Qazaqtyń qaı qasiretin aıtyp taýysasyz. О́tkenge kóz salsańyz, ózegińiz órtenedi, janaryńyz jasaýraıdy. Bizdi jeltoqsan jeli áli de jaýratady. Táýelsizdik qusy tóbemizge kelip aınala ushqanda, oǵan alaqan tosqan bozdaqtardyń qandy ǵumyry kimniń moınynda? Bizdińshe, ýaqyt áli óz baǵasyn bergen joq. Ult úshin uran kótergen balaýsa qyz-jigitterdiń erligi júrek tórinde tur. Sonyń biri – Erbol Sypataev. Qyrshyn ketken azamattyń esimi qazaq tarıhyna altyn árippen jazylary anyq.
Jarkent óńirine qarasty burynǵy Qyzyl espe eldi mekeninde dúnıe esigin ashqan Erbol – malshynyń balasy. Áıtse de balasyna bar armanyn baılaǵan ata-anasy ónerden kende bolmapty. Tula boıy tuńǵyshyn qazaqy dástúrmen ákesi Beısen Alshynbekov perzenti joq jaqyn týysy Muqajan Sypataev qarııa men jeńgesi Turǵan apaıdyń baýyryna salady. Osylaısha, artynan ergen Erjan, Tursyn, Turyskeldi, Nazgúl esimdi ini-qaryndastarynan bólek, arda ósken azamat týǵan jerdiń bar qasıetin boıyna darytyp, somdalyp shyqty.
Táýelsizdikke qol jetkizgen jyly jýrnalıst Nurádil Begimbet jazǵan «Osy jurt Erbol jaıly bile me eken?!» atty maqalada ult perzenti, jeltoqsannyń alǵashqy kókserke qurbandyǵyna aınalǵan, «balań demokratııa men tegeýrindi totalıtarlyq júıeniń arasyndaǵy kúreste jantásilim etken» Erbol Sypataevtyń ómirine qatysty kóptegen derek bar. Qaharman uldyń áke-sheshesiniń, et jaqyn baýyrlarynyń da pikiri anyq kórsetilgen. Jeltoqsan kóterilisi bastaý alǵan ýaqytta Erbol Sypataev Almaty energetıka ınstıtýtynyń 2-kýrsynda bilim alyp júrgen. Alańsyz jastyǵynyń gúlzaryn janyshtap jatqan totalıtarlyq júıege qarsy keýdesin namys kernegen zamandastarymen birge «atoı» saldy. Qyrshyn ketti.
Erboldyń azamattyq portreti, kisilik turpaty somdalǵan, erligi jyrlanǵan san taraýly materıal búginge deıin baspa betinen jaryq kórdi. Kitap bolyp shyqty. Jınaqtarǵa endi. Solardy paraqtap otyrsańyz, Jeltoqsan kóterilisinde kóz jumǵan bozdaqtyń qaza bolý sebebin quqyq qorǵaý oryndary ashyq aıtpaǵanyna kóz jetkizesiz. Máselen, sol 1986 jyldyń aıazy aqyrǵan jeltoqsanynda aýyldyq keńseniń aldyna kelip toqtaǵan «Rafık» shaǵyn avtobýsynan túsken bes-alty adam: «Biz Erbol Sypataevtyń oqytýshylary edik, ol 15-qabattan ózin-ózi tastap jiberip, qaıtys boldy. Biz ony jerlep bolǵan soń bir-aq qaıtamyz. Sizder jerleýdi tezdetý jaǵyn qarastyryńyzdar. Eshqandaı aıqaı-shý bolmasyn», dep jergilikti ákimdikke tize batyra ámir etip, aýyr qazany aýyzeki áńgimedeı estirtýi qaı qazaqtyń saltyna jarasyp edi?
