Sapar Sataev – Londondaǵy «HEAD Aerospace Group» kompanııasynyń kommersııalyq dırektory. Sheteldi baǵyndyryp, ǵarysh salasynda tabysty eńbek etip júrgen jerlesimiz «Egemen Qazaqstan» basylymyna arnaıy suhbat berdi.
– Sapar, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev qazaq balasy tehnar bolýy kerektigin aıtyp júr. Ol úshin ne isteý kerek?
– Qazaqstan álemdegi sıfrlyq ekonomıkaǵa ilesý úshin aldymen adamı kapıtaldy damytýy qajet. Onyń ishinde ǵylym men tehnologııada kásibı mamandardyń basym bolýy mańyzdy. Bizge osy salalarda jahandyq deńgeıde oılaı alatyn, aldyna úlken maqsat qoıa biletin jastar kerek. Ǵarysh salasy týraly aıtsaq, tek ǵaryshkerlerdi emes, atalǵan sala boıynsha tehnologııany damytatyn ǵalymdar men ınjenerlerdi, kásipkerlerdi nasıhattap, jastarǵa úlgi etý mańyzdy. Ǵarysh salasy – álemdik bıznestiń bir bóligi. Ony halyqaralyq ǵarysh bıznesinde tájirıbesi bar, naqty túsinetin, bolashaǵyn boljaı alatyn mamandar alyp júrýge tıis.
– Al siz ǵarysh salasyna qalaı keldińiz?
– Bala kezimde ǵarysh týraly kóp bilmesem de, aýyldyń túngi aspanyndaǵy juldyzdarǵa qyzyǵa qaraıtynmyn. Armanyn bıikten izdegen jan adaspaıdy. Jazýshylar Berdibek Soqpaqbaev pen Shyńǵys Aıtmatovtyń kitaptaryndaǵy ǵaryshqa qatysty úzindiler bolashaqtaǵy mamandyǵyma belgi bergendeı boldy. Jastaıymnan matematıkaǵa áýes boldym, mektep jasynda saıası gazet-jýrnaldardy da kóp oqıtynmyn. Sol kezdegi bilimdi Úkimet músheleri men jańa býyndaǵy kásipkerler maǵan úlgi boldy. Jastar ǵaryshty ıgerýdi armandaýy úshin olarǵa jaǵdaı jasalyp, qoǵamda bilim men ǵylymdy, jańa tehnologııalardy qundylyq retinde taratý kerek. Bálkim, muny balabaqshaǵa arnalǵan mýltfılmderden bastaýǵa bolatyn shyǵar. Ǵylymdy, tehnologııany, ǵaryshty ıgerýdi nasıhattaıtyn kitaptar shyǵarylsa, bolashaq jastardyń qundylyǵy ózgerer edi. Qazir jastarǵa úlgi bolatyn, ǵylym men ǵaryshty ıgerýge talpynys beretin tulǵalar az.
– Ǵarysh salasyn meńgergen jastarymyzdyń kóbi shetelge ketedi. Nege?
– Jastardyń shetelge ketýiniń sebebi kóp. Keıbiri bilim izdep barady. Endi biri jaqsy ómir izdep shetel asady. Keıbiri eldegi ádiletsizdikke shydamaı qonys aýdarady. Jastardyń shetelge ketýine memleket jasandy túrde shekteý qoıa almaıdy. Memlekette ádildik pen merıtokratııa qaǵıdaty jumys istese, kópshiligi erteń-aq qaıtyp oralar edi. Al jastardyń shetelde úlken jetistikke jetip, álemniń aldyńǵy qatarly kompanııalarynda qyzmet atqarýy elimizge paıda ákelmese, zııany tımeıdi. Otanyn jaqsy kóretin ul-qyzdardyń bolashaqta sol kompanııalardyń elimizde jobalardy iske asyrýyna nemese ınvestısııa quıýyna sebepshi bolary sózsiz. Mundaı jastar elimiz úshin halyqaralyq arenadaǵy «lobbılik kúshke» ıe. Ár býynnyń ómirge kózqarasy ártúrli bolady. Sondyqtan olardyń talaptary memlekettiń jastarǵa qatysty ıdeologııasynda eskerilýi kerek. Jastarǵa naqty, qarapaıym ıdeıa kerek. Jastardy biriktiretin de – sol. Mundaı ıdeıa mádenıet pen ǵylymǵa, bolashaq tehnologııalarǵa negizdelip, dinnen, ultshyldyqtan beıtarap bolýǵa tıis. Osyndaı dúnıeni ózim de izdep júrmin.
