan – ádebıettanýshy, ónertanýshy, shyǵys­tanýshy, qazaq arheologııa mektebiniń negizin qalaýshy akademık, Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri. Onyń redaksııasymen Shoqan Ýálı­hanovtyń shyǵarmalarynyń 5 tomdyq tolyq akademııalyq jınaǵy jaryq kórse, tuńǵysh ret qazaq halqynyń ańyzdaryn, ertegilerin, jyrlaryn tolyqqandy zerttedi. Álkeı Marǵulan Semeı peda­go­gıkalyq tehnıkýmynyń stý­denti kezinde «Tań» jýrnaly men «Qazaq tili» gazetiniń redaksııalarynda qyzmet atqara júrip, M.Áýezovpen‚ M.Jumabaevpen tanysady. Sol jyldary burynǵy Lenıngrad qalasyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń túrkitaný jáne tarıh-fılologııa fakýltetterinde qatar oqyp, KSRO Ǵylym akademııasynyń akademıgi A.Fersman men professor S.Rýdenkonyń basshylyǵymen uıymdastyrylǵan Qazaqstan jáne Altaı arheologııa jáne etnografııa ekspedısııalarynyń jumysyna qatysady. Ekspedısııa kezinde Á.Bókeı­hanovpen tyǵyz qarym-qatynas ornatyp, birlesip qyzmet jasaý buıyryp, 1928 jyldan qazaq halqyna qatysty ádebı, muraǵattyq materıaldar jınaqtaýmen shuǵyldanady. Al 1929 jyly Abaı shyǵarmalary týraly dıplomdyq jumys qorǵaıdy. Onda orys geografııa qoǵamy arhıvindegi Abaı qoljazbalary týraly naqty tarıhı derekter negizinde ǵylymı dáıekti tujy­rymdar jasaıdy. Sondaı-aq, Termınologııa komıssııasynyń ǵalym-hatshysy, Lenıngrad qalasyndaǵy Memlekettik materıaldyq mádenıet tarıhy akademııasynyń aspıranty‚ Shyǵystaný ınstıtýtynyń oqy­­tý­shysy, Máskeý qalasyndaǵy mate­­rıaldyq Mádenıet tarıhy ınstıtýtynyń izdenýshisi jáne ǵylymı qyzmetkeri bola júrip, ol Shyǵys Túrkistan arheologııasy men óneri boıynsha mamandanyp, birneshe arheolo­gııalyq ekspedısııalarǵa qatysady. KSRO Ǵylym akademııasynyń qazaq bólimshesi Tarıh ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri kezinde onyń «Máshhúr Júsip murasyndaǵy túrki eposy», «Dekabrıster jáne Qazaq­stan», «Álisher Naýaı jáne qazaq mádenıeti», «Muhammed Haıdar – tarıhshy», «Shoqan Ýálıhanov jáne Orta Azııa tarıhy», «Sývorov», «Jambyl Jabaev» atty eńbekteri jaryq kórdi. 1941 jyly KSRO Ǵylym akademııasy Qazaq bólimshesiniń tarıh bólimin basqara júrip, «Handar jarlyǵynyń tarıhı mańyzy» degen taqyrypta qorǵaǵan kandıdattyq dıssertasııasynda kóne qypshaq tarıhyna baılanysty qundy zertteýler jasasa, «Qazaq halqynyń epıkalyq jyr das­tandary» taqyrybynda qorǵaǵan doktorlyq dısser­tasııasy qazaq ádebıeti men tarıhy sala­syndaǵy irgeli zertteýlerdiń nátıjesi sanal­dy. Á.Marǵulan Qazaq­stan Ǵylym akademııa­synda eńbek ete júrip Syrdarııa, Shý, Talas ózenderi boıynda jáne Otyrar, Saýran, Syǵanaq qalalary ornynda qazba jumystaryn júrgizip, sonyń negizinde «Kóne qazaq jeriniń qalalary men qurylys óneriniń tarıhy» atalatyn monografııasyn jarııalaıdy. K.Aqyshev, M.Qadyrbaev, M.Orazbaevtarmen birge Ortalyq Qazaqstanda júrgizgen arheologııalyq qazba jumystarynyń qorytyndysy sanalatyn «Ortalyq Qazaqstannyń ejelgi mádenıeti» atty ǵylymı-zerthanalyq eńbek jazyp‚ kitaptyń redaksııasyn basqardy. Á.Marǵulandy alǵashqy qorqyt­tanýshy desek bolady. Ol oǵyz-qyp­shaq taıpasynan shyqqan danagóı abyz, jyraý, kúı atasy, batagóı-sáýegeıi Qorqyt murasyn da zerttedi. «Qazaq halqynyń kóne zamandaǵy aqyndyq óneriniń sheberleri» atty eńbeginde qazaq jurtynyń epıkalyq jyr dástúrin damytqan aqyndarǵa, sheber oryndaýshylarǵa, sal-serilerge toqtalyp, olardyń sóz ónerindegi ornyn aıqyndady. Eńbektegi ǵylymı tujyrymdar tanymdyq tereń­digimen erekshelenedi, onda kóne oıshyldardan bastap Janaq, Shóje, Arystanbaı, Marabaı, Súıinbaı, Jambyl, Nurpeıis, Isa sekildi aqyndar shyǵarmashylyǵy taldanady. Marǵulannyń «Tamǵaly tas jazýy» atty zertteýinde ádebı-tarıhı hám mádenı derekter molynan kezdesedi. Ol sonymen qatar qyrǵyz halqynyń «Manas» eposy týraly ǵylymı-zertteýler isiniń damýyna úles qosty. Qyrǵyz eposyn dúnıe júzine alǵash tanystyrǵan Sh.Ýálıhanov, keńes zamanynda bastapqy zertteýlerdi júrgizgen M.Áýezov bolsa, keıinnen osy dástúr Marǵulannyń «Shoqan jáne Manas» atty monografııasynda jalǵasty. Ol epostaǵy ómir shyndyǵy, jyrdyń shyǵý tegi, dáýiri, keıipkerleri men kórkemdik kestesi jáne manasshylardyń jyrdy jetildirýdegi qyzmeti‚ t.b. jóninde ǵylymı mańyzy joǵary pikirler aıtty. 1957-1967 jyldary Shoqan Ýálıhanovtyń ǵylymı muralaryn jınaıtyn topqa basshylyq etip, onyń tańdamaly jáne 5 tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn jaryqqa shyǵardy. Onyń usynysy boıynsha qazaq dalasynyń eń shalǵaı aýdandaryna birneshe arheologııalyq jáne etnografııalyq ekspedısııalar uıymdastyryldy. Ol ózine deıingi Qazaqstandy zertteýshi orys ǵalymdarynyń qazaq dalasy tek kóshpeliler mekeni boldy degen tujyrymdarynyń shyndyqqa saı kelmeıtindigin dáleldedi. Ǵalym 1940-jyldardyń aıaǵynda birneshe ret saıası qýdalaýǵa tústi, keıin de udaıy saıası baqylaýda boldy, ǵylymı ortanyń keıbir qısynsyz syndaryna ushyrady. Marǵulan tarıh, arheologııa, etnografııa, ádebıet, óner (qoldanbaly jáne sáýlet óneri) jáne metallýrgııa salasyna qatysty 300-den astam ǵylymı-zertteý jumystar, 100-den astam ensıklopedııalyq maqalalar jazdy. Sonymen qatar, qazaqstandyq etnograftardyń, arheologtardyń, tarıhshylardyń birneshe býynyn daıarlady. 1991 jyly Qazaqstan UǴA-nyń Tarıh, arheologııa jáne etnologııa ınstıtýtyndaǵy arheo­logııa ortalyǵynyń negizinde Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty quryldy. Osyndaı irgeli is-shara atqarǵan, artyna mol mura qaldyrǵan ǵulama ǵalymnyń 100 jyldyq mereıtoıy IýNESKO-nyń sheshimimen dúnıejúzilik deńgeıde atalyp ótilip, búginde Astana, Pavlodar, Ekibastuz, Jezqazǵan qalalary men Ońtústik Qazaqstan oblysynda, Baıanaýyl, Ekibastuz aýdandarynda qurmet kórsetilýde. Onyń esimimen birneshe kóshe, mektep atalady. Sondaı-aq, Pavlodar qalasynda músini ornatylyp, qalanyń memlekettik ýnıversıtetinde Marǵulan atynda stıpendııa taǵaıyndalyp‚ mýzeı ashylǵan. Akademık Álkeı Marǵulannyń 110 jyl­dyǵyna oraı Ulttyq akademııalyq kitaphanada uıymdastyrylǵan shara barysynda kópshilik «Ǵulamasy qazaqtyń – áz Marǵulan» atty kitap kórmesindegi ǵalymnyń eńbekteri, ómiri men qaıratkerligine arnalǵan kitaptarmen tanysty. Munda «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlama aıasynda jaryq kórgen Álkeı Mar­ǵulannyń 14 tomdyǵy jáne qazaq halqynyń etnografııa­sy men mádenıeti, sonyń ishinde akademıktiń eńbekteri jaryq kórgen «Qazaq etnografııasy kitaphanasynyń» 8 tomy usynylǵan eken. Basqosýda akademık Jabaıhan Ábdildın, ǵalymdar Tursyn Jurtbaı, Zeınolla Samashev, Jambyl Artyqbaev, Maqsat Alpysbes, Temirǵalı Arshabekov, aqyndar Baıanǵalı Álimjanov, Baqytjan Tobaıaqov, akademıktiń qyzy Dánel Marǵulan men nemere inisi Myrzakárim Adashuly, kitaphana bas dırektorynyń orynbasary Ǵalııa Isaqanova, Astanadaǵy Álkeı Marǵulan atyndaǵy №40 mektep-lıseıiniń dırektory Erbol Irgebaı sóz alyp, joǵaryda keltirilgen derekter týraly keńinen áńgimelenip, jaryq kórgen kóptomdyq shyǵarmalaryna rızashylyqtaryn bildirdi. Ǵalymnyń áli de qolǵa alar qoljazba arhıvteriniń kitaphanalar qorynda bar ekenine toqtalyp ótti. Sondaı-aq, jınalǵan kópshilik ǵulama ǵalym týraly túsirilgen fılmdi tamashalap, estelikter aıtylyp, óleń-jyr oqyldy. Berik SADYR, «Egemen Qazaqstan».