Keńestik «jylymyqtan» keıingi Barys jyly dúnıe esigin ashqandar kezek-kezegimen alpysty baǵyndyryp jatyr. Belgili ádebıettanýshy-akademık, jýrnalıst Baýyrjan Omarulynyń sózimen aıtsaq: «Alpysqa jurt ártúrli jolmen, ártúrli keıippen keledi. Máselen, mynandaı alpystar bar... Aıshýaq alpys, aqjaıyq alpys, aǵeden alpys, aqkóńil alpys, azýsyz alpys, asaý alpys, asqaq alpys, aıbarly alpys, ashýshań alpys, aqyrǵan alpys, alǵyr alpys» bolyp jiktelip kete beredi. Al búgin biz sóz etkeli otyrǵan Qazybek Isa qurdasymyzdyń alpysy – «minezdi alpys» deýge ábden laıyq.
«Ultqa qyzmet etý – bilimnen emes, minezden» degen Alash kósemi Álıhan Bókeıhannyń sózi Qazybek Jarylqasynulyna qaratylyp aıtylǵandaı. Ult rýhanııatyna tereń tamyr jiberip, eldik múdde jolynda azamatqa tán minez kórsetip kele jatqan jasty da, jasamysty da halqymyz qashanda qadirlegen.
Iá, «ultqa qyzmet etý» – eldi jan-tánimen súıý, sol jolda adal jumys isteý, kerek kezde táýekelge bas tigip, ult múddesin qorǵaýdan qaımyqpaý. Osy baǵaǵa sáıkes keletin zamandastar qataryna aqyn, qaıratker, saıasatker, jýrnalıst Qazybek Isany qosýǵa tolyq negiz bar. Bul maqalamyzda onyń aqyndyǵyn, shyǵarmashylyq talǵam-túsinigin taldaýdy maqsat etken joqpyz, qaıratkerlik qyryna az-kem toqtalýdy jón kórdik.
Ult úshin, til úshin tolaǵaı eńbek tyndyryp, naǵyz halyq qalaýlysy retinde jurtynyń súıispenshiligine bólengen eki azamat bolsa – bireýi, bireý bolsa – naq ózi Qazybek Isa. Parlament minberinen joldanǵan depýtattyq saýaldar men buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanǵan maqalalary kótergen máselesiniń ózektiligimen erekshelenedi. «Halyqtyń tilinde sóıleı alatyn halyqtyq Úkimet kerek», «Alash qaıratkerlerin umyt qaldyrý – saıası ádiletsizdik» dep, «Aqjol» partııasy fraksııasynyń únin Úkimetke jetkizip, ult zııalylary arman etken táýelsiz eliniń tórine aıtýly eskertkish ornatýǵa yqpal etkenin el jaqsy biledi. Ol Alash kósemderi – Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dulatuly eńbegi men murasyn nasıhattaýdy jańa kezeńge kóteristi. «Alash ıdeıasy ulttyq ıdeıamyz bolýy kerek» degen jańashyl partııa basshylarynyń biri retinde Qazybek Isa osy baǵytta aıanbaı ter tógip keledi. «Memlekettik tilge mıy jetpegender qalaı mınıstr bolady?!» degen maqalasy «Qazaq úni» saıtynda 351 000-ǵa tarta adam oqyp, 300-den astam oqyrman pikir qaldyrǵan jyldyń tańdaýly materıaly qataryna endi. Bul qaıratkerdiń halyqtyń kókeıindegisin dóp basqanyn kórsetedi. «Qazaq tili ultaralyq til bolmaq túgili Úkimet pen Parlament tiline aınala almaı jatqan joq pa?» deı kele, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń: «Memlekettik qyzmette, onyń ishinde, halyqpen tyǵyz jumys isteıtin laýazymǵa taǵaıyndaý kezinde kásibı biliktiligine qosa, qazaq tilin jaqsy biletin azamattarǵa basymdyq berý kerek. Parlamentte nemese baspasóz máslıhattarynda memlekettik tilde sóılep, pikir almasa almaıtyn memlekettik qyzmetker uǵymy, eń aldymen, qazaq azamattarynyń arasynda anahronızmge aınalýǵa tıis» degen tapsyrmasyn oryndaýdaǵy olqylyqtardy synǵa alady.
Sondaı-aq atalǵan partııa fraksııasy on jyldan astam ýaqyttan beri aıtyp kele jatqan «Memlekettik til týraly» zańdy qabyldaý kerektigin negizdep, el basshylyǵyna jazǵan dáleldi, mańyzdy, memleketshil hattyń uıytqysy Qazybek Isa bolǵany zııalylarǵa málim. Memlekettik tilge baılanysty qaıratker kótergen ıgi bastamanyń biri – «Kásipkerlik kodekstiń» 138-babyna til týraly zańnamanyń saqtalýyn baqylaıtyn bapty qaıta engizýdi usynýy. Alaıda bul usynys Úkimet tarapynnan qoldaý tappady. Qaıratker, til jáne rýhanııat janashyry Qazybek Isa «til zańyn qadaǵalaýdyń eldik nusqasyn qabyldaý – kezek kúttirmes másele» ekenin alǵa tartyp, qazaqtildi azamattardyń óz elinde Konstıtýsııalyq quqyǵy taptalmaýyn tabandy túrde qorǵap keledi. Bul – el tutastyǵyn, bereke-birlikti oılaǵan adamnyń azamattyq ustanymy. «Qazaq tiliniń múddesine qarsy Úkimetpen qansha ýaqyt ómir súredi ekenbiz?! Álemde memlekettiń memlekettik tilge, memlekettik múddege qarsy shyǵatyn paradoks tek bizde ǵana» degendi aıtý úshin minez kerek, ultyn jan-tánimen súıý kerek. Qaıratker Qazybek Isa qasqaıyp turyp úkimetke shyndyqty dáleldi aıtsa, bul da minezdi depýtat ekenin ańǵartady. Memlekettik til mártebesine arnalǵan dara zańdy qabyldaý kún tártibinen túspeýin qaıta-qaıta eskertip: «О́zin syılaıtyn el úshin eń aldymen álemdik alty til emes, memlekettik til mańyzdy» deýi – ulttyq múddemen úndesken utymdy pikir ekeni daý týdyrmas. Qaıratker problemany kóterip qana qoımaı, onyń sheshý joldaryn da usynady. «Bizge «men memlekettik tilde sóıleımin» degen shekteýsiz aksııany bastaıtyn ýaqyt baıaǵyda jetken. Ol úshin barlyq jerde, qaı ulttyń ókili bolsa da, tek memlekettik tilde sóıleýi kerek. Osylaı quldyq qulyqtan qutylmaı, myń jerden zań bolǵannyń ózinde de, qazaq tilin jappaı qoldaný qıyn. Sondyqtan da kópshilik oryndarda, dúkenderde, jıyndarda, barlyq jerde qazaqsha sóıleıik. Mınıstrlerge, ákimderge, depýtattarǵa, memlekettik qyzmetkerlerdiń bárine, qandaı ult bolsyn, memlekettik tilde suraq qoıyp, memlekettik tilde jaýap talap etińizder. Bul – zańmen bekitilgen ereje», dep Qazekeń osylaı zań aıasynda áreket etýdi usynady. Taǵy bir sózinde: «Qazaq jastary qylyshynan qan tamǵan keńes ımperııasyna qarsy alańǵa jan úshin shyqqan joq, nan úshin shyqqan joq, namys úshin shyqty. Pul surap shyqqan joq, til surap shyqty! Joǵalyp bara jatqan ulttyq rýhy atoılap, alańǵa attanmen shyqqan edi» deı kele, sol ulttyq múdde táýelsiz elimizde qalaı qorǵalý keregin jiliktep, tarıhty da, taǵdyrdy da, eldikti de, erlikti de dóp basa aldy. Ulttyq qundylyqtardy ulyqtaý, rýhanı jańǵyrý, ulttyq múdde, ulttyq kod týraly kesek-kesek oılary búgingi de, bolashaqtaǵy da oqyrmandy beıjaı qaldyrmaıdy. Biz bul joly memlekettik tildiń mártebesin arttyrýdaǵy, onyń qoldanys aıasyn keńeıtip, tuǵyryna qondyrýdaǵy qaıratker, qalamger Qazybek Isa eńbeginiń bir qyryn ǵana kórsetýdi maqsat ettik. Alda bıik-bıik belester tur. Ony baǵyndyrý úshin de minez kerek, bilik kerek. Sol jolda bereke-birligimiz arta bergeı.
Kárimbek QURMANÁLIEV,
UǴA akademıgi,
Ulttyq quryltaı múshesi