– «Qazǵaryshtan» Londondaǵy «HEAD Aerospace Group»-qa deıingi jolyńyz qazaq balasy úshin baǵyt-baǵdar bolary daýsyz. Munymen kelisesiz ǵoı?
– Meniń tájirıbem aýyldan shyqqan qazaq balasyna baǵdar bolary anyq. Biraq kásibı saladaǵy tájirıbem tek jetistikterden turmaıdy, qatelikter de jeterlik. Buryn qalalyqtarmen salystyrǵanda, aýyldyń balasyna kásibı mamandyq tańdaýǵa baǵyt-baǵdar, aqyl-keńes beretin adamdar az boldy. Tek kóńilimizge qonaqtap qalǵan armanymyzǵa jol ashatyn salany meńgerýge kúsh salatynbyz. Men de sóıttim. Tek keıinirek «bir salany jaqsy meńgerip, shyńyna jetkennen keıin ǵana basqalaryn baǵyndyrýǵa kóshken abzal» degen sheshimge keldim. Eýropanyń myqty joǵary oqý ornynda bilim alyp, ǵarysh salasyndaǵy óndiristik kompanııada tájirıbe alý úshin óz tarapymnan ınvestısııa jasaý kerek boldy. Sol sebepti jıǵan-tergen qarjymdy jumsaýǵa týra keldi. Sol kezde alǵan bilimim men tájirıbemniń arqasynda qazir Londondaǵy halyqaralyq deńgeıdegi kompanııada eńbek etip júrmin. Demek bilimge salǵan ınvestısııanyń qaıtarymy mol.
– Qazaqstan úshin ǵarysh bıznes pe, álde ımıdj be?
– Imıdj degendi qabyldaı almaımyn. Imıdjdiń ózi ekonomıkaǵa jumys isteýi kerek. Al ekonomıkanyń ekinshi qanaty – bıznes. Damyǵan elder ǵarysh salasyn ilgeriletýdi ekonomıkanyń qajettiligine aınaldyrdy. Buryn ǵaryshty alyp memleketter ǵylym men qorǵanys maqsatynda ıgerdi. Keńes odaǵy men AQSh arasyndaǵy básekelestiktiń nátıjesinde ǵarysh basymdyq pen ımıdjge jumys istese, qazir onyń kommersııalyq qoldanylýy basym.
– Demek ǵaryshty ıgerýge jumsalǵan qarjynyń qaıtarymyna skrınıng jasaý zańdylyq qoı?
– Elimizde osy ýaqytqa deıin ǵarysh salasyn ıgerýge jumsalǵan qarjynyń árbir tıyny memlekettiń tarapynan qatań baqylaýda. Jumsalǵan qarjyǵa Ortalyq Azııa, tipti TMD elderinde teńdesi joq ǵarysh júıesiniń Jer qurylymdary salyndy. Onyń ishinde Astana qalasynda Ǵarysh apparattaryn qurastyrý jáne synaý kesheni, Jerdi qashyqtyqtan zondtaý, ǵarysh apparattaryn basqarý jáne tutynýshylarǵa qyzmet kórsetý ortalyǵy, Almaty jáne Aqmola oblystarynda Ǵarysh baılanys apparattaryn basqaratyn keshender iske qosyldy. Sonymen qatar ǵarysh ǵylymyn damytý men Baıqońyr aılaǵynda da aıtarlyqtaı jumys atqaryldy. Ǵarysh salasynyń ár baǵytynda kerekti mamandar daıarlandy. Bul jetistikterdiń barlyǵy – osy salany túsinetin adamdar úshin óte úlken jetistik.
Árıne, ǵarysh salasyn damytý barysynda kóptegen qıyndyq kezdesip, qatelik te jiberildi. Biraq ǵarysh tarıhyna úńilsek, tipti alyp memleketterdiń ózi bul salany ońaılyqpen ıgere qoıǵan joq. Ǵarysh salasynyń nátıjeleri kúndelikti ómirde tikeleı áserin tıgizbeýi múmkin. Alaıda onyń mýltıplıkatıvti áseri óte zor. Máselen, telearnalarda kúndelikti translıasııa jasalýy, alystaǵy aımaqtarmen telefonmen baılanysý ǵarysh apparattary arqyly iske asyrylady. Mobıldik qurylǵylardaǵy navıgasııalyq kartalar, sonymen qatar aýa raıyn boljaý, álemdegi tabıǵı apattardy baqylaý, olardyń aldyn alý jumystaryn ýaqtyly atqarý ǵarysh apparattarynyń jumysyna negizdelgen. Tipti memlekettik shekaralardyń qaýipsizdigi de ǵaryshtyq túsirilimderge negizdeledi.
– Elimizdiń ǵarysh salasyndaǵy betalysy týraly ne aıtar edińiz?
– Qazaqstan KSRO-ǵa múshe memleket retinde búkilodaqtyq ǵaryshty damytý baǵdarlamalaryna qatysty. Sóıtip elimizde Baıqońyr ǵarysh aılaǵy, respýblıkalyq zertteý ortalyqtary paıda boldy. Bul uıymdar KSRO qulaǵannan keıin de óz jumystaryn jalǵastyra berdi. 1990 jyldary atalǵan uıymdardyń jaǵdaıy qarjylandyrýdyń jetispeýinen kóp qıyndyqqa tap boldy. Alaıda 2000 jyldardan keıin munaıdan kelgen tabys elimizdiń ındýstrıaldy-ınnovasııalyq baǵdarlamasynyń damýyna yqpal etip, ǵarysh qyzmetteriniń (spýtnıktik baıla- nys, jerdi qashyqtyqtan zondtaý) ekonomıkaǵa qajettiligine baılanysty respýblıkalyq ǵaryshty damytý baǵdarlamasy bekitildi. Elimizdegi ǵaryshtyq keshenderdi eskere otyryp, aımaqtaǵy ǵarysh salasy boıynsha naryq múmkindikterine negizdelip, tolyq sıkldi ǵarysh salasyn qurý boıynsha sheshim qabyldandy. Qazir Qazaqstan tolyq sıkldi ǵarysh salasyna (ǵarysh tehnologııasyn jobalaý, qurastyrý, ushyrý, basqarý jáne tutynýshylarǵa qyzmet jasaý) ıe jáne osy salany ıgeretin mamandar da jetkilikti.
– Siz burynǵy KSRO elderi úshin Qytaıdyń ǵarysh salasy úlgi bola alatynyn, batystyq úlgi saı kelmeıtinin aıtyp júrsiz. Sonda bizdiń elde ǵarysh salasy Qytaı úlgisi tárizdi jekemenshiktiń de, memlekettiń de qaraýynda bolýy kerek pe?
– Ǵarysh óndirisi ekonomıkanyń bir salasy bolǵandyqtan, onyń damýy osy eldiń ekonomıkalyq júıesine tikeleı baılanysty. Ǵarysh salasy damyǵan kez kelgen eldi alatyn bolsaq, bastapqy ýaqytta salanyń júıeli jáne turaqty damýyna memleket qoldaý kórsetedi. Jerústi ǵaryshtyq keshender men ǵarysh apparattaryna úlken ınvestısııa men kapıtal kerek. Ondaı múmkindik tek memlekettiń qolynan keledi. Al ǵarysh qyzmetterin kommersııalyq turǵyda damytyp, sońǵy qoldanýshyǵa jetkizýdi jekemenshik kompanııalar atqara alady. Mysaly, Batystyń kapıtalıstik elderinde joǵary tehnologııaly kommersııalyq ǵarysh salasy jekemenshik kompanııalardyń úlesinde. Olardyń ǵarysh agenttikteri osy salanyń saıasatyn anyqtap, qadaǵalaý fýnksııasyn atqarady. Sonymen qatar ǵylym men alys ǵaryshty zertteıdi. Al Qazaqstan jáne kórshiles elderdi qarasaq, ǵarysh salasy – memlekettiń qaramaǵynda. Ekonomıkada memlekettik kompanııalardyń úlesi basym. Demek jańadan damyp kele jatqan ǵarysh salasy memlekettik qoldaýmen ǵana alǵa basa alady. Onyń ústine bizdiń aımaqta ǵarysh naryǵy endi qalyptasyp keledi. Al Qytaı eki modeldi de tıimdi paıdalanady. Qytaıdyń ǵarysh naryǵynda memlekettik kompanııalar men jekemenshik kompanııalardyń úlesi teń. Alaıda jekemenshik kompanııalardyń úlesi bolashaqta kóbeıe túspek. Qytaıda memleket pen jeke kompanııalardyń seriktestigi tıimdi jumys istep jatyr. Qytaı ǵarysh tehnologııasyn damytýda Batys elderinen asyp túspese, kem qalmaq emes. Keıbir ǵarysh tehnologııalaryn jasaýdy Qytaıdan úırený Batys elderimen salystyrǵanda tıimdi ári arzanǵa túsedi. Qazir barlyq elektronıka men ozyq tehnologııa Shyǵys Azııa memleketterinde jasalady, Qytaı – sonyń biri.
