Búgingi kúnniń kókeıkesti talaby – jańarǵan ári ádiletti Qazaqstan qoǵamyn qurý. Bul úshin buqaranyń quqyǵyna nuqsan keltiretin, narazylyǵyn týdyratyn qylmys ataýlynyń tamyryna balta shabylýǵa tıis. Osy oraıda qazaq qoǵamy aldymen qazynanyń mol qarjysynan qarpyp qalýdy kóksep, jemsaýy búlkildep turatyn sybaılas jemqorlyq pen jemqorlardyń «júgendelgenin» qalaıdy.
Burynǵylar «Meshkeı degen – jaqsy at pa?» deýshi edi. Teginde kimge bolsa da, ásirese memlekettik qyzmettegi sheneýnik úshin jemqor atanýdyń zardaby men zalaly kóp. Qylmystyń bul túri bas bostandyǵy men jumystan da, eń bastysy abyroıdan da aıyrady. Máselen, oblys ákiminiń orynbasary, basqarma basshysy sekildi laýazymdardy atqarǵan sheneýnikter jıi sottalatyn Atyraý oblysynda sybaılas jemqorlyqtyń tamyry ázirge túbirimen úziler emes. Tipti qoǵamnyń damýyn tejeıtin qylmystyń bul túri kókeıkesti máselege aınalyp barady.
Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi prevensııa qyzmetiniń basshysy Saıan Ahmetjanovtyń málimetine súıensek, byltyrdan beri ákimdiktiń jáne salalyq baǵynyshty mekemelerdiń qyzmetkerlerine qatysty 11 qylmystyq is tirkelgen. Onyń úsheýi birinshi basshy men onyń orynbasarlaryna qatysty bolyp otyr. Agenttik jyl saıyn yqtımal jemqorlyq deregine ishki taldaý júrgizedi. Byltyr ákimdiktegi 25 ákimshiniń jumysy qamtylsa, bıyl 22 ákimshiniń 18-ne taldaý jasalǵan. Al 2021-2022 jyldary memlekettik satyp alýǵa júrgizilgen monıtorıngtiń qorytyndysyna sáıkes 440 mln teńge qarjy únemdelgen.
Agenttiń Atyraý oblysy boıynsha departament basshysy Erlan Dosanovtyń aıtýynsha, sybaılas jemqorlyq deregi ekologııa, medısına, jol salasynda jıi oryn alady. Máselen, turǵyndar masa men qoqysqa tolǵan Erik-Mostovoı kanalynyń qurylysyna baılanysty jıi shaǵym aıtady. Bul nysannyń jobalyq-smetalyq qujatyn jasaqtaý kezinde qurylys jumystaryna 1 mlrd 336 mln teńge bólingen. Alaıda joba qate josparlanyp, jergilikti atqarýshy organdar tarapynan tıisti baqylaý bolmaǵan. Sol sebepten, 510 mln teńge jumsalǵan kanal qurylysy toqtap tur.
– Memlekettik organdar basshylarynyń tarapynan áleýmettik nysandar men jol qurylysyna tıisti baqylaý udaıy jasalmaıdy. Bul qurylys nysandarynyń merziminde tapsyrylmaýyna ákelip soqtyrady. Al sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıetti qalyptastyrý úshin nemquraıdy tásilder qoldanylady, – deıdi Erlan Dosanov.
Onyń aıtýyna qaraǵanda, Inder aýdanynda sýmen jabdyqtaıtyn ınjenerlik-kommýnıkasııalyq ınfraqurylymdy salý kezinde jalǵan aktilerge qol qoıý arqyly bıýdjet qarajatyn jymqyrý táýekeli anyqtalǵan. Aýdandyq qurylys bólimi men «Baısyn-A» JShS arasynda Aqqala aýylyndaǵy «oń jaǵalaý» bóliginiń ýchaskesine jalpy somasy 1 mlrd teńgeden astam ınjenerlik-kommýnıkasııalyq ınfraqurylym salýǵa shart jasalǵan.
– Tapsyrys berýshi maýsym jáne qazan aıynda oryndalǵan jumys aktilerine qol qoıdy. Qarjysy tólengenmen, is júzinde jumys oryndalmady. Máselen, betonnan jasalǵan aıaldamalar, polıetılen qubyrlar, qıyrshyq tas negizi jáne basqa da qurylǵylar ornatylmady. Zalaldyń somasy 43 mln teńgeden asty. Anyqtalǵan zań buzýshylyqty Atyraý oblysynyń memlekettik sáýlet-qurylys baqylaý basqarmasy men ishki memlekettik aýdıt departamenti mamanynyń qorytyndysy rastady. Departamenttiń aralasýynan keıin anyqtalǵan zań buzýshylyqtar tolyǵymen joıylyp, kináli adamdar jazalandy. Erte anyqtalǵan kemshilik bıýdjet qarajatyn urlaýdyń aldyn aldy. Qurylystyń sapasyz salynýyna jol berilmedi, – dep túsindirdi E.Dosanov.
Al Isataı aýdanyndaǵy sharýa qojalyqtarynyń jetekshilerin tórt túlik úshin sýdyń jetispeıtini alańdatyp otyr. О́ıtkeni osynda 1966 jyly paıdalanýǵa berilgen Naryn kanalyn kúrdeli jóndeý qajettigi ótkir tur. Kanalǵa kúrdeli jóndeý júrgizý úshin memlekettik bıýdjetten qosymsha qarajat qajet. Bul – áleýmettik jáne jedel sheshýdi qajet etetin máseleniń biri.
