«Egemen Qazaqstan» gazetinde «Toqyma ónerkásibi toqyraýdan qashan shyǵady?» atty maqala (№208, 1 qarasha 2022 jyl) jaryq kórgen bolatyn. Jarııalanymda maqta daqylyn ósiretin sharýalardyń janaıqaıy qozǵalǵan edi. Bizdiń de aıtpaǵymyz osy másele týraly.
Byltyr Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine maqta salasy máseleleri boıynsha ózgerister engizý jáne «Maqta salasyn damytý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń kúshi joıyldy dep taný týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna qol qoıǵan edi. Qabyldanǵan zań maqta salasyna qarjy ınstıtýttaryn tartýǵa jáne aýyl turǵyndaryn jumyspen qamtýdy ulǵaıtyp, salanyń negizgi kórsetkishterin kóterýge, artyq ákimshilik kedergilerdi joıýǵa oń serpin beredi dep kútilgen edi. Alaıda sodan beri bir jylǵa jýyq ýaqyt ótse de, salada serpilis joq. Kerisinshe, keri ketken kúıi ózgermeı tur.
Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy azyq-túlik ónimderiniń iri óndirýshisi jáne eksporttaýshysy sanalady. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń 2020 jylǵy deregine súıensek, elimizde aýyl sharýashylyǵy daqyldary egiletin jerdiń jalpy aýdany 22,7 mln gektardy quraıdy. Munyń ishinde 125 800 gektar aýmaqqa maqta egiledi. Maqta alqaptary negizinen Túrkistan oblysynyń Maqtaaral, Jetisaı aýdandarynda shoǵyrlanǵan. Degenmen ırrıgasııalyq resýrstar men basqa da jaǵdaılardyń áserinen Qazaqstanda sońǵy jyldary maqta egiletin aýmaq jyldan jylǵa azaıyp barady. Máselen, 2004 jyly elimizde maqta egiletin aýmaq 224 myń gektarǵa deıin ulǵaıtylsa, 2005 jyldan bastap bul kórsetkish úzdiksiz tómendep, byltyr 109 970 gektardy qurady.
Maqta egiletin egistik jer kóleminiń 20 jylǵa jetpeıtin ýaqyt ishinde aıtarlyqtaı azaıýyna ońtústik aımaqtaǵy sýdyń tapshylyǵy, jerdiń sortańdanýy, maqta óńdeıtin zaýyttardyń kónerip, tozýy, jınalǵan maqtanyń el ishinde tolyq óńdelmeı, eksportqa ketýi, maqta-toqymashylyq ónerkásibiniń damymaýy sebep bolǵany jasyryn emes. Biraq maqta óndirisiniń damýyna tusaý bolǵan atalǵan túıinderdiń bári kúrmeýi kóp, sheshilýi qıyn máseleler emes. Bılik mán berip, Úkimet keshendi shara qabyldap, sharýalar men maqta ónimderin óńdeýshilerge qýatty qoldaý kórsetilse, birer jylda turalaǵan óndiriske qaıta jan kirip, matalǵan maqta salasynyń adymy ashylar edi.
Túrkistan oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy T.Ospanovtyń aıtýynsha, bıyl oblysta maqta daqyly 126,3 myń gektarǵa egilip, 345 myń tonna shıtti maqta jınalǵan. Demek túsim jaman emes. Maqta egiletin aýmaq ta byltyrǵydan ulǵaıǵan. Biraq jylda maqta jınalatyn mezgildegi «áláýlaı» bıyl taǵy bastaldy. Iаǵnı maqtanyń turaqty baǵasy joq. Osy jaǵdaıǵa baılanysty maqta egetin sharýalar oblys ákimine deıin bardy. Olar «bul másele jýyq arada sheshiledi» dep ýáde etkenimen, alańdaǵan sharýalardyń kóńili baıyz tabar emes. Bizdiń jańadan qurylǵan «Zhanassyl» zaýytymyz qazir maqtanyń kılosyn 330 teńgeden qabyldap jatyr. Biraq óńirdegi basqa zaýyttar mólsherlemelik baǵany budan tómen qoıǵandyqtan, sharýalar bizdiń baǵaǵa senimsizdik tanytyp, maqtasyn tezdetip ótkizbeı otyr. Maqta baǵasynyń shyqpaýy sharýalarǵa ǵana emes, maqta óńdeýmen aınalysatyn zaýyttardyń óndirisine de salqynyn tıgizdi.
Bizde maqta baǵasy nege turaqsyz? Ony nege ózimiz belgileı almaımyz? Munyń basty sebebi, otandyq maqta óndirisiniń negizgi baǵyty – eksport. Tıisinshe, ishki naryq halyqaralyq naryqtyń demimen tolqıdy. Máselen, ótken jyly Túrkistan oblysy boıynsha 290,4 myń tonna maqta jınalyp, 90 myń tonna maqta talshyǵy óńdeldi. Onyń 30 myń tonnasy Qytaıǵa, qalǵany Túrkııa, Eýropa, Reseıge eksporttaldy. Shamamen 20 paıyzyn ǵana otandyq óndirýshiler satyp aldy. Qalǵan 200 myń tonna ónim shıki maqta kúıinde eksportqa ketti. Al maqtanyń halyqaralyq bırjadaǵy baǵasy – 2 200-3 200 dollar. Alaıda bizdiń sharýalar 1 950-2 750 dollardan satty. Munyń birneshe sebebi bar.
Birinshiden, elimizde, shyn máninde, maqta óndirisin damytýǵa memlekettik deńgeıde mán berilmeıdi. Sonyń saldarynan maqta mánerleıtin, óńdeıtin jeliles óndiris oshaqtary qalyptaspaǵan. Iаǵnı bizdegi zaýyttardyń deni tek maqta talshyǵyn óńdep satýmen ǵana aınalysady. Jınalǵan maqtany óńdep, jipke, mataǵa aınaldyryp, odan kıim-keshek óndiretin deńgeıge jete almaı otyrmyz. Bylaısha aıtqanda, maqtamyzdy shıkizat kúıinde arzan baǵamen shetelge satyp, qymbat baǵaǵa maqtadan jasalǵan buıymdardy satyp alyp otyrǵan jaıymyz bar. Al kórshiles О́zbekstan bul jaǵynan bizden kósh ilgeri. Jeliles óndiris aınalymy qalyptasqan. Olar bizdeı emes, halyqaralyq naryqqa kóp jaltaqtamaıdy. Bıyldyń ózinde maqtanyń kılosyn 415 teńgeden jınap jatyr.
Ekinshiden, maqtanyń sapasy men tazalyǵy da baǵaǵa qatty áser etip tur. Maqtanyń sapasy onyń tuqymyna baılanysty bolsa, al tazalyǵy baptalýy men jınaýyna tikeleı qatysty. Ásirese elimizde tuqymnyń sapasyn jáne qoryn baqylaıtyn arnaıy júıe joq. Maqta tuqymyn О́zbekstannan satyp alamyz. Olardyń da maqta tuqymynyń sapasy tómen bolǵandyqtan, bizdegi maqta talshyǵynyń sapasy men kólemine tikeleı áserin tıgizip otyr.
Úshinshiden, maqtanyń logıstıka máselesi de onyń baǵasyna orasan zor yqpal jasaıdy. Iаǵnı maqta satyp alýshyǵa logıstıkaǵa qatysty máselerdi tolyq túsindirip bere almaımyz. Sebebi elimizde maqta óndirisinen tartyp, tasymal salasyna qatysty logıstıka júıesi tolyq qalyptaspaǵan. Sonyń saldarynan sharýalar óz ónimderin tómen baǵaǵa satýǵa májbúr. Bıyl da týra osy jaǵdaımen betpe-bet kelip turmyz.
Tórtinshiden, maqta óńdeıtin zaýyt, fabrıkalar, sondaı-aq maqta jınaıtyn tehnıkalardyń kóbi eskirgen. Sonyń salarynan shıki maqta talshyqtarynyń sapasy tómen. Tehnıkasy damyǵan elder shıki maqtadan 40 paıyzǵa deıin maqta talshyǵyn alady. Bizdegi zaýyttardyń kórsetkishi 28-32 paıyz tóńireginde ǵana. Eskirgen tehnıkalar maqta jınaǵan kezde kóbin shashyp, jınaǵan maqtany bylǵap ketedi.
Demek maqta egetin sharýalardyń janaıqaıyn estip, maqta óndirisin damytamyz, demek osy máselelerge túbegeıli ózgeris jasaý kerek. Otandyq óndiristi damytyp, arzan baǵamen shetelge maqta satqannan, ony ózimizde óńdep, maqtadan jasalǵan buıymdardy shetelge shyǵarýdyń ekonomıkalyq kirisi joǵary ekeni aıtpasa da túsinikti. Onyń ústine, otandyq óndiris órkendese, kúnnen kúnge asqynyp bara jatqan jumyssyzdyq máselesin sheshýge de jol ashylar edi.
Sonymen qatar maqta ósirýge baǵyttalǵan memlekettik qoldaýdy kúsheıtip, maqta tuqymyn óndirý isin qoldaý, mıneraldy tyńaıtqyshtardyń, gerbısıdterdiń, sýmen jabdyqtaý qyzmetteriniń qunyn tómendetý, ınvestısııalyq sýbsıdııalar, paıyzdyq mólsherlemeni sýbsıdııalaý, maqta egýge jáne jınaýǵa arnalǵan nesıeler, sondaı-aq qaıta óńdeýge tapsyrylǵan maqtanyń tonnasyna qosymsha qarajat berý jaǵyn da qarastyrý kerek.
Elimizde maqtashylar kirisiniń mardymsyz bolýynyń úsh úlken sebebi bar. Bul – sý, selıtra jáne tuqym.
Qazaqstandaǵy aǵyn sýdyń 45 paıyzy shetelden keledi. Maqta sýaratyn sýdyń negizgi bastaýyn da О́zbekstannan alamyz. Maqta sý ishetin mezgilde kórshi eldiń de sýǵa suranysy artatyndyqtan, qazaqstandyq sharýalarǵa tıetin sý mólsheri kúrt azaıyp ketedi. О́ńirdegi alqaptardy sýlandyratyn «Dostyq» kanaly da maqtashylardyń sýǵa degen qajetin tolyq sheshe almaı otyr. Sondyqtan maqta sharýashylyǵyn damytyp, onyń túsimin arttyramyz desek, óńirde tamyrdan tamshylatyp sýarý syndy sý únemdeý tehnologııasyn jappaı qoldaný kerek. Bul ádis bir jaǵynan sýdy únemdese (sýdy 80 paıyz únemdeıdi), ekinshi jaǵynan tyńaıtqysh pen aýylsharýashylyq dárileriniń ónimdiligin arttyrady. Qazirgi tańda memleketten tamyrdan tamshylatyp sýarýǵa qarjy jaǵynan 50 paıyzǵa deıin qoldaý qarastyrylǵan. Biraq «aryq atqa qamshy aýyr» degendeı, qalǵan bóligin tóleýdiń ózi sharýalarǵa úlken salmaq bolyp tur.
Sonymen qatar dástúrli tásilmen maqta egý tásiline de ózgeris jasaý kerek. Osy zamanǵy ozyq tehnıkalardy paıdalanbaı, dástúrli jolmen maqta salýdan sharýalardyń kirisi artpaıtynyn túsinetin kez keldi. Qazir bizdiń sharýalardyń maqtadan tapqanynan shashqany kóp. Kóp eńbek zaıa ketip jatyr. Damyǵan eldermen salystyrǵanda qazaqstandyq maqtanyń túsimi olardyń jartysyna da jetpeıdi.
Selıtranyń jetispeýshiligi men qymbatshylyǵy da maqta sharýashylyǵyn mandytpaı tur. Nege elde jylda selıtra tapshylyǵy týyndaıdy jáne onyń baǵasy nege ýdaı qymbat? Sebebi Qazaqstanda selıtrany kóp mólsherde shetelge eksporttaý barysynda el ishindegi qajettilik kólemi eskerilmeıdi. 1 gektarǵa beriletin selıtranyń normasy 1 tonnaǵa deıin sebilýi kerek edi. Alaıda ár gektarǵa 200-300 kg selıtra ǵana sebiledi. Demek selıtranyń ishki naryqtaǵy qajettiliginiń eskerilmeýi onyń jetispeýshiligin jáne baǵasynyń qymbattaýyn týdyratyny aıtpasa da túsinikti.
Sondyqtan bul máselelerge Úkimet josparly túrde aralasyp, selıtra eksportyn retteýmen qatar, maqta tuqymynyń sapasyn joǵarylatyp, úlken kólemde tuqym qoryn daıyndaý kerek. Sondaı-aq jıyn-terimge qajetti tehnıkalardy jańartý joldaryn da qarastyrý qajet. Ol úshin tıimdi nesıe jáne qosymsha qarajat berý jaǵyn da qarastyrǵan oryndy. Maqta mánerleý kásibimen aınalysatyn maman retinde bizdiń maqta sharýashylyǵynyń jalpy jaǵdaıynan osyndaı oı túıdik.
Juman QALEL,
«Zhanassyl» maqta óńdeý zaýytynyń basshysy
Túrkistan oblysy,
Maqtaaral aýdany