Halyqaralyq qarjy ınstıtýttary jahandyq resessııanyń Qazaqstanǵa áserin joqqa shyǵarmaıdy. Búginde álemdegi makroekonomıkalyq jaǵdaıdy boljaý qıyn, degenmen de birqatar sarapshy ınflıasııany tejeý, syrtqy táýekelderdi boldyrmaýda ekonomıkany ártaraptandyrýdyń tıimdiligine basymdyq berip otyr.
Elimizdiń jetekshi ekonomısteri «Álemdik geosaıası daǵdarys jaǵdaıynda Qazaqstannyń ekonomıkalyq qaıta qurylýyna» arnalǵan konferensııa barysynda syn-tegeýrinder men táýekelderge ımmýnıtetti qalyptastyrýdyń ǵylymı tujyrymdarymen bólisti. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń Ǵylym komıtetine qarasty Ekonomıka ınstıtýtynyń negizi 1952 jyly akademık Q.Sátbaev basshylyǵymen qalanyp, bıyl 70 jyldyǵyn atap ótýde. Ekonomıst mamandardyń zertteýleri osy jyldarda el damýyna baǵyttalǵan kóptegen tıimdi jobalardyń bastaýyna aınalǵany belgili. Instıtýt dırektory, akademık Ázimhan Satybaldın atap ótkendeı, aımaqtardy, kishi qalalardyń damý baǵdarlamasy, ǵylymǵa táýeldi ekonomıka, demografııa, munaı-gaz salasyna qatysty mamandar júrgizgen zertteýler men usynystar, sońǵy bes-alty jyl kóleminde júzege asqan granttyq jobalardyń deni el damýyna baǵyttaldy. Tamaq jáne jeńil ónerkásibin, aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa qatysty qoldanbaly ǵylym baǵytyndaǵy zertteýlerin jalǵastyra otyryp, jetekshi ınstıtýttyń mamandary aýyl-aımaqtardy kóterý, jastardy jumyspen qamtý, mádenıet oshaqtaryn qaıta jandandyrý máselesin únemi kóterip keledi.
«Prezıdent atap ótkendeı, halyq tutynatyn taýarlardy ózimiz óndirgende ǵana dáýletti elge aınalamyz. Búginde elimizde 180 mln gektar jaıylym, 30 mln gektar egistik jerimiz bar. Ulan-ǵaıyr dalany halyqtyń ıgiligine paıdalanyp, soltústik óńirlerde qonystandyrý saıasatyn júzege asyrý ýaqyt kúttirmeıdi. Aýyl sharýashylyǵyna úlken serpilis ákeletin júıeli jumystar aıasynda osy aımaqtarǵa qonystanǵan sharýalarǵa 2-3 gektardan jer úlestirip berip, ıgerýine qoldaý kórsetý tıimdi», deıdi Á.Satybaldın.
Sońǵy jeti jylda ınstıtýt mamandary tórt orden, alty medal ıelenip, jas mamandarǵa 9 páter berilgen, al ekonomıka salasyndaǵy Memlekettik syılyqtyń eki laýreaty da osy ınstıtýttyń bedeldi ǵalymdary. Osy oraıda Á.Satybaldın el damýynyń bolashaǵyn bilikti jas kadrlarmen baılanystyryp, áleýmettik jaǵdaıyna kóńil bólýdiń mańyzdylyǵyna toqtaldy.
«Bastaýynda S.Báıishev, Ǵ.Sholanov, S.Tolybekov, T.Áshimbaev, A.Qoshanov, O.Baımuratov, Petýhov syndy ǵalymdar turǵan Ekonomıka ınstıtýty eki formasııaǵa eńbek etkeni belgili. Egemendik jyldary jáne naryqqa ótý kezeńindegi ekonomıkanyń teorııalyq, ádisnamalyq, praktıkalyq negizderin osy ınstıtýt mamandary jasady. Ǵalymdardyń el damýyna baǵyttalǵan usynys, tujyrymdamalary basshylyq organdarǵa únemi joldanyp otyrdy. Desek te, osy kezge deıin óz taýar óndirýshilerimizge kóńil bólmeı, nátıjesinde shıkizat eline aınaldyq», dep qynjyldy akademık Orazáli Sábden.
Ǵalymnyń aıtýynsha, ózimiz óndirmeı, óspeımiz. Qazirgi daǵdarys jaǵdaıynda ekonomıkany ártaraptandyrýǵa, óndirýshilerimizdi qoldaýǵa mán berý qajet. Shaǵyn kásip – elge násip. Aýyl sharýashylyǵyna úlken betburys jasaı otyryp, kooperasııalardy damytý, jerdi birlesip ıgerý qordalanǵan birqatar máseleniń túıinin tarqatary anyq.
«Búginde tutynyp otyrǵan taýardyń 50-70 paıyzyn shetelden jetkizemiz. Saýda-sattyqtyń 50 paıyzy Reseımen baılanysty. Sondyqtan Prezıdent jeti jyldyq merzimde ekonomıkanyń údemeli tujyrymdamasyn usynýy qajet, deıdi ekonomıst-ǵalym. Elimiz úshin Iran sııaqty ózi óndirip, tutynatyn elder tájirıbesi tıimdi. Búginde damyǵan memleketter nano-bıo, aqparattyq, ǵaryshtyq tehnologııalar, gendik ınjenerııany ıgerip, qarjysyn soǵan baǵyttap, jasandy ıntellekt, sıfrlyq ekonomıkany damytýǵa kúsh salyp jatyr. Qazaqstan da osy ǵylymı-tehnıkalyq revolıýsııa kóshinen qalmaı, óndirisin damytýy qajet. Áıtpese shıkizat eli bolyp qala beretini anyq. Sanaǵa serpilis jasaı otyryp, jastarǵa sapaly kásibı bilim berý ýaqyt kúttirmeıdi. Kásibı mamandyqpen qatar adamgershilik qaǵıdattaryna baýlý, tarıhyn oqytý – jahandaný kezeńinde qaperde ustaıtyn basty másele», dedi O.Sábden.
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory, Ekonomıkalyq ınnovasııa ınstıtýtynyń sarapshysy Maǵbat Spanovtyń aıtýynsha, Úkimettiń aldynda asa kúrdeli mindetter tur.
«Kelesi jyldan bastap ekonomıkany damytýǵa baılanysty buǵan deıin beımálim bolyp kelgen sharalar men sheshimderdi qabyldaýǵa týra keledi. О́ıtkeni álemdik daǵdarysqa baılanysty Qazaqstan eki, múmkin odan da uzaq merzimge sozylýy múmkin ekonomıkalyq qıyndyqtar kezeńine tap keledi. Búginde álemde jańa ekonomıkalyq tártip, logıstıka, baılanystar qalyptasýda. Mundaı jaǵdaıda Eýropa men Azııanyń kindiginde ornalasqan Qazaqstandy ár memleket óz múddesine burǵysy keledi. Al bizge bárinen buryn ulttyq múdde qymbat. Úlken jol aıryǵynda turǵan el úshin shydamdylyq pen naqty sheshimder qajet. Keler jyldyń qańtar aıynan áleýmettik mańyzy bar taýarlardyń baǵasy ósedi. Sondyqtan el Úkimeti tıimdi jumys isteýge mindetti», dedi M.Spanov.
Osy oraıda memlekettiń altyn qoryn saýatty qoldaný tájirıbesimen qatar qarjysyn ekonomıkanyń damýyna jumsap otyrǵan menshik ıelerine qoldaý kórsetý, basqarý organdarynyń jurtshylyqpen qoıan-qoltyq jumysyn jandandarý máselesine toqtalǵan M.Spanov bıýdjeti qomaqty LRT sııaqty jobalardan bas tartý qajettigin aıtady. Ekonomıst ǵalymnyń aıtýynsha, donor aımaqtardy, shaǵyn qalalar men aýyldardy kóterý ýaqyt kúttirmeıdi.
«Shyǵys Azııa elderindegideı tıimdiligin kórsetken kooperasııalardy damytyp, ózin-ózi jumyspen qamtyǵandardy salyqtan bosatý qajet. Búginde kedeıshilik jaǵynan aýyl-aımaqtar kórsetkishi joǵary. Resmı derekter boıynsha elimizde kedeıshilik 5 paıyzdy qurasa, Dúnıejúzilik bank derekteri boıynsha – 13, al is júzinde bul kórsetkish 30-50 paıyz shamasynda. Sondyqtan Prezıdent atap ótkendeı, aýylǵa úlken betburys jasaý qajet. Búginde aýyl sharýashylyǵynda kóptegen aımaqta fermerlik sharýashylyqtar tıimsiz bolyp qaldy. Ortalyq, shyǵys, soltústik aımaqta myńdaǵan gektardy ıgerýge kúsh jetispeıdi. Jeri shaǵyn bolǵan soń bul kásip ońtústik aımaqtarda shama-sharqyna qaraı iske asýda. Endigi kezekte qazaqstandyqtardyń óz jerlerine baqylaýyn kúsheıte otyryp, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýge, ıgerýge kúsh baǵyttaý mańyzdy. Munyń tıimdiligi azyq-túlik saıasatyna jańa ózgerister ákeletini anyq. Sonymen birge basqarý júıesin joǵary deńgeıde uıymdastyrý, Parlamenttiń, mınıstrler men ákimderdiń, tipten Prezıdenttiń elimizde júzege asyp jatqan reformalarǵa qatysty jaýapkershiligin kúsheıtýdi qajet etedi.
ALMATY