Jańǵyrǵan ulttyq jaýharlar

Qazaqtyń ótken joly, keshken ómiri kemeldi de keń, ózeýregen ózgelerden kem bolmaǵanyna elorda tórindegi Tuńǵysh Prezıdenttiń mýzeıinde ótken «Ádemi-Aı» óner murajaıy jınaqtaǵan «Ulttyq jaýharlary» atty antıkvarlyq zergerlik buıymdar kórmesin kórgennen keıin kóz jetkizgendeı boldyq. Bul sharaǵa Astana jurtshylyǵy molynan qatysty. Parlament Májilisiniń depýtattary S.Seıdýmanov pen O.Asanǵazy qatysyp sóz sóıledi. Orazkúl Asanǵazy kórmedegi dúnıeler ultymyzdyń ulyǵyn tanytatyndyǵyn aıtyp, kórme ıesi B.Tólegenniń erinbeı jıǵan eńbegine, jasaǵan jańa kádesyılaryna dán rızalyǵyn bildirdi. Kórmege qoıylǵan bizdiń zamanymyzǵa deıingi III-I ǵasyrlar sheńberindegi Kýshan patshalyǵynyń arheologııalyq artefaktileri men VI-XII ǵasyrlarǵa jatatyn tarıhı qundylyqtar kimdi de bolsa súısinteri haq. Sol dúnıelerdi zaman talabyna saı qaıta jańǵyrtyp jasaǵan kádesyılar kórermenderdiń kóńiline qonyp, qyzyǵýshylyǵyn týǵyzdy. Asyl qasıetterge ıe, ásirese, til tazylyǵyn, din birligin, ult ónerin sheberlikpen saqtaı bilgen halqymyzdyń kósemdigi men kóregendigin, batyrlyǵy men batyldyǵyn, aqyl men parasatyn osy jaýhar dúnıelerden ańǵarasyń. Halyqtyq saltty, dástúrdi irkitteı iritpeı, aırandaı atala etpeı ǵasyrdan-ǵasyrǵa syry men synyn buzbaı jetkizgen qazaqtyń qabyrǵaly óner ıeleriniń murasyn qaıtadan túletken «Ádemi-Aı» kompanııasy jasaǵan kádesyılardy tamashalap júrgende qazaq poezııasynyń aqıyǵy, kúni keshe ǵana aramyzdan máńgilik saparǵa attanǵan Farıza Ońǵarsynova apamyzdyń myna bir óleń joldary oıǵa oraldy. Búkil sanaly ǵumyryn ult rýhanııatyna arnaǵan aqyn «Oıýlar» degen óleńiniń sońyn: «Elestep kóz aldyma san shaq­tarym, kelgendeı qulaǵyma ańsatqan ún. Túrinen tekemettiń kórip turmyn, ájemniń tara­mysty saýsaqtaryn. Sheber kóp bul zamanda kileń kerim, bolmaıtyn ajyratyp túr-óńderin. Súrinbeı óte alar ma ǵasyr­lardan, ájemniń oıýyndaı, jyr-órnegim... Bolardaı basqur, órnek maǵan medet, belgisi balǵyn shaqtyń qarar jebep, Súıenip túskıizge turyp qappyn, kóz jazyp oıýlardan qalam ba dep, Móldir shyq jasyryndy janarǵa kep...», dep túıindegen eken. Mine, osyndaı ultymyzdyń búkil bolmysyn kórsetetin jaýharlardy jınaqtap, qazaq topyraǵynda qaıta túletken «Ádemi-Aı» kompanııasynyń prezıdenti Bahargúl TО́LEGENDI sózge tartqan edik. – Men qarǵadaıymnan ulty­myzdyń salt-dástúr, ádet-ǵurpyn áspetteýmen qatar, osyndaı uly úlgini qalyptastyrǵan halqy­myz qandaı kemeńger edi dep tańǵalatynmyn. Buǵan qosa, halyqtyq qalpymyzdy kórsetetin qundylyqtarǵa da erekshe nazar aýdaratynmyn. Keıin osy dúnıe­lerdi qumnan altyn izdegendeı jınadym. Men ol kezde irgeles jatqan Qytaı elinde turatynmyn. Osy