Sol kezdegi aýdandyq partııa komıtetiniń basshy qyzmetkeri A.Dosenko bastaǵan arnaıy shtabtaǵylar kómekke kelip, «oqytýshylardyń» qatań qadaǵalaýymen Erboldyń jerleý rásimi shuǵyl uıymdastyrylady. Bul týraly bozdaqtyń týysy Turaǵaldy Sálimbaev biraz dúnıeniń betin ashqan: «Erbol ákemniń inisiniń balasy edi. Al ol kisiler qystaýda mal baǵyp otyratyn. Olar kelgenshe mán-jaıdy anyqtaıyn dep álgi birese «oqytýshymyz», birese «birge oqıtyn joldastarymyz» degenderden jón surasam, jartymdy eshteńe aıtpaıdy. Áıteýir «Súıegin alyp kele jatyr eken, Qapshaǵaıdan ótipti, Kóktalǵa jetipti, qazir ákelip qalady» degen habardy estip turdyq. Sonymen túngi saǵat on eki jarymda súıegin de ákeldi. Orystardyń dástúrimen jasalǵan tabytty úıge kirgizer aldynda esikti keýdemmen qalqalap turyp aldym. «Kórset, múmkin meniń inim emes shyǵar?» deımin. Alǵashynda olar kónbegenmen kópshilik meni qoldap ketkennen keıin amalsyz aǵash tabytty ashty. Baýyr etim baýyrym murty qııaqtaı, óńi bozaryp jatyr eken. Tek kózderiniń aldy kógildir tartqan. Úıge kirgizgen soń týysqandarymyzben birigip taǵy da bir ret muqııat qarap shyqtyq. Shúıdesi oıylǵan. Shamasy ne kúrek, ne temir soıyl tıgen. Ishin jaryp, qaıta tigipti», deıdi.
Erbol Sypataevtyń tııanaqty ǵumyrbaıanyn tarqatyp aıtar bolsaq, sonaý jyly ákesi Beısen Alshynbekovtiń bergen suhbatyn nazardan tys qaldyra almaımyz. Tuıaǵynyń aldynan aıyrylǵan áke: «Erbol bizdiń de, baýyryna salǵan ata-anasynyń da kóńiline esh syzat túsirgen joq. Oǵan barlyq týysqanym, kúlli aýyl kýá. Keıin Erboldyń zıratynyń qulpytasyna da «Sypataev Erbol Muqajanuly» dep jazdyrdyq. Jasynan baýyrmal, elgezek, eti tiri bolyp ósken Erbol áskerı boryshyn oıdaǵydaı atqaryp kelip, ınstıtýtqa túskende qalǵan balalarymdy «osy súırep adam eter» dep oılaýshy edim. Amal qansha, jazmyshtan ozmysh joq eken... Erbol qaza tapqan soń Almatyǵa úsh ret bardym. 1987 jyldyń aqpan jáne naýryz aılarynda. Sońǵy ret byltyrǵy jeltoqsanda. Alaıda izdengenimnen túk te shyqpady. Qur kıimderin qushaqtap, botasynan aıyrylǵan arýanadaı bozdap, qaıta oraldym. Ulymnyń qasyndaǵy balalardyń da, Erboldyń isine baılanysty jumys júrgizgen tergeýshilerdiń aıtqanynan uqqanym bulyńǵyr birdeńe. Alǵashynda tergeýshiler tipti ózimdi tergep «Qytaıdan qashan kelip ediń, balań buryn buzaqylyq jasady ma?» dep áýreledi», dep tolǵanypty.
Shynynda, botasyn joǵaltqan bozingendeı bozdap báımálim habar kútip qalǵan ákeniń osy bir pikirin oqyǵan saıyn janyń aýyrady. Biz osynaý áke tolǵanysyn beker berip otyrǵan joqpyz. О́ıtkeni kúni búginge deıin Erbol Sypataev týraly berilgen anyqtamalar men derekterde «jetim» dep kórsetilip keledi. Áke-sheshesi, baýyrlary bar Erboldy qazaq halyq bolyp áli tanı almaı jatyr. Jeltoqsan kóterilisinde Almatydaǵy Brejnev alańynda soıylmen qarýlanǵandardyń qolynan qaza tapqan birden-bir adam – Erbol Sypataev. Erdiń erligi el jadynan umytylmaýǵa tıis. Batyr ózine laıyq qurmetke qol jetkizýge tıis.
Jetisý oblysy