– Álemde Mars planetasyn ıgerý, ǵaryshtyq týrızm sııaqty ózekti máseleler talqylanýda. Al Qazaqstan ǵarysh jolynda qandaı jetistikterge qol jetkizdi?
– Ǵarysh adamzattyń ǵylymı qyzyǵýshylyǵynan qazir memleketterdiń qundy resýrsyna aınalyp barady. Alys bolashaqta alyp memleketter arasynda ǵaryshqa nemese Kún júıesindegi Jerge jaqyn planetalardyń resýrstaryna talasý qaýpi de bar. Ǵaryshtyq týrızmniń negizi qalandy, Batystyń birneshe kompanııasy (Blue Origin, SpaceX jáne Virgin Galactic) adamdardy óz apparattarymen ǵarysh keńistigine shyǵardy. Marsty kolonızasııalaý jaqyn ýaqytta oryn ala qoımas, biraq birneshe memleket, sonyń ishinde Qytaı men AQSh óz ǵarysh zondtaryn Mars planetasyna qondyrdy. Bul – adamzattyń jetistigi. Baıqońyr ǵarysh aılaǵy áli kúnge deıin kórshi Reseı memleketine jalǵa berilip otyr. Jaqynda ǵana Qazaqstan keshenniń bir bóligin óz qaramaǵyna alyp, ıgerý jumystaryn bastady. Baıqońyrdaǵy keshenderdiń kóbi eskirgen jáne jańartý kerek. Oǵan tek bir memlekettiń shamasy kelmeıdi. Sondyqtan ınvestısııa quıatyn áriptes memleket kerek.
– Siz jumys isteıtin kompanııanyń bizdiń eldiń ǵarysh salasymen baılanysy bar ma?
– Bizdiń kompanııa ǵarysh salasynda birneshe baǵytta qyzmet atqarady. Sonyń ishinde tómengi orbıtada ushatyn baılanys ǵarysh apparattaryn qurastyrý jáne baılanys qyzmetterin kórsetý, ǵarysh apparattaryn paıdalanyp Jerdi qashyqtyqtan zondtaý qyzmetteri bar. Atalǵan qyzmetter elimizdiń ekonomıka salasy úshin qajetti. Kórsetilgen qyzmetterdiń aýyl sharýashylyǵy, munaı-gaz, ekologııa, tótenshe jaǵdaılardy boljaý, tabıǵı resýrstardy baqylaý salalarynyń tıimdi paıdalanýyna yqpaly zor. Qazir elimizdegi birqatar tutynýshyny ǵaryshtyq túsirilimdermen qamtamasyz etemiz. Ǵarysh salasyndaǵy quzyretti uıymdar men kompanııalarǵa elimizdiń Jerdi qashyqtan zondtaý, baılanys ǵarysh apparattarynyń sanyn kóbeıtip, jaqynda salynǵan óndiris oryndaryn jumys istetý úshin sheteldik kompanııalardan tapsyrys berý múmkindikterin qarastyrý boıynsha usynystar da engizilgen bolatyn. О́kinishke qaraı, kóp jaǵdaıda mundaı usynystar qaralmaıdy. Árıne, memlekettiń ǵarysh salasyna salǵan ınvestısııasy qaıtymdy bolýy kerek. Biraq paıda kóp jaǵdaıda tikeleı aqsha retinde kelip túspeýi múmkin. Mundaı paıdanyń áseri qarapaıym halyqqa ekonomıkanyń basqa salalary arqyly janama jolmen jetedi, ıaǵnı mýltıplıkatıvti áseri mol. Aýyl sharýashylyǵyn mysalǵa alaıyq. Jerdi qashyqtyqtan zondtaý ǵarysh apparattary kómegimen jaıylymdar men egistikterdi monıtorıng jasap, ǵaryshtyq túsirilimderdi taldaı otyryp, jerdiń qunarlylyǵyn, ylǵaldyń deńgeıin, tipti egistiktiń bolashaq ónimin boljaýǵa bolady.