jádigerlerdi qalaı jaryqqa shyǵaramyn, sóıtip, ózgelerge qaıtsem tanytamyn dep júrgende atajurtym kók Týyn kóterip, táýel­­sizdigin jarııalaǵanda, alys­­­taǵy bar qazaq: «Ýa arýaq, aqsarbas!» dep urandattyq. Jıǵan dúnıelerimnen mýzeı jasaý jónindegi nıetim keńeıe berdi. Qazaqstanǵa kelip tanysyp, tabysqannan keıin aýyl-elderdi aralasam, bul jaqta da ult qundy­lyqtary barshylyq eken. Sodan 1994 jyly tarıhı Otanyma oraldym. Bala kezdegi armanyma qol jetkizýge talpyndym. Sırek kez­desetin nebir buıymdardy jınap, murajaı ashtym. Qazir ondaǵy jádigerlerdiń sany myń­nan asyp ketti. Osylardy aqparat aǵyny basyp bara jatqan zamanda qalaı jańǵyrtamyn, jurtqa qaıtsem jetkizemin, eger olaı etpegen jaǵdaıda bul dúnıeler tek murajaıda qala beredi-aý degen oı birte-birte maza bermedi. – Sózińiz aýzyńyzda, osy jerde amerıkalyq professor Devıd Harıssonnyń «... bul zaman – jedel aqparattyń zamany. Iаǵnı qanshalyqty aqparatqa qanyq bolsań, sonshalyqty bilimdi, sanalysyń. Biraq, biz osy aqparattardy qabyldaımyz dep myńjyldyqtarmen kelgen, sanaǵa sińgen ulttyq qundylyqtarymyzdy qoqysqa tastaǵandaı bolmaımyz ba?» degen kúdikti sózi eske túsip otyr. – Meniń nıetimniń ústinen dóp tústińiz. Murajaıǵa jıǵan dúnıelerdi qaıta jańǵyrtý ońaı bolmady. Izdenister alǵashqy kezde qıyn bolǵanymen birte-birte nátıjesin berdi. Qazir kompanııa shyǵaratyn buıymdardyń sany 700-den asty. Halqymyz júzdegen jyldar boıy asa talǵampazdyqpen qalyptastyrǵan ǵajaıyp qoldan­baly óner týyndylary qazir urpaqtar qolyna tıe bastady. Olar altyn, kúmis jalatylyp, aq tústi taý hrýstal, farfor, metall, taǵy basqa zattardan jasalatynyn aıta ketsem deımin.  – Dáýir talabyna qaraı ulttyq jádigerlerden jańǵyrtqan basty kádesyılaryńyz qandaı? – Ol – birinshiden, táýelsizdik nyshandary. Qazaq bodandyqtan qutylyp, bostandyqqa jetkennen keıin ulttyq nyshandardy jań­ǵyrtýdy qolǵa aldyq. Onyń qatarynda táýelsizdik moný­mentin, Elbasy Nursultan Nazar­baev «Báıterek – monýmenti elimizdiń gúldenýiniń, ósýiniń sımvoly ispettes. Báıterek – ómirdiń belgisi, halqymyzdyń bel­gisi, tynyshtyqtyń belgisi», dep baǵalaǵan Báıterek, t.b. táýel­sizdik nyshandaryn metall, altyndalǵan quıma, mármár, polı­mer, organıkalyq áınek, aǵash túr­lerinen jasap, jurtshylyqqa usyndyq. Munyń qatarynda «Qazaq eli» monýmenti, «Han Shatyr», Beıbitshilik jáne kelisim saraılary da bar. – Al qazaq ultynyń bereke- birligin saqtaǵan, bir aýyz sózben bılik aıtqanda úlken-kishi uıa buzbaı uıyǵan, eldiń múddesiniń, jerdiń tutastyǵynyń, urpaq tárbıesiniń, izet pen ına­battyń altyn tuǵyry bolǵan uly dala ulandarynyń beıne­sin óner tilinde sóıletken eken­sizder. Bul týraly da aıta ket­se­ńiz artyq bolmas edi. – Iá, qormalymyz bolǵan – úsh bı men Abaıdan bastap, qorǵanymyz bolǵan alyp batyrlarymyz – Kenesary, Naýryzbaı, Isataı, Qarasaı, Raıymbek, taǵy basqa­lar sap túzep, Mahambet, Álııa, Dinmuhammed sekildi iri tulǵa­lardyń da beınesi somdaldy. Kóne dáýirlerdegi mádenıet, óner, mıfologııa salalary boıynsha da jasaǵan kádesyılarymyz az emes. Qazaq eliniń azattyq sımvolyna aınalǵan «Altyn adamnyń», Sarmat kóseminiń metaldan, hrýstaldan, quımadan jasalǵan beıneleri jurtshylyqtyń erekshe iltıpatyna bólenýde. Sol «Altyn adamnyń» moınyndaǵy alqada bederlengen barys beınesi Ala­taý shyńdarymen áspet­telgen­de erekshe kórinis tapty. Ámir Temir zamanynda arnaıy tapsyryspen jasalǵan, araǵa uzaq ýaqyt salyp, kıeli Túrkistanǵa ákelingen Taıqazan taǵylymyn kórsetetin túrli-tústi kádesyılar úlken suranysqa ıe bolýda. Sol sekildi ultymyzdyń salt-dástúrin kórsetetin aıshyqtar da ajarly shyǵyp jatyr. Bir zamandary qazaq turmysynyń basty bolmysyna aınalǵan kıiz úıdiń formasyn beınelegen qobdıshalardy, asyqtyń alshasynan túskenin jaqsylyqqa balaıtyn halqymyzdyń erekshe saltyna súıenip, alýan túrli asyq beıneli sývenırlerdi kórgender dán rızalyqtaryn bildirýmen keledi. Al kıeli dombyramyz, qasıetti qobyzymyz, baıtaǵymyzdaǵy Arystan bab, Qoja Ahmet Iаsaýı, Qorqyt, Mań­ǵystaý jerindegi ejelgi dáýir eskertkishteri – bári de óner tilinde órnektelip jurtshylyqqa usynylýda. Munymen birge, ult­tyq ydystarymyz ıaǵnı, kárlen buıymdar, naqtylaı tússek shy­ny, sháınek, naýryz ydys­tary, qazaqtyń oıý-órnekteri beı­nelengen kartınalar da az emes. – Kompanııada qansha adam qyzmet etedi? – Biz 45 adamdy jumyspen qamtamasyz etip otyrmyz. Olardyń arasynda barmaǵynan bal tamǵan sheberler, dızaınerler, sýretshiler bar. Aırandaı uıyǵan ujymnyń maqsaty ulttyq kádesyı daıyndap, ony ózimizdiń halqymyzben qatar, shetelden kelgenderge de tanystyrý. Osy kúni azamattar tórtkúl dúnıeni sharlap qaıtqanda, sol el men jerdi beıneleıtin neshe túrli sývenırler alyp keledi. Ony ózderiniń tórine qoıyp, maqtan etip aıtady. Bizdiń táýelsiz elimizge kelgen ár qonaq Otanymyzdyń qasıeti men qadirin arttyratyn dúnıelerdi, ıaǵnı biz jasaǵan kádesyılardy elderine aparyp tanystyryp jatsa, qane. Bul álem biletin qazaqty taǵy bir qyrynan kórsetý bolar edi. Onyń ústine biz jasaǵan buıymdardy sheteldikter kórgende keremet tamsanyp, tańǵalatyny bar. Ondaı kezde men bul zattar kesheli búgin jasalmaǵanyn, onyń túp tamyry arǵy ǵasyrlarda jatqanyn, oǵan dálel retinde murajaıǵa jınaq­talǵan qundylyqtardy kórsetý arqyly olarǵa urpaqtan-urpaqqa jalǵasqan dástúrli ónerdiń bar ekenin uqtyramyn. Sondaı sátte: «Sizderdiń ata-babalaryńyz batyr