– Bizdiń departamenttiń qyzmetkerleri Aqqystaý aýylynda 60 páterlik 3 qabatty turǵyn úı qurylysynan memlekettik bıýdjet qarajatyn urlaý deregin anyqtady. Isataı aýdany ákimdiginiń laýazymdy tulǵalary atqarylǵan qurylys jumysy týraly jalǵan aktige qol qoıǵan. Demek tapsyrys berýshi tólem jasady. Al 3 turǵyn úı qurylysyn júrgizý kezinde 330 mln teńgeden astam somanyń jumysy oryndalmaı qaldy. Turǵyn úıler áli paıdalanýǵa berilmegendikten, oblys basshylyǵynyń atyna hat joldandy. Nysandar paıdalanýǵa berilgenge deıin bizdiń baqylaýymyzda bolady, – dep pikir bildirdi E.Dosanov.
Dál osyǵan uqsas derek Jylyoı aýdanynda da bar. Munda da jalǵan aktilerge qol qoıý arqyly bıýdjet qarajatyn urlaý táýekeli baıqalyp otyr.
– Qosshaǵyl aýylyndaǵy №2 orta mektep pen «SCS Injınırıng» JShS arasynda kúrdeli jóndeý júrgizý úshin 3 kelisimshart jasalǵan. Atqarylýǵa tıis jumystyń jalpy somasy 414 mln teńgeden asady. Tapsyrys berýshi oryndalǵan jumystardyń aktilerine qol qoıdy. Aqysy tólendi. Alaıda is júzinde jumys oryndalmady. Atap aıtqanda, mektep aýmaǵynyń qorshaýyn, ǵımarattyń ishki baspaldaq bóligin bólshekteý, sport zaldaryn, eńbek, kitaphana jáne ashana úı-jaıyn jóndeý, sement quıý, gıdrooqshaýlaý, lınoleým jabynyn, keramıkalyq plıtka tóseý, mektep-ınternat ǵımaratynyń shatyryn qorshaý, ǵımarattyń tóbesinen sý aǵyzý, káriz qubyrlary, vagon qurylǵysy, shatyr jabynyna jylý oqshaýlaǵysh, shatyrǵa qorshaý ornatylmaǵan. Qazir júrgizilgen aýdıtorlyq tekseristiń qorytyndysyna sáıkes, oryndalmaǵan jóndeý jumystarynyń somasy 20 260 159 teńgeni quraıtyny anyqtaldy, – deıdi Erlan Dosanov.
Departament basshysynyń birinshi orynbasary Nurlan Jahınnyń aıtýynsha, agenttikte «Sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alý jáne oǵan qarsy turýdyń» úlgilik bazalyq baǵyty bekitilgen. Atalǵan úlgilik bazalyq baǵyttyń óńirlerde júzege asyrylýyna baılanysty toqsan saıyn baǵalaý júrgiziledi. Al Atyraý oblysyndaǵy jergilikti atqarýshy organdardyń atalǵan baǵytta atqarǵan jumysy kóńil kónshitpeıdi. Joba júzege asyrylyp jatqan 17 óńirdiń arasynda munaıly oblys sońǵy orynda tur. Sybaılas jemqorlyq táýekelderin anyqtaý men joıý boıynsha bul óńirge 40 ball berilgen.
– Bıylǵy jyl basynan beri tártiptik jaýapqa 46 adam tartyldy. Onyń úsheýi jumystan shyǵaryldy. Bizdiń departament 9 aıda qylmystyq isterdi tergep-tekserý nátıjelerine baılanysty 42 usynys engizdi. Onyń kópshiligi ákimdikterge, qurylymdyq bólimshelerine (19), ishki ister organdaryna (17) jáne basqa da memlekettik qurylymdarǵa (6) jiberildi. Basshylardan qaramaǵyndaǵylardyń zańsyz áreketi úshin jaýapkershilik suralatynyn eskerý qajet. Máselen, Atyraý qalalyq polısııa basqarmasynyń basshylary qaramaǵyndaǵylardyń qyzmetine baqylaý júrgizbegenine baılanysty tártiptik jaýapkershilikke tartyldy. Jergilikti polısııa qyzmeti bastyǵynyń mindetin atqarýshy atqaratyn laýazymyna tolyq sáıkes emestigi týraly eskertildi. Al ıývenaldy polısııa bólimshesi bastyǵynyń mindetin atqarýshy aǵa ınspektor laýazymyn ýchaskelik ınspektorǵa deıin tómendetti, – deıdi Nurlan Jahın.
Oblys ákimi Serik Shápkenovti sybaılas jemqorlyq deregi men táýekeli oılandyryp otyr. Sol sebepten, orynbasarlary men basqarma basshylaryna, ár deńgeıdegi ákimderge sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl jónindegi jumystarǵa nemquraıdyq tanytpaýdy eskertip keledi.
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jańa ádiletti Qazaqstandy qurý úshin adam quqyǵy men zań ústemdigin saqtaý máselesin alǵa qoıdy. Al sybaılas jemqorlyq bar jerde ádiletti qoǵam ornata almaımyz. О́ıtkeni sybaılas jemqorlyq – qoǵam damýyna keri áser etetin qaýipti jegi qurt. Bul – elge, bolashaqqa jasalǵan qııanat. Sybaılastyq bar jerde sapa bolmaıdy. Oǵan qarsy kúreske turǵyndar tarapynan baqylaý jasalǵanyn qalaımyn. Sondyqtan, qoǵamdyq baqylaýdy kúsheıtýimiz qajet, – dep esepteıdi Serik Shápkenov.
Atyraý oblysy