Aqtóbede elimizdiń jáne TMD elderiniń ýrbanıstıka salasyndaǵy sarapshylary, sáýletshiler, memlekettik kompanııalar men qarjy ınstıtýttary ókilderiniń qatysýymen «Urbathon Aktobe – ádiletti qalalar» ýrbanıster forýmy ótti. Jaıly qala ortasyn qalyptastyrýdyń zamanaýı trendteri, ár qalanyń ózindik mádenı kodyn jasaý máseleleri talqylanǵan jıyndy Q-88 qazaqstandyq ýrbanıster qaýymdastyǵy, QazUrban qala qurylysyn damytýǵa járdemdesý qaýymdastyǵy, Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi men Aqtóbe oblysy ákimdigi uıymdastyrdy.
Elimizde qala turǵyndarynyń sany ósip kele jatqan qazirgi kezeńde qala sáýleti, ekologııalyq qaýipsizdigi, kólik qatynasy, áleýmettik nysandar qurylysyn josparlaýda kóptegen kúrdeli másele týyndap jatyr. Osy rette Aqtóbe qalasynyń damýyna baılanysty kóptegen másele paıda boldy. Kóp suraqtyń negizgi túıini qala qurylysyn josparlaýdan bastalady. Osy jaǵdaıdy óńir basshysy Eraly Toǵjanov bylaı dep baǵalady: «Sońǵy bes jyl ishinde Aqtóbe qalasy turǵyndarynyń sany 20%-ǵa ósip, búginde 552 myń adamǵa jetti. Basqasha aıtqanda, búginde oblystaǵy on adamnyń altaýy Aqtóbe qalasynda turady. Taǵy bir ereksheligi – shaǵyn jáne orta kásipkerlik nysandarynyń 90%-y, óńdeý óndirisiniń 80%-y oblys ortalyǵynda shoǵyrlanǵan. Sol sebepti taıaý ýaqytta Aqtóbeni jan-jaqty damyǵan jaıly qala retinde qalyptasyrý kún tártibine kóterildi», dedi.
Jańa jyldan bastap aglomerasııa týraly zań jobasy depýtattardyń talqylaýyna túsedi. Osy zań jobasynda Astana, Almaty, Aqtóbe, Qaraǵandy jáne Shymkent qalalary elimizdiń aglomerasııalq ortalyqtaryna aınalady. Jańa zań boıynsha osy qalalar tóńiregindegi eldi mekenderimen qosa aglomerasııa ortalyǵy retinde qarastyrylyp, bıýdjetti bólý, qala ishindegi kólik marshrýty, turǵyn úıler, mektep, balabaqsha, mádenı nysandar qurylysyn turǵyndardyń talap-tilegin eskere otyryp josparlaý qarastyrylady.
Aqtóbe qalasyn kólik haby retinde damytý – sapaly joldar, jaqsy jolǵa qoıylǵan áýe jáne temir jol baılanysy ınvestısııanyń kelýine jol ashady. «Batys Eýropa – Batys Qytaı» kólik dálizi arqyly jyl saıyn júk tasymaly 10%-ǵa ulǵaıyp keledi. Oǵan qosa «Qazaqstan temirjoly» AQ-men birlese Aqtóbe qalasynda jylyna 1 mln tonna júk aınalymy ótetin kólik klasteri qurylmaq. Bıyl Aqtóbeden Dýbaı, Taılandqa tikeleı áýe reısi ashyldy. Endi Tashkent, Samara, Praga jáne elimizdiń Kókshetaý, Shymkent, О́skemen qalalaryna áýe reısin ashý kózdelgen. «Syrttan keletin ınvestor eń birinshi kezekte óńirdiń logıstıkasyna nazar aýdarady. Áýe jolaýshylar tasymaly 8%-ǵa ulǵaıǵan jaǵdaıda jergilikti týrızmniń damýyna, shaǵyn jáne orta kásipkerlik nysandarynyń ósýine jáne ınvestısııa kóleminiń artýyna jol ashylady», dedi óńir basshysy.
Aqtóbe – elimizdegi aýa sapasy nashar qalalardyń biri. Qala ekologııasyn búldirip kele jatqan Aqtóbe ferroqortypa zaýyty men Hrom qosyndylary zaýytynan shyǵatyn «tarıhı» zııandy qaldyqtar. Aldaǵy jyly «Qazhrom» TUK» AQ-y «Aqtóbeferroqorytpa» zaýytynyń 14 peshin qaıta jaraqtandyryp, 2025 jylǵa deıin kásiporyn ferroqorytpa gazynyń ýly qaldyqtaryna tutqyshtar ornatady. Sondaı-aq Hromtaý qalasynyń irgesinen ferroqorytpa gazynan 100 mVt elektr qýatyn óndiretin stansa qurylysyn bastady. Kompanııanyń ekologııalyq saýyqtyrý jobasyna jyldamdata kirisýiniń negizgi sebebi – 2026 jyldyń 1 qańtarynan AQSh, Eýroodaq, Japonııa kómirtegine salyq engizbekshi. Bul degenińiz, óndiriste ekologııalyq talaptardy saqtamaıtyn, «jasyl ekonomıkaǵa» bet burmaǵan kompanııalar halyqaralyq naryqqa kire almaıdy.
Ýrbandaný jobasynyń avtorlary oblys ortalyǵyndaǵy kitaphanalar, «О́ner ortalyǵy» men basqa da mádenıet úılerin jastardyń kovorkıng jáne kreatıvti shyǵarmashylyq ortalyǵyna aınaldyrýdy kózdeıdi. Iаǵnı mádenıet oshaqtaryn jastardyń paıdaly ispen aınalysatyn ortalyqtary retinde qurý ózekti. Búginde qaladaǵy mýzeı, mádenıet úıleri men kitaphanalar esikterin tek konsertter men buqaralyq is-sharalar kezinde ǵana ashatyny jasyryn emes.
Qala irgesindegi eldi mekenderdegi shaǵyn jınaqty mektepterdiń bilim sapasyn qadaǵalaý da kún tártibindegi másele. О́ıtkeni alys eldi mekenderdegi shaǵyn jınaqty mektepterde bir muǵalimniń 5-6 pándi oqytýy qalypty jaǵdaıǵa aınalǵan. Bul keleńsizdiktiń kesirinen aýyl balalarynyń bilim sapasy tómendep, Aqtóbe oblysyndaǵy qala jáne aýyl mektepteri oqýshylarynyń arasyndaǵy bilim alshaqtyǵy qazirgi ýaqytta 15%-ǵa jetti. Oǵan áser etýshi negizgi faktor – Internet baılanysynyń álsizdiginen muǵalimder men oqýshylardyń qosymsha bilim resýrstaryna qoljetimsizdigi. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda bir aı buryn Aqtóbe oblysynda shaǵyn jınaqty mektepterde onlaın formatta sabaq beretin muǵalimderge konkýrs jarııalandy. Nátıjesinde Internette joǵary sapaly jarııalanymdary bar 35 muǵalim tańdap alynyp, olar shaǵyn jınaqty mektepterde onlaın sabaq berýdi bastap ketti.
Aldaǵy jyly Aqtóbe qalasynyń qıyn jol ýchaskeleriniń qıylysyna, mektep, balabaqshalarǵa 2 myń beınekamera ornatylady.
Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý vıse-mınıstri Almaz Ydyrysov aldaǵy jeti jylda elimizde 111 mln sharshy metr turǵyn úı salý josparlanǵanyn aıta kelip, qala qurylysyn josparlaý jáne ýrbandaý elimizdegi ózekti máselege aınalǵanyn jasyrmady. Qazirgi ýaqytta qala keńistigi turǵyndardyń talap-tilegine sáıkes kelmeıdi, qurylys júrgizý qaǵıdalary eskirdi, normatıvtik qujattarda sáıkessizdikter kóp. Sol úshin Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi jańa Qurylys kodeksin ázirlep jatyr. Endigi jerde qurylys-jobalaý jumystary elimizdiń klımattyq-geografııalyq jaǵdaılaryn eskere otyryp, biryńǵaı standart negizinde iske asyrylady. Bul boıynsha salynatyn nysan eń aldymen sıfrlandyrý boıynsha saraptamadan ótedi. Infraqurylymdar bazasy boıynsha geoportal qurylyp, qurylysty josparlaǵan kezde joldar, kommýnaldyq ınfraqurylymdar nazarǵa alynady.
Sońǵy jyldary turǵyn úı qurylysynda aıryqsha ósim bar. 2000 jylmen salystyrǵanda elimizde turǵyn úı salý kólemi 15 ese ulǵaıdy. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń deregine qaraǵanda, sońǵy otyz jylda elimizde 186 mln sharshy metr turǵyn úı salynǵan.
Ýrbanıster jıynynda Qazaqstannyń halyqaralyq avtokólik tasymalyn ulǵaıtý úshin qabyldanatyn sharalar týraly da aıtyldy. Qazirgi kezde álemde ornaǵan geosaıası ahýalǵa sáıkes Qazaqstan men Ortalyq Azııa memleketteri halyqaralyq kólik tasymalyn tıimdi uıymdastyrý joldaryn oılastyryp jatyr. Búginde Qazaqstan aýmaǵynan 13 halyqaralyq kólik dálizi ótedi, onyń beseýi – temir jol qatynasy, segizi – avtokólik tasymaly. Sońǵy on eki jylda elimizdiń kólik salasyna 35 mlrd dollar kóleminde ınvestısııa quıylyp, el aýmaǵynda 2 500 shaqyrym temir jol, 13 myń shaqyrym avtokólik joly salyndy.
Toǵyz joldyń torabynda ornalasqan, jan-jaqqa tarmaqtalǵan kólik dálizderimen erekshelenetin Aqtóbe óńiri Qazaqstannyń ǵana emes, Ortalyq Azııa men Reseı Federsııasynyń shekaralas oblystary arasyndaǵy kólik-logıstıalyq hab bola alady. Jalpy, elimizdiń batys oblystary Kaspıı teńizi aımaǵy arqyly soltústik-ońtústik kólik dálizin baılanystyrýǵa qaýqarly. Elimizdiń batys oblystaryn ortalyqpen baılanystyrýshy «Aqtóbe –Qandyaǵash – Maqat» avtokólik joly aıaqtalýǵa jaqyn. 2023 jyly «Batys Eýropa – Batys Qytaı» kólik dáliziniń mańyzdy ýchaskesi «Aqtóbe – Ulǵaısyn» tasjoly tórtjolaqty bolyp keńeıiledi. Odan keıingi jyldary tasjoldy Ulǵaısynnan Qyzylordaǵa deıin ulǵaıtý josparda bar. El ekonomıkasy damýynyń eń negizgi kórsetkishi – sapaly joldar. Sol úshin elimizdiń tasjoldaryn halyqaralyq standarttarǵa saı etip qalyptastyrý úshin jol qurylysyna bedeldi kompanııalardy tartý, kompanııalardyń jaýapkershiligin qatańdatý, durys josparlaý jáne jemqorlyqqa qatysty zańdy kúsheıtý qajet.
Aqtóbe oblysy