da, aqyn da, sheshen de, ónerli de, sheber de bolǵan eken ǵoı!», dep iltıpatyn bildirip. «Buǵan deıin nege ol osyndaı bıik dárejede tanystyrylmaǵan?» deıtin de kezderi az bolmaıdy. – Sizder bul kádesyılardy óz elimizde jasaısyzdar ma, álde ózge memleketterdiń zaýyt­taryna tapsyrys beresizder me? – Suraǵyńyz oryndy qoıylyp otyr. Osy arada suraqqa jaýap qaıyrmaı turyp, myna bir oıym­dy da aıta ketsem deımin. Bizdiń elordada, basqa da bes-alty óńirlerde kishigirim bólimshemiz bar. «Ulttyq jaýharlary» atty osy kórme aldynda Elbasy Nursultan Nazarbaevpen kezdesý ótken edi. Onda Memleket basshysy meniń qazaq halqynyń mádenı mura­syn saqtap, júrgizgen zertteý qyzmetime, jańǵyrtyp jatqan jumysyma joǵary baǵa bergen bolatyn. О́tken jyly «Eren eńbegi úshin» medalimen marapattalǵan edim. Mádenıet qaıratkeri ataǵyn da aldym. Osyndaı qoldaýlar meni erekshe qanattandyrdy. Sonyń nátıjesinde elimizdiń óńirlerinde osyndaı kórmeler ótkizýdi maq­sat etip, sonyń alǵashqysyn Astanadan bastap otyrmyn. Elorda jurtshylyǵynyń erekshe iltıpat tanytqanyn basa aıta ketsem deımin. Endi suraǵyńyzǵa tikeleı jaýap berer bolsam, biz de úlken taralymmen kádesyı jasaıtyn zaýytymyz joq. Shaǵyn ǵana sheberhanamyz jumys isteıdi. Kóbine Túrkııa, Qytaı, ózge elderge tapsyrys beremiz. Qazirshe, ózimizge jetetin ǵımaratymyz bar. Bolashaqta sondaı úılerdi Astanadan, oblys ortalyqtarynan turǵyzyp, kádesyı satatyn oryn­dardy kóbeıtsek degen nıeti­miz bar. Túıindeı aıtqanda, neshe myńdaǵan jyldar boıy ólmeı, óshpeı kele jatqan ozyq mádenıetimizdi saqtaı otyryp, ony jańa zamanǵa saı jańǵyrtyp, urpaqtan-urpaqqa jetkize alsaq, dástúr sabaqtastyǵy úzilmes edi. «Ádemi-Aı» kompanııasynyń alǵa qoıyp otyrǵan basty maqsaty – Qazaq eliniń sývenır naryǵyn qalyptastyrý, sol arqyly óz elimizden de, basqa memleketterden de tapsyrystar qabyldap, sony múltiksiz oryndaý. Jalpy, osy kúnderi shyǵarǵan ónimderimiz óz qunyn aqtap otyr. Áıtse de, suranysqa qaraı jurtshylyqtyń talabyn tolyq qanaǵattandyra almaı otyrmyz. Onyń basty sebebi, ózimizde kóp taralymmen kádesyı shyǵaratyn shaǵyn da bolsa zaýyttyń joqtyǵy qolbaılaý. Bolashaqta tapsyrysty basqa memleketterge kóp shyǵyn shyǵaryp bergenshe, ózimizde atqarsaq utylmas edik. Oǵan qajet materıaldar Qazaq elinde jetip artylady. Árıne, munyń bári bir kúnde oryndalmaıtynyn bilemin. Birte-birte júzege asaryna senimim mol. Eń bastysy, kompanııa kún sanap qanattanyp, irgesin keńeıtip keledi. Joǵaryda aıtqanymdaı 700-den asa kádesyı jurtshylyqqa usynylyp otyr. Bul kórsetkishtiń aldaǵy ýaqytta óse beretinine ımanym kámil. – Áńgimeńizge rahmet.  Áńgimelesken Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan».