Tozǵan qubyr, tońǵan halyq

Qubyrlar 90 paıyzǵa tozǵan

Rýdnyıda 30 qarasha kúngi saqyl­da­ǵan sary aıazda magıs­traldy jylý qubyry jary­lyp, 9-shaǵyn aýdanda or­na­lasqan kópqabatty 33 turǵyn úı men osy shaǵyn aýdan­daǵy mektep, kolledj jáne bala­baq­sha jarty kún boıy jylýsyz qaldy. Abyroı bolǵanda, jarylǵan qubyr sol kúni keshki saǵat 21:00-ge deıin bútindelip, tur­ǵyn úı­ler men áleýmettik nysandarǵa kóp keshikpeı jylý berildi.

Qala turǵyndary toń astynda jatqan jylý tamyrlarynyń bulaısha syr berýi jıi qaıta­la­na­tynyn aıtady. Shaharǵa jylý taratyp turǵan qubyrlardyń boıynda jylyna shamamen 300-deı apat tirkeledi eken. Qubyr jarylǵan kúnniń erteńinde «Rýd­nyı jylý jelileri» JShS-nyń basshysy Arman Júnisovke kirip, qalanyń jylý maýsymyna daıyndyǵy, jylý joldary men qazandyqtardyń jaı-kúıin surap bildik.

Arman Qaparulynyń aı­­­­týynsha, qalanyń jylý jelileri buryn Sokolov-Sarybaı taý-ken baıytý óndiristik bir­lestigine qarap kelgen. Memleket men­shi­gine 2020 jyly ǵana ótipti. Búginde kásip­orynnyń balansynda Rýdnyı, Je­lezo­rýdnyı beketi men Qashar kentin qosa qamtyp jatqan 36,6 shaqyrym magıstraldy jylý qubyry bar. Al osy bas qu­byrdan ǵımarattarǵa, úıdi-úıge deıin jylý jetkizetin ishki qubyrlardyń jalpy uzyndyǵy 146,17 shaqyrym bolady.

Jer astynda jatqanyna 70 jyldan asqan metall qubyr­lar­dyń bári búginde ábden juqaryp, tozyǵy jetip tur. Eski qubyr­lardy jańartý jumystary osydan eki jyl buryn ǵana, ıaǵnı jylý qubyr­la­ryna jaýapty mekeme memlekettiń men­shi­gine ótken soń ǵana baryp qolǵa alyna bastaǵan.

– Jylý jelileri memleket men­shigine óte salysymen, 4 joba iske asy­ryla bas­tady. Onyń bireýi tolyq aıaqtaldy. Bıyl Rýdnyı qalasynyń ma­gıst­raldy jylý jelilerin ja­ńa­ladyq. Kelesi jyly Qashar men Gornıaskıı eldi me­ken­de­riniń magıs­traldy jáne ishki qubyrlaryn, Rýdnyıdaǵy tur­ǵyn úılerdiń arasyn jalǵaı­tyn jylý jelilerin aýystyrý ju­mystaryn bastaımyz. Budan ózge mekemege qa­jet qural-jab­dyq­tardy satyp alý jóninde taǵy bir joba ázirlep otyrmyz. Munyń bárin qosqanda, 5 jobaǵa 7,7 mlrd teńge qarjy ketedi. Búgin­ge deıin bul jobalarǵa oblys bıýd­jetinen bólingen 4,5 mlrd teńge ıgerildi, – dedi «Rýdnyı jylý jelileri» seriktestiginiń basshysy.

Byltyr metall baǵasy bir­neshe ese qymbattap ketken soń, atalǵan jobalarǵa bas­tapqyda bólingen qarjy kóle­min qaı­ta qaraýdy talap etken merdigerler óz min­detterin atqarýdan úzildi-kesildi bas tartyp, qubyr ja­ńartý jumystary biraz ýaqytqa deıin toqtap qalǵan.

– Biz qymbatshylyqqa baı­lanys­ty 2022 jyldyń basynda 4 jobany qaı­ta qarap shy­ǵyp, túzetý engizdik. Túze­tilip, tolyqtyrylǵan jobalar­dyń bári memle­ket­tik saraptamadan ótti. Eki joba boıynsha bıýd­jetten bólingen qarjyny aldyq. Qalǵan ekeýine bólingen qarjy 2023 jyl­dyń alǵashqy toq­sanynda túsip qalar dep úmit­te­nip otyrmyz, – dedi A.Júnisov.

Atalǵan tórt joba boıynsha Rýd­nyı qalasynda uzyndyǵy 43 sha­­qyrym magıstraldy qu­byr jańartylýǵa tıis. Byl­tyr sonyń 3,5, bıyl 14 sha­qy­rymy jańartylǵan. Al qal­ǵan qubyrlardy aýystyrý jumys­ta­ry kelesi jylǵa qa­lyp otyr. Osylaısha, jaýapty serik­testik sońǵy eki jyldyń ishinde Rýd­nyı men oǵan qarasty eki eldi mekendegi uzyndyǵy 182 shaqyrymnan asatyn magıs­­traldy jylý qubyry men odan ǵımarattarǵa tarap ketetin ishki qubyrlardyń 10 paıyzdaıyn ǵana jańartyp úlgergen.

Búginde Rýdnyı qalasy men Qa­shar, Jelezorýdnyı kent­­terin qosa alǵanda, jy­lý qubyrlarynyń 70 pa­ıyz­dan astamy tozyp ketken. Dál osy qarqynmen qarjy­­lan­dyrylatyn bolsa, eski qubyrlar­dy aýys­tyrý jumys­tary tek 20 jyldan keıin ǵana tolyq aıaqtalady eken.

Qala­nyń jylý jelileri memle­ket­tiki bolǵanymen, sol jylý men ys­tyq sýdy óndiretin qazandyqtar «Sokolov-Sarybaı taý-ken baıytý kombınatynyń menshiginde. Son­dyq­tan qalanyń aýma­ǵynda jylý tutynyp otyr­ǵan 106 875 turǵynnan jáne 997 zańdy tulǵa men bıýd­jet­tik mekemelerden túsetin qar­jy­nyń 65 paıyzy ken baıytý kombınatynyń qaltasyna túsedi.

Páterge ot jaǵyp otyr

Meńdiqara aýdanynyń orta­lyǵy Borovskoı kentinde kóp­qabatty úıde tura­tyn jurt pá­terde pesh jaǵyp otyr. Sebebi orta­lyq jeliden beriletin jylý múlde mardymsyz. Turǵyndar mundaı jaısyzdyqtyń kóp jyldardan beri jal­ǵa­syp kele jatqanyn aıtady. Iаǵnı qys tússe páter jylymaıdy. Sýyq úıde jaý­ra­ǵan turǵyndar amalsyz páterge aǵash otyn kirgizip, pesh tutatyp jylynyp otyr. Onyń syrtynda, ár bólmege elektr jylyt­qyshtaryn qoıady. Sonyń ózinde páter ishindegi jylý temperatýrasy 15 gradýs­tan aspaıdy.

Máselen, aýdan ortalyǵyn­daǵy qosqabatty úıdiń turǵyny Roza Shlegel qys boıy jylý aqysyn tóleıdi jáne onyń syrtynda, peshke jaǵatyn otyn satyp alady. Aıtýynsha, aǵashtyń ár tekshe metri 6-8 myń teńgeniń ara­lyǵynda eken.

– Osy úıde turyp jatqanyma bıyl 6 jyl bolady. Sodan beri qys tússe boıym bir jylyp kórgen emes. Úıdiń temperatýrasy ári ketse 15 gradýsqa deıin ǵana kóteriledi. Bıyl amalsyzdan jylý qubyryna ystyq sý aıdaıtyn sorǵy qoıǵyzdym. Onyń ózin tekserýshiler kórip qoıyp, alyp tasta dep eskertý jasap ketti. Úı ishindegi temperatýra sor­ǵysyz 10 gradýsqa tómendep ketedi. Jylýǵa, elektr qýatyna, otynǵa qyrýar qarjy jum­saımyz. Nátıje joq, tipti adam tózgisiz jaǵdaıda turyp jatyrmyz, – deıdi jylam­syraǵan keıýana.

Al ákimdiktegi jylýǵa jaýapty mamandar turǵyn­dar­dyń ózin kiná­lap otyr. Úılerin jylylamaıdy. Pá­terge sorǵy qoıady, sondyqtan jylý bárine teń bólin­beı­di. Biriniń baspanasy jyly, endi biriniki sýyq bolyp turýynyń sebebi osyda deıdi. Áıtse de ákimdiktegiler orta­lyq qazandyqty qaınatatyn kómirdiń sapa­syz ekenin, munyń syrtynda, jylý jelisiniń de ábden eskirip ketkenin joqqa shyǵar­maıdy.

– Jylý jelisi 90-95 paıyzǵa deıin tozǵan. Qazandyqtardy túgeldeı ja­ńar­tý kerek. Qazir osy maqsatta joba­lyq-smetalyq qujat ázirlep, bıýdjetke sura­nym jiberýge qam jasap ja­tyrmyz. Bul biraz ýaqyt alatyn sharýa, – deıdi aýdandyq turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq bóliminiń basshysy Nıkolaı Gýlakov.

Búginde Borovskoı kentinde 7 jylý qazandyǵy jumys istep tur. Olardyń bári ótken ǵasyrdyń 70-80-shi jyldary salynǵan. Bul qazandyqtardyń bireýin jańartýǵa shamamen 500 mln teńge qajet. Iаǵnı páter­lerge tıisti mólsherde jylý berý máselesiniń taıaý arada she­shile qoıatyn túri joq.

Balalar tońyp júr

Qostanaıdan 85 shaqyrym qashyqta jatqan Fedorov aýy­lyn­daǵy jalǵyz qazaq mektebi de kún sýytqaly jylymaı tur. Sonyń saldarynan bilim osha­ǵy­nyń janyndaǵy balabaq­sha­ǵa 40 balanyń tórteýi ǵana baryp júr. Balǵyndardyń kóbi sýyq tıip aýyryp jatyr. Qalǵan balalardy ata-analary jibermeı otyr. Mektepte oqıtyn 130 bala qashyqtan oqýǵa májbúr. Ata-analardyń aıtýynsha, balalar mektepte bilim alǵysy keledi, biraq salqyn bolǵandyqtan úıde oty­ryp, onlaın rejimde oqyp ja­tyr.

Fedorovtaǵy qazaq orta mek­tebiniń ǵımaraty osydan on jyl buryn boı kótergen. Sodan beri bilim ordasy jóndi jylynbaıdy. Bıyl tipti azynap, sabaq ótkizý múmkin bolmaı qalǵan. Buǵan deıin kómir jaǵyp kelgen mektep qazandyǵy jýyrda jań­ǵyr­tylyp, kógildir otynǵa kóship­ti. Gazben janatyn qazandyqtyń qosyl­ǵa­nyna birneshe kún ótse de, bilim ǵımaraty jylymaı tur.

– Balam eki kún mektepke barsa, 10 kún aýyryp qa­lady. Úsh kún mektepke bara­dy, 20 kún aýyryp qalady, – deıdi osy mektepte bilim ala­tyn oqýshynyń anasy Mıra Almasbekqyzy.

Aýdan basshylyǵy mekteptiń jylymaýyn merdigerden kó­redi. Ákimniń orynbasary Ramıl Valeev narazy ata-analardy ketken kemshilikti bir­tindep joıyp, jaǵdaıdy qa­lypqa keltiremiz dep sendirdi.

– Mektep qazandyǵy jýyrda ǵana jańǵyrtylyp, jylytý júıesi kógildir otynǵa aýys­tyryldy. Merdiger jumysty merziminde bitirmeı, osyndaı jaǵdaıǵa tap boldyq. Barlyǵyn qalypqa keltiremiz, – dep ýáde etti ákimniń orynbasary.

Qostanaı oblysy