Ertede Torǵaı dalasy qulanǵa qut meken bolǵan desedi. Mundaı derekter ártúrli ańyz, áńgimeler men kórkem ádebıette de kezdesip qalady. Máselen, Muhtar Maǵaýınniń «Alasapyran» romanynda Arqa, Qabyrǵa, Torǵaı, Esil alqabyndaǵy el baspas ıende úıir-úıir qulan josyp júretini aıtylady. Qula túzde erkin jortqan sıyr quıryq, qysqa jal jylqy tuqymdas túz janýarynyń eń sońǵy tuıaǵy ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynan keıin birjola joǵalyp ketken.
Bıolog-ǵalymdar Torǵaı tabanyndaǵy qazaqy qulandar alapat juttyń, sondaı-aq baqylaýsyz ańshylyqtyń jáne tórt túlikpen aradaǵy jaıylym básekesiniń saldarynan joıylyp ketken dep topshylaıdy.
Qazaqstanda qulandardy qaıta jersindirý jumystary ótken ǵasyrdyń orta sheninen bastaý alady. 1953-1961 jyldar aralyǵynda Barsakelmes aralyna Túrikmenstannyń Badhyz qoryǵynan ákelingen 14 bas qulan jiberildi. Mundaǵy qulannyń sany 200-ge jetkende, Aral teńizi tartyla bastaǵandyqtan, sý quramyndaǵy tuz kóbeıip ketedi. Qulandar da jylqy tárizdi, tuzdy sý ishe almaıdy, sondyqtan 1982-1983 jyldary araldaǵy qulannyń birazy qazirgi Altyn-Emelge kóshiriledi. Soltústigin bıik taý qorshap, ońtústigin Qapshaǵaı sý qoımasy men Ile ózeni alyp jatqan bul aýmaqtan janýarlar eshqaıda aýyp kete almaıdy. Artynsha Shý ózeniniń oń jaǵalaýyndaǵy Andasaı, Mańǵystaý óńirindegi Aqtaý-Bozashy memlekettik qoryqtaryna da qulan jiberiledi. Keıin Andasaı qoryǵyndaǵy qulandardyń sany 2,5 myńǵa jetken soń, memleket tapsyrysy men arnaıy baǵdarlamalar aıasynda tuıaqty janýarlardyń bári Altyn-Emel ulttyq parkine kóshirildi.
Altyn-Emeldiń aýmaǵynda qaıta paıda bolǵan qulandar popýlıasııasy búginde tuıaqty jabaıy janýarlardyń álemdegi eń tabysty reıntrodýksııasy retinde moıyndalyp otyr. Sondaı-aq Altyn-Emel búgingi tańda qulandardyń eń iri erkin popýlıasııasy taraǵan birden-bir aýmaq bolyp tabylady.
Sońǵy sanaq málimetteri boıynsha, Qazaqstandaǵy qulandar sany 4 660 basqa jetken. Onyń 3 608-i – Altyn-Emel ulttyq parkiniń aýmaǵynda. Alaıda bul kórsetkish 1930 jyldarǵa deıingi qulandar arealynyń 1 paıyzyna da jetpeıdi. Sondyqtan Qyzyl kitapqa engen tuıaqtylardyń qalypty tirshilik etýine, kóbeıýine qolaıly jer kerek. Bul oraıda bıolog-ǵalymdardyń tańdaýy Torǵaı dalasyna túsken syńaıly.
Qalaı desek te, qulannyń tarıhı arealy Torǵaıda degen boljam bar. Sondyqtan keıingi bes jyldan beri Qazaqstan bıoalýantúrlilikti saqtaý assosıasııasy Qostanaı oblysynan ońtústikke qaraı sozylyp jatqan ushy-qıyry joq saıyn dalada qulandar popýlıasııasyn qalpyna keltirý jumystaryn júrgizip jatyr. Kóp jyldardy qajet etetin aýqymdy sharany júzege asyrýǵa «Altyn-Emel» ulttyq parki, «Ohotzooprom» О́B, Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń Orman sharýashylyǵy komıteti, sondaı-aq sırek kezdesetin jáne joıylyp bara jatqan tuıaqty janýarlardy qorǵaıtyn birqatar halyqaralyq uıymdar tartylǵan. Atalǵan jobanyń oıdaǵydaı iske asýyna Frankfýrt zoologııalyq qoǵamy da qomaqty úles qosyp, saraptamalyq jáne qarjylyq qoldaý kórsetip otyrǵanyn aıta ketken jón.
2017 jyly Qostanaı oblysyna «Altyn-Emel» ulttyq parkinen 9 bas, 2019 jyly taǵy 2 bas qulan ákelingen. Búginde Torǵaıdaǵy «Altyn dala» tabıǵı rezervatynyń aýmaǵynda ornalasqan QBSA-nyń jabaıy tuıaqtylar reıntrodýksııasy ortalyǵynda úsh qulan men odan týǵan eki qulyn bar.
– Búginde elimizdegi qulandar popýlıasııasyn qalpyna keltirý maqsatynda reıntrodýksııa jumystary belsendi júrýde. Iаǵnı bir kezderde joıylyp ketken túz janýarlaryn baıyrǵy mekenine qaıta jersindirip jatyrmyz. Qulandar arnaıy jáshikterge qamalyp, tikushaqpen ákelinedi. Reıntrodýksııa ortalyǵy men «Altyn-Emel» ulttyq parkiniń aralyǵy 2 100 shaqyrym ekenin eskersek, bul – búgingi tańdaǵy eń jyldam ári eń qaýipsiz tasymaldaý tásili. Almaty men Qaraǵandyny jalǵap jatqan avtokólik jolyndaǵy jóndeý jumystary aıaqtalǵan soń, qulandardy úıirimen tasý múmkindigi týady degen úmittemiz. Oblys aýmaǵyna jetkizilgen túz janýarlary «Altyn dala» tabıǵı rezervatyndaǵy arnaıy qorshalǵan jerge jiberiledi. Qulandar munda bir jyldaı bolǵan soń, árqaısysyna onyń qaı jerde júrgenin kórsetip turatyn moıynbaý taǵyp, dalaǵa erkine qoıa beremiz. Qarasha aıynyń basynda tikushaqpen 2 qulan ákelindi, – deıdi oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar álemi aýmaqtyq ınspeksııasynyń bas mamany Rýstam Bıdibaev.
Bas mamannyń aıtýynsha, óńirge 2017 jyly ákelingen 9 qulan bir jyldaı aýmaǵy 40 gektarlyq arnaıy qorshaýdyń ishinde turyp, 2018 jyly ǵana saıyn dalaǵa jiberilgen. Erkindik alǵan janýarlar alǵash táýligine 60-70 shaqyrymǵa deıin basyp ótip júripti. Qysqa kún ishinde osynshama uzaq qashyqtyqty júrip ótetindeı janýardyń janyna ne zor keldi deseńizshi. Sóıtsek, qulandar jańa mekendi aldymen zerttep, bilip almaı tynshymaıdy eken. Aınalada ózen-kólderdiń, jaıylymnyń jetkilikti ekenine kóz jetkizgen janýar, ózi turaqtaǵan jerge eń jaqyn jatqan jaıylymda órip, eń jaqyn sýattan shól basatyn kórinedi.
О́kinishke qaraı, óńirge alǵash ákelingen qulandardyń birnesheýi búginde joq. Janýarlardyń óleksesi olarǵa erkine jiberer aldynda taǵylǵan jerseriktik moıynbaý arqyly tabyldy. Bir analyq óz ajalynan ólse, eki aıǵyr brakonerlerdiń qurbany bolǵan. Izim-ǵaıym joǵalǵan bir qulan araǵa bir jarym jyl salyp, rezervat aýmaǵyna qaıta oralypty. Odan ózge aman qalǵan úsh analyq «Altyn dala» aýmaǵynda júr. Olardy keıde jergilikti malshylar, keıde qoryqshylar alystan kórip qalady.
Bıyl, jyl aıaqtalǵansha, Torǵaıǵa taǵy 4 qulan jetkiziledi. Al 2026 jylǵa deıin óńirge 130 bas túz janýaryn ákelý kózdelip otyr. Jospar oıdaǵydaı oryndalsa, quıryǵy joq, jaly joq tuıaqtylardyń sany 10 jyldyń ishinde 600-700-ge deıin kóbeıedi eken. Mamandardyń sózine súıensek, qulansyraǵan quba jonda túz janýarlary úıir-úıirimen jóńkilip júretin kún de alys emes sııaqty.
Qostanaı oblysy