Sońǵy jyldary negizinen klımat ózgerýiniń saldarynan álemdik ekonomıkada «jasyl» energetıkaǵa kóshýge betalys baıqalýda. Jýyrda О́zbekstanda ótken Túrki memleketteri uıymynyń sammıtinde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev osy salany damytýdyń mańyzdylyǵyna aıryqsha toqtaldy. Prezıdent álem elderi sońǵy 7 jylda «jasyl» oblıgasııalarǵa 2,5 trln dollardan astam qarjy bólgenin atap ótip, saladaǵy kapıtal naryǵyn damytý úshin «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń Jasyl qarjy ortalyǵy negizinde «Túrki jasyl qarjy keńesin» qurýdy usyndy.
Qazaqstan bul baǵytta josparly sharalar júrgizip otyr. «Jasyl ekonomıkaǵa» kóshý jónindegi tujyrymdama qabyldanyp, iske asyrylýda, tıimdi zańnamalyq baza quryldy, ozyq halyqaralyq tájirıbeni eskere otyryp jańartylatyn energııa kózderiniń (JEK) eń tıimdi jobalaryn irikteý boıynsha aýksıondyq saýda-sattyq tetigi engizildi. Elimiz óndiriletin elektr energııasynyń jalpy kóleminde JEK-tiń úlesin 2030 jyly 10%-ǵa deıin, al 2050 jylǵa qaraı balamaly elektr energııasymen 50%-ǵa deıin jetkizý týraly mindet qoıdy. Qabyldanyp jatqan sharalardyń nátıjesinde búginde jıyntyq qýaty 2 388 MVt bolatyn JEK-tiń 130 nysany jumys istep tur. Ornatylǵan qýattyń kóp bóligi – 48,2%-y nemese 1 150 MVt kún elektr stansalaryna, 40,0%-y nemese 1150 MVt jel elektr stansalaryna, 11,7%-y nemese 280 MVt gıdroelektr stansalaryna, az mólsheri 1,82 MVt bıogazelektr stansalaryna tıesili. Bıylǵy 9 aıda JEK obektileri óndirgen elektr energııasynyń kólemi 3,9 mlrd kVt-saǵatty qurap, ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 21%-ǵa artqan. Sonymen JEK-tiń úlesine elimizde óndirilgen barlyq elektr energııanyń 4,6%-y kelip tur.
Baıqap otyrǵanymyzdaı, sońǵy 5 jylda JEK obektileriniń ornatylǵan qýaty 7 ese (2017 jyly 341 MVt), al JEK-tiń úlesi 4 ese (2017 jyly 1,1%) ósken. Bul – «jasyl» energetıka salasyndaǵy serpilistiń aıqyn kórinisi.
Atalǵan jetistikterde Qyzylorda oblysynyń da úlesi bar. Geografııalyq ornalasýy men klımattyq jaǵdaıy arqyly óńirdiń kún energııasyn óndirýde áleýeti joǵary. Kún sáýlesiniń uzaqtyǵy jylyna 2-3 myń saǵatty quraıdy. Bul artyqshylyqty eskere otyryp, óńirde atalǵan energııa kózin paıdalanýǵa aıryqsha kóńil bólinýde. Búginde Qyzylorda oblysynda jıyntyq qýaty 89 MVt-ty quraıtyn 9 kún elektr stansasy jumys isteıdi. Onyń úsheýi salystyrmaly túrde iri jáne sheteldik ınvestorlardyń qatysýymen salynǵan. Eń irisi sanalatyn «Baikonyr solar» qazaq-brıtanııalyq kompanııaǵa tıesili qýattylyǵy 50 MVt kún elektr stansasy Shıeli aýdanynda ornalasqan. Al Jalaǵashta fransııalyq «Total Eren» kompanııasyna tıesili qýattylyǵy 28 MVt kún elektr stansasy, «Hevel» kompanııasyna tıesili qýattylyǵy 10 MVt elektr stansasy bar. Bul úsh kún elektr stansasynyń qurylysy óńirge 108 mln dollar ınvestısııa tartýǵa, 60 jumys ornyn ashýǵa, elektr energııasy tapshylyǵynyń bir bóligin jabýǵa, sondaı-aq atmosferaǵa shyǵarylatyn CO2 shyǵaryndylaryn jylyna 122 myń tonnaǵa azaıtýǵa múmkindik berdi.
Taǵy da birqatar kún elektr stansasynyń qurylysy josparlanýda. 2022 jyldyń 10 qarashasynda qýattylyǵy 20 MVt kún elektr stansasy jobasyn irikteý boıynsha aýksıondyq saýda-sattyq ótti. Aýksıon qorytyndysymen Qazaqstannyń «Tesıs» JShS kompanııasy jeńimpaz bolyp anyqtaldy. Jobany Aral aýdanynda 50 gektar aýmaqta ornalastyrý josparlanýda. Kelisimshart boıynsha jobany iske qosý merzimi – 2024 jyl. Buǵan qosa, Shıeli aýdanynda taǵy bir kún elektr stansasynyń qurylysy kútilýde. Sonymen qatar jel energııasyn jáne «jasyl» sýtegin óndirý boıynsha jobalardy óńirde iske asyrý máseleleri pysyqtalýda.
Aımaqta dástúrli energııa kózderin de damytý jalǵasýda. «Aksa energy» túrik kompanııasy Qyzylorda qalasynda qýattylyǵy 240 MVt qazirgi zamanǵy jylý berý elektr stansasyn salý jumystaryn júrgizýde. Elektr stansasynyń qýaty óńirdiń suranysyn tolyq qanaǵattandyrýǵa jetedi. Osynyń nátıjesinde Qyzylorda oblysy elektr energııasyn ımporttaýshy aımaqtan eksporttaýshyǵa aınalady.
JEK jobalary ınvestısııalyq preferensııalar berý qaralǵan qyzmettiń basym túrleriniń tizbesi kiredi. «Kazakh invest» ulttyq kompanııasy «jasyl» energetıka boıynsha jobalardy iske asyrýshy ınvestorlarǵa oqytý vebınarlaryn uıymdastyrý arqyly aýksıondyq saýda-sattyqqa qatysýǵa, ınvestısııalyq kelisimshart jasasýǵa jáne jobalardy súıemeldeýge qoldaý kórsetýde. Tutynýshylardy sapaly elektr energııasymen qamtamasyz etý – óńirlerdiń ekonomıkalyq órleýiniń kepili.
Murat BALABAEV,
«Kazakh invest» UK» AQ Qyzylorda oblysy boıynsha óńirlik dırektory