Táýelsizdiktiń tar jol, taıǵaq keshýi

HH ǵasyrdyń 60-jyl­­dary Azııa men Af­­rıkanyń kópte­gen eli táýelsiz­dikke qa­rýly jolmen, ul-qyzdaryn qurban­dyqqa shalyp qol jet­kiz­gendikten, Keńes odaǵynyń qantógissiz ydy­raýy, onyń qura­myna kirgen ult res­pýb­lıka­larynyń beı­bit jol­men egemen mem­leket­terge aınalýy keı­bir saıası ortalarda «táýelsizdik eshbir qıyn­dyqsyz keldi» degen jeńil túsinik týdyrdy.

Osyndaı jel sóz Qa­zaqstanda kóp aıtyldy jáne táýelsizdik alǵaly beri 30 jyldan assa da, «qazaqta buryn memleket bolmaǵan, ony bolshevıkter myrzalyqpen syılaǵan, táýelsizdik úshin qazaq eshteńe istegen joq, ol ózinen-ózi keldi» degen áńgime túr­li deńgeıden aýyq-aýyq estilip qalady.

Táýelsizdik ońaı ke­letin bolsa, onda nege bashqurt pen tatar, noǵaı men qumyq, qarashaı men balqar sııaqty bizge týys jáne týys emes ulttar táýelsizdigine qol jetkize almaı keledi? Nege olar áli de burynǵy odaqtyń jurtynda qalyp otyr? Olar bizden kem be, tipti bashqurttar 1917 jyly qyzyl ókimettiń ornaýynda sheshýshi ról atqarǵan joq pa edi? Tatarlar kezinde qazaq dalasynda aǵartýshylyq qyzmet jasaǵan ult emes pe edi? Nege sheshen halqy 1994 jáne 1996 jyldary azattyq jolynda eki ret taıtalasyp, maqsatyna jete almady?

Elimizdiń táýelsizdigi ózinen-ózi keldi degen jel sózderdi aıtýshylardyń aýyzdaryna temir qaqpaq qoıý úshin osy suraqtarǵa jaýap berý kerek.

Al ol suraqtyń jaýa­by halqymyzdyń ótken júz  jyldyq tarıhynyń ishinde jatyr. Qazaq­stanǵa táýelsizdik aspannan túsken joq, qaraqan ba­synyń qamyn emes, qazaq halqynyń namy­syn jyrtqan Alash Orda arys­tary, olar­dan keıingi tarıhı tulǵa­lar­dyń arqasynda kelgen­digin aıtý kerek. Odan beri kóp ýaqyt ótken de joq – bar bolǵa­ny eki urpaq aýysty ma, joq pa?

Qazaqstan 1936 jyl­ǵa deıin Reseı quramyn­daǵy avtonomııalyq res­pýblıka bolǵany belgili. Qazaqstanǵa odaqtyq res­pýblıka deńgeıi úlken qımastyqpen tek 1936 jyly jańa konstıtýsııa qabyldanǵan kezde berildi. Eger Qazaqstan sonda odaqtyq mártebe almaǵanda Tatarstan, Bashqurtstan, Týva, Saha, t.b. avtonomııalyq res­pýb­lıkalar sekildi 1991 jyly óz táýelsizdigin jarııalaı almas edi.

Álqıssa, 1917 jylǵy Aqpan tóńkerisinen keıin buratana halyqtar, ásirese musylman mılletteriniń ozyq oıly ókilderi óz bolashaqtaryn aıqyndaý bo­ıynsha belsendi jumys júrgize bastady. Osy maqsattardy júzege asyrý úshin – 1917 jyly 1-11 mamyr aralyǵynda Máskeýde Reseı musylmandarynyń Ýaqytsha ortalyq bıýrosynyń uıymdastyrýymen Búkilreseılik musylmandar sezi ótkizildi. Sezd jumysyna Túrkistan, Kavkaz, Qyrym, Sibir buratana halyqtarynyń 830 musylman delegaty qatysty. Qazaq atynan Jahansha Dosmuhameduly, Ǵumar Qarash, Maǵjan Jumabaev, Sálimgereı Jantórın sekildi qaıratkerler bardy. Sezdiń kún tártibine: Reseıdiń mem­lekettik qurylysy, jer, din, áıel, jumysshy jáne ásker másele­leri, oqý-aǵartý isi, soǵys­qa kózqaras, Quryltaı saılaýy kezindegi musylmandar tak­tı­kasy, Búkilreseılik musyl­mandar keńesin qurý másele­leri engizildi. Delegattar memle­kettik qurylys máselesin jan-jaqty talqylap, Reseı musyl­mandary federatıvtik negiz­degi demokratııalyq respýblıkany jaqtaıtyndyqtaryn bildirdi. Sezd belgili terrıtorııasy joq halyqtarǵa ulttyq-mádenı avtonomııa berilsin, al barlyq mu­sylman halqy ulttyq-terrı­torııalyq avtonomııany ıem­den­sin degen sheshim qabyldady. Quryl­taı jınalysynda jer máselesi óz sheshimin tapqanǵa deıin ult aımaqtaryna pereselenderdiń qonys aýdarýy ýaqytsha toqta­tylsyn dep sheshildi.

Ekinshi Búkilreseılik musyl­mandar sezi 21.07. – 2.08.1917 jyly Qazan qalasynda ótti. Oǵan 188 delegat qatysty. Sol ýa­qytta Qazan qalasynda Búkilre­seılik musylmandarynyń áskerı sezi, Búkilreseılik musyl­man dinbasylarynyń sezi, Oryn­borda Birinshi jalpyqazaq sezi, Bi­rinshi jalpybashqurt, Qoqanda Fer­ǵana oblysynyń musylman eń­bek­kerleriniń sezderi ótip jatty.

Osy mańyzdy sharalardyń barysynda qabyldanǵan qujattarda – buratana halyqtardyń avtonomııasy, ulttyq-memlekettik qurylymyn ózderi anyqtaý, óz taǵdyrlaryn ózderi sheshý, ulttyq armııa qurý jáne osy maqsattardyń jolynda qasyq qany qalǵansha kúresýge daıar­lyqtary aıtyldy. Osy sezderdiń barysynda ulttyq zııalylardyń bir bóligi «Egemen bolmaı el bolmas, Etekten kesip jeń bolmas» dep táýelsiz memleket qurýǵa umtylsa, kelesi bir bóligi Reseı quramynda avtonomııa alýmen shektelýge bet burdy.

1917-1922 jyldary kópultty Reseıde oryn alǵan azamat soǵy­sy barysynda patshalyqty qaı­ta qalpyna keltirgisi kelgen mo­nar­hıster, eń kúshti degen eser, kadet partııalary buratana halyqtardyń muń-muqta­jyn esepke alǵan joq, alǵysy da kelgen joq. Al Lenın basta­ǵan qyzyldar (bolshevıkter) osyndaı kezeńde buratana halyq­tardyń arasyndaǵy kóńil-kúıdi erekshe baqylap otyrdy, tipti ult isteri boıynsha komıssııa qurdy. Onyń basyna orys emes Stalındi qoıǵany qysqa ýaqyt ishinde óz jemisin berdi.

Bolshevıkter (qyzyldar) 1917 jyldyń 15 qarashasynda jarııalaǵan Reseı halyqtary quqyqtarynyń deklarasııasynda musylmandar kótergen barlyq ózekti quqyqtar, onyń ishinde, halyqtardyń óz taǵdyryn ózderi sheshý, tipti bólek memleket qurý quqyqtary tolyq moıyndaldy. Qyzyldar sharýalarǵa – jer, jumysshylarǵa – zaýyttar, buratana halyqtarǵa – táýelsizdik berýge ýáde berdi. Qyzyl bolshevıkter «Reseı halyqtarynyń bóliný jáne táýelsiz memleket qurýǵa deıin óz taǵdyrlaryn ózderi erkin sheshý quqyǵy» degen tezısti deklarasııaǵa taıǵa tańba basqandaı qadap jazyp jarııalady.

Qyzyldardyń aıqyn ulttyq baǵdarlamasynyń bolýy onyń qataryna buratana halyqtardyń ókilderiniń kóptep kelýin jáne bılik úshin kúreste olardyń jeńiske jetýin qamtamasyz etti. Sol kezdegi bolshevıktik par­tııanyń 44 paıyzyn orys emes­ter qurap, olar óz ulttarynyń bolashaǵyna qatysty osy jandaryna jaqyn ıdeıalardy tolyq qoldap shyqty.

Álıhan Bókeıhan sekildi jarqyraǵan qazaq oqyǵandary jınalǵan «Alash» partııasynyń músheleri, ıaǵnı qazaq ultshyldary jáne qyzyl qazaq qaıratkerleri elimizdiń túbinde táýelsizdik alýyn zańdylyq jaǵynan negizdep ketti. Olaı deıtin sebebimiz – 1922 jyly KSRO Konstıtýsııasynda odaqtas respýblıkanyń odaqtan shyǵý quqyǵy tirkeldi. Bul óz kezeginde 1991 jyly jeltoqsan aıynda keńes odaǵynyń beıbit jolmen ydyraýyna múmkindik berdi. 

Alaıda ulttyq respýblıkanyń keńes odaǵynan shyǵýy úshin onyń odaqtyq dárejedegi respýb­lıka bolýy shart edi. Ol kezde, 1936 jylǵa deıin Qazaqstan odaqtyq dárejedegi respýblıka emes, Reseı quramyndaǵy avtonomııalyq respýblıka bolatyn. Tatar, bashqurt, t.b. sekildi. Al avtonomııalyq res­pýb­lıkanyń odaqtyq mártebe alý alǵysharttary nemese lenındik qaǵıdattary kelesideı edi:

Birinshiden, odaqtas res­pýblıka mártebesin alý úshin avtonomııalyq respýblıka shetelmen shekaralas bolýy qajet. Qazaqstannyń Qytaımen uzyn shekarasy bar. Osy sebepten tatar, bashqurt jáne basqa da avtonomııalar odaqtas respýblıka mártebesin ala almady.

Ekinshiden, respýblıkanyń negizgi tıtýldyq ulty turǵyn­dardyń kópshiligin quraýy tıis. 1936 jylǵa qaraı asharshylyq saldarynan qazaq ulty óz jerinde azshylyqqa aınalǵan edi, biraq keńes úkimeti 1926 jylǵy sanaq nátıjelerin esepke aldy. Ol boıynsha qazaq turǵyndardyń 57 paıyzyn qurady (1939 jyly ótkizilgen sanaq boıynsha qazaq óz elinde azshylyqqa aınalyp, turǵyndardyń 37,8 paıyzyn ǵana qurady). Ortalyqtyń eski sanaqtyń nátıjesin esepke alýy ashtyqtan qyrylǵan qazaqtyń sany áshkere bolmaýy úshin jasaldy. Osy sebepten Qyrym Respýblıkasy Túrkııamen teńiz arqyly shekaralas bolǵanymen, Qyrym tatarlary turǵyndardyń azshylyǵyn quraǵandyqtan odaqtyq respýblıka mártebesin ala almady.

Úshinshiden, odaqtyq respýblıka mártebesin alý úshin turǵyndar sany 1 mıllıonnan kem bolmaýy tıis. 1936 jyly Qazaqstannyń halqy 3 287 900 adamdy qurady. Osy sebepten Iаkýtııa jáne basqa da Sibir avtonomııalary odaqtyq mártebege qol jetkize almady.

Kórip otyrǵanymyzdaı Qazaq avtonomııasy odaqtyq respýblıka mártebesin alýdyń lenındik qaǵıdattaryna tolyq saı keldi jáne sol mártebege qol jetkizdi.

Odaqtan shyǵa alý quqyǵynyń zańdy sıpat alýy jáne onyń keńes odaǵynyń Konstıtýsııasynda tirkelýi óte mańyzdy bolyp tabyldy. Bul óz kezeginde 1991 jyldyń jeltoqsanynda keńes odaǵyn beıbit jolmen taratýǵa quqyqtyq negiz bergenine taǵy da nazar aýdaramyn. 1922 jyly Odaqty qurǵan Reseı, Ýkraına jáne Belorýssııa 1991 jyldyń 8 jeltoqsanynda Belovej kelisimi degen atpen belgili qujatqa qol qoıdy. Osy qujatqa sáıkes «Keńes odaǵy – halyqaralyq quqyqtyń sýbektisi retinde óz ómirin toqtatty».

Baıandalǵannan kórip otyr­ǵa­nymyzdaı, keńes odaǵynyń beıbit jolmen ydyraýy keńes odaǵynyń kons­tıtýsııasynda kórsetilgen ulttyq respýblıkanyń keńes odaǵynan shyǵý quqyǵynyń arqasynda júzege asty. Al ol quqyqtyń negizgi zańda tirkelýi ulttyq zııaly toptardyń belsendi is-áreketteriniń arqasynda ǵana múmkin boldy. Elimizdiń táýelsizdiginiń quny atylyp ketken qazaq ultshyldary men qyzyl qazaqtyń qanymen, 1916-1934 jyldar arasyndaǵy eki sozylmaly ashtyq kezinde qyrylǵan 4 mln qazaq ómirimen asyra tólengen dep aıta alamyz.

«Bilgenge marjan – bilmeske arzan» degen táýelsizdik úshin qazaq eshteńe istegen joq, ol ózinen ózi keldi dep aýzyn qý shóppen súrtken bilmester, áli de quldyq sana shyrmaýynda, keńestik rejimdi ańsap júrgender ǵana aıtatyn prınsıpsiz áńgime ekendigi aıqyn.

Osy oraıda, nege osy quldyq sana elimiz táýelsizdik alǵan soń jylqynyń jabaǵysy sekildi túsip qalmady, nege sıyrdyń shýdasy qusap shubatylyp júr degen logıkalyq suraq týady? Sebebi: quldyq sana qaǵyp tastaıtyn shań, balaqqa juqqan balshyq emes, adamnyń julynyna deıin kirip ketken, sananyń túbindegi, qolmen sylyp alyp tastaýǵa kelmeıtin qaterli dert.

Qazaq memlekettik ýnıver­sıtetiniń «Jeti mýza» qoǵamdyq uıymynyń kezindegi tóraǵasy, tarıhshy, professor Baqtajar Mekishev aıtpaqshy, «Báriniń kózi ashyq, biraq kókirekteri oıaý emes».

Quldyq sana degenimiz – ishki dúnıeniń qursaýda bolýy, kelisimpazdyq, óziniń jeke piki­riniń bolmaýy, prınsıpsizdik, kóz­boıaýshylyq. Nıkollo Makıa­velıı sózimen aıtqanda: «Uzaq ýaqyt quldyqta bolǵan halyq eline degen qushtarlyqtan, otan­súıgishtik pen ımandylyqtan aıyrylyp, jaltaq, kóngish, tilalǵysh, jaǵympaz bolady».

Qatardaǵy adamdar, eger paıǵambar bolmasa, qoǵamda ústemdik etip otyrǵan bul quldyq sanany jeńe almaıdy, biraq ár adam óz boıyndaǵy quldyq sanadan arylyp, úıindegi balalaryna onyń juqpaýyn qamtamasyz ete alady. Adam óz boıyndaǵy quldyq sanany jeńgende ǵana táýelsizdiktiń qunyn paıymdaıdy, onyń ulttyń, balalarynyń, jas urpaqtyń erkin damýy úshin qanshalyqty mańyzdy, qasıetti uǵym ekendigin túsinedi.

«Jóni túzý túıe joq, túze­te alar ıe joq» deıtindeı emes qazirgi zamanda saýatsyz qazaq joq, báriniń kózi ashyq. Son­dyq­tan adam úshin ómir qansha­lyqty qymbat bolsa, ult úshin táýelsizdik aýadaı qajet, sondaı baǵaǵa teń ekenin túsiný mańyz­dy. Sonda ǵana, adamnyń kóki­regi oıanyp, óz ultynyń tarıh­taǵy ornyn bajaılap, ultynyń ótken-ketkenine ógeı emes, týys, jyly kózqaraspen qaraıdy, ony túsinýge tyrysady. Jeriniń keńdigine, baılyǵyna marqaıyp, mineziniń darhandyǵy, salt-dástúrleriniń kórkemdigin maqtanysh tuta alady. Tipti anasymen qaıta tabysqan jetimdeı ult baýyryna qaıta kirgendeı kúı keshedi. Is júzinde ult qushaǵyna qaıta oralady. Kezinde ult tili men mádenıetinen maqurym qalǵandar endi balalaryn qazaq mektebine aparyp, ulttyq salt-dástúrlerdi ulyqtaı bastaýy sonyń dáleli.

Burynǵy qazaqta «Baılyq murat emes, kedeılik uıat emes» degen maqal bolǵan. Biraq qazirgi zamanda osy maqaldaǵy emes degen sózder túsip qalǵan. Kedeılikti anyqtaıtyn túrli halyqaralyq standart bar. Birikken Ulttar Uıymynyń ólshemi boıynsha, ot­basyndaǵy ár adam basyna, úlken-kishige qaramaı, shaqqanda kiris kúnine 3 dollardan kem bol­maýy tıis. Sanap kórińiz, odan tómen kórsetkish kedeılikti bildiredi.

Ár adam óz otbasynyń mate­rıaldyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa, rýhanı damý jaǵyn da umytpaı, umtylýy kerek. Sonda ǵana qany nemis bolsa da qazaqtyń tól perzentine aınalǵan Gerold Belgerdiń qazaq týraly aıtqan: «О́ziniń baılyǵyn ózi baǵalaı almaıdy, ysyrapshyl, sosyn eliktegish», degen sózderiniń mánin túsinedi, durys qorytyndy jasaı alady dep oılaımyn.

Qaırat SÁKI,

Qazaqstan Respýblıkasynyń dıplomatııalyq qyzmetine eńbek sińirgen qyzmetker