Bizdiń el ǵarysh salasynyń ázirshe negizin ǵana qurdy. Alda jumys kóp. Qazir osy salany basqaryp otyrǵan jas býyn áriptesterimizge úlken jaýapkershilik arttyrylyp otyr. О́ıtkeni negizgi maqsat – osy ýaqytqa deıin qurylǵan aktıvterdi saqtap qana qoımaı, olardyń qundylyǵyn arttyryp, memleketke tabys ákelý. Elimizde ǵarysh salasyna serpilis beretin jaǵdaı jetkilikti. Jerústi keshenderimiz bar, kókte ǵarysh apparattarymyz ushyp júr, mamandar da jeterlik.
– Sonda olqy tusymyz qaısy?
– Qajetti zańdar men strategııalyq qujattar qabyldandy. Biraq osynyń barlyǵyn biriktiretin bir úlken ıdeologııa nemese bastama jetispeıtin sııaqty. Bir mysal keltireıik. Birikken Arab Ámirlikteri qazir ǵarysh salasyn óte qarqyndy damytýda. Bul eldiń ǵarysh salasy óte jas, alaıda olardyń uıymdary halyqaralyq ǵarysh jobalaryna qatysady. Máselen, Marsqa ushatyn ǵarysh apparatyn jasaýǵa atsalysty. Eger ǵarysh paıda ákelsin desek, ǵarysh salasyn damytýǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamalar el ekonomıkasynyń barlyq salasyna qyzmet etýi kerek. Bul degenimiz – ǵarysh salasy óz aldyna bólek, ekonomıkadan beıtarap bolmaýǵa tıis. Byltyr Ulybrıtanııanyń ǵarysh salasyn damytý strategııasymen tanystym. Olar ǵarysh salasyn eldiń ekonomıkasynyń mańyzdy bóligi retinde, ekonomıkanyń basqa salalarymen tyǵyz baılanysty jáne ár salaǵa ǵarysh tehnologııalary qalaı áser etetinin naqty atap, sáıkes is-sharalardy belgilegen. Bizge de osyndaı saralanǵan strategııalyq josparlar kerek. Ǵarysh salasynyń ekonomıkamyzǵa keltirip jatqan paıdasyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Ǵarysh qyzmetterin ekonomıkanyń basqa salalaryna engizýde TMD elderinen kósh ilgerimiz. Qazir kórshiles elderdiń kóbi Qazaqstannyń ǵaryshtyq monıtorıng baǵdarlamasymen tájirıbe retinde tanysyp, óz ekonomıkasyna engizýde. Bul – úlken jetistik.
– Bizde «ǵarysh ekonomıkasy» degen túsinik qalyptasqan joq. «Ǵarysh» uǵymyn tek «ǵaryshqa ushýmen» shekteý basym.
– Ras. Ǵarysh ekonomıkasy qalyptasýy úshin ǵarysh qyzmetterin tutynýshylardyń sany kóbeıip, ǵarysh qyzmetin kórsetýshiler sany men sapasyn arttyrý kerek. Elimizde áli de kóptegen sala ǵarysh qyzmetiniń tıimdiligimen tanys emes. Sondyqtan memlekettiń quzyrly uıymdary ǵaryshtyń tıimdi jaǵyn paıdalanýdy talap retinde zańnamalarǵa engizip, ǵarysh salasynda qyzmet isteıtin kásipkerler tutynýshylarǵa qajet taýarlar men qyzmetterdi oılap tabýy kerek. Ol úshin Amerıka ashýdyń qajeti joq. Tek ozyq memleketterdiń memlekettik jáne kommersııalyq ǵarysh tájirıbesin zerttep, ózimizde paıdalansa jetkilikti.
– Qazaqstanǵa qaıtý oıyńyzda bar ma?
– Árıne. Sheteldegi mıssııamyzdy bitirip, otbasymmen birge elge oralý oıda bar. Basqasha bolýy múmkin de emes. Bilimim men tájirıbemdi eldiń ıgiligine paıdalansam deımin.
– Áńgimeńizge raqmet.
Áńgimelesken
Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY