Eýrazııa: óneri men órisi

12-18 jeltoqsan kúnderi ara­lyǵynda ótken kınoforým eki negizgi baıqaý baǵdarlamasyn qam­tydy. Máselen, Halyqaralyq baı­qaýdyń sheńberinde Eýrazııa qur­lyǵynyń aýmaǵynda keıingi bir jylda taqyryptyq hám janr­lyq shekteýlersiz túsirilgen 15 tolyq­metrajdy kórkem fılm baq synas­ty. Al Ulttyq baı­qaý­da 2021-2022 jyldary ta­qy­ryptyq jáne janrlyq shek­teý­ler­siz túsirilgen 15 otandyq to­­lyq­­metrajdy fılmi júl­­dege talasty. Budan bólek baıqaýdan tys «Erekshe oqıǵa» baǵ­­darlamasynda mereıtoılyq kınolar, festıvaldiń ashylý jáne jabylý fılmderi, túrli dáýir­ler men janrlardaǵy álem­dik kıno qaıratkerleri týyn­dylarynyń retrospektıvasy usy­nyldy. Sondaı-aq «Jańa esim­derdi ashý» – qazirgi zamanǵy qys­qametrajdy qazaqstandyq kıno­ǵa arnalǵan baǵdarlamasy boıyn­sha 2020-2022 jyldary túsirilgen jas rejısserlerdiń úzdik 15 fıl­miniń kórsetilimderi ótti. Jal­py, kınofestıvaldiń túrli baǵ­darlamasyna 50-ge jýyq otandyq jáne sheteldik fılm qatysty.

Kınoforým aıasynda túrli kezdesýler, dóńgelek ústelder men prezentasııalar, odan bólek kınoındýstrııa maıtalmandarymen oqytý sheberlik sabaqtary men trenıngter ótti. Atalǵan is-sharalarda sala ókilderi qazaq­standyq kınematografııanyń ózek­ti máselelerin talqylady, keıin qatysýshylar men sala sarapshy­lary úshin Work-In-Progress baǵ­darlamasy uıymdastyryldy. Ár kún saıyn oqtyn-oqtyn ótip jatqan talqylaý óner doda­synyń mańyzyn arttyra tús­kendeı. Kınoaptalyq qonaq­tary taqyryptyq keshterge qatysty, al festıval tarıhynda tuńǵysh ret «Eýrazııa» televızııalyq kún­delikteri otandyq eki telearnadan kórsetildi.

Almatyǵa jumys sapary aıasyn­da Mádenıet jáne sport mı­nıstri Dáýren Abaev festıval aıasyn­daǵy «Aýyl» fılminiń kór­setilimine bardy. Belgili rejısser Serik Aprymovtyń bul týyn­dysy XVI Halyqaralyq «Eýra­zııa» kınofestıvaliniń Ulttyq baı­qaýyna qatysqan edi.

Jalpy, bıylǵy maýsymnyń ereksheligi, festıvaldiń arnaıy júldeleriniń tabystalǵany boldy. Atap aıtsaq, «Ortalyq Azııa kınematografııasynyń damýyna qosqan úlesi úshin» júldesin ataq­­ty ózbek rejısseri Álı Ham­raev ıelendi. Ol osy kınoforým­da ha­lyqaralyq baıqaýdyń qazy­lar al­qasyn basqarady. Taǵy bir arnaıy syılyq – «Qazaq kınematografııasyna qosqan úlesi úshin» – mádenıettanýshy jáne qoǵam qaıratkeri Murat Áýezov­ke tabystaldy. Odan bólek bul jol­ǵy dodaǵa belgili kıno sańlaq­tarynan túzilgen qazylar alqa­­sy tórelik etedi. О́tken jyldarmen salystyrǵanda baǵdarlama mazmuny da baıytylyp, jan-jaqty sıpat ala bastaǵan. Uıym­­dastyrýshylardyń aıtýynsha, ótken kezeńde «Dınamıkaly damyp kele jatqan qazaq kınosy», sodan keıin «Dınamıkalyq qazaq kınosy» baǵdarlamalary bolsa, qazir­gi kınomatografııa ­ha­lyqaralyq baıqaýmen teń jeke ult­tyq konkýrs ótkizýge múm­kin­dik beretin deńgeıge jetti. XVI «Eýrazııa» kı­nofestıvaliniń bas­ty ereksheligi men jańalyǵy da osy deıdi.

Báıgege qatysatyn tórt kartı­na óz elderinen «Oskar» syılyǵy­na usynylǵan (atap aıtsaq, Petr Vaslavtyń «Il Boemo», Taıfýn Pırselımoglýnyń «Kerr», Levan Kýgýashvılıdiń «Braıton 4-shi», Emır Baıǵazınniń «О́mir»). Bul bıylǵy kınofestıvaldiń joǵa­ry dárejede ótip jatqanynyń kór­setkishi deýge bolady.

Negizgi is-sharalarmen qa­tar Kinopark, Forum kınoteatr­la­ryn­da birqatar fılm kórse­til­­di. Halyqaralyq baıqaýdan «Il Boemo» (Chehııa – Italııa – Slo­vakııa, rejısser Petr Vaslav) jáne «Áıel» (Qytaı, rejısser Van Chao), Ulttyq baı­qaýdan – «Taý ­pııazy» (rejısser Eldar Shıbanov), «Zere» (re­jısser Dáýren Qam­shybaev) jáne «Ot» (rejısser Aıjan Qa­symbek) fılmderi usy­­nyldy. Al «Erekshe oqıǵa» kon­kýrstan tys baǵdarlamasy bol­gar rejıs­seri, Ulttyq baıqaýdyń qazy­­lar alqasynyń múshesi Mılko ­La­z­a­­rovtyń «Aga» kartınasymen ashyldy. Bul atalym, negizinen qazylar alqasy músheleriniń ju­mystarynan quralǵan. Atap aıt­saq, «Samarqandtaǵy qaýynnyń dámi» (rej. Álı Hamraev), «Men áıel bolǵan kún» (rej. Hana Mahmalbaf), «Qyzǵaldaq» (rej. Sergeı Dvorsevoı), «AGA» (rej. Mılko Lazarov), «Hırýrg» (rej. Ardaq Ámirqulov).

Aıta keteıik, qazaqstandyq jas rejısserler tuńǵysh ret «Eýra­zııa» kınofestıvaliniń marapat­ta­ryna Ulttyq baıqaý aıasynda ­qol jetkizip otyr. Máselen, Ulttyq baıqaýǵa «Aqyn» (rej. Dárejan О́mirbaev), «Shema» (rej. Farhat Sháripov), «Dos-Muqasan» (rej. Aıdyn Sahaman), ózge de fılm­der usynylǵan. Al Halyqaralyq baıqaýda «Mármár tastaı sýyq» (Ázerbaıjan-Fransııa, rej. Asıf Rýstamov), «Eshqaıda aparmaı­­tyn jol» (О́zbekstan, rej. Kamara Kamalova) jáne «Qudaıdyń sha­qyrýy» (Estonııa – Latvııa – Qyr­­ǵyzstan, rej. Kım Kı Dýk), bas­qa da fılm rejısserleri baq ta­lasty. Eki baıqaýda da «Úzdik re­jıs­serlik jumys», «Úzdik erler róli», «Úzdik áıelder róli» jáne qazylar alqasynyń arnaıy júldesi sarapqa salyndy.

Kınofestıvaldiń baspasóz orta­lyǵynda ótken «Qazaqstan­dyq kınony damytý vektory» taqy­ry­byndaǵy dóńgelek ústelde «Kınematografııa týraly zań», otandyq kınony prokattaý jáne ilgeriletý, koprodýksııaǵa shy­ǵý jáne basqa da kıno sala­syn­daǵy kınematografısterdi tol­ǵan­dyratyn ózekti máseleler tal­­­qylandy. Pikirtalasqa qazaq­standyq prodıýserler, rejısserler, «Qazaqfılm» kınostýdııasy jáne Ulttyq kınony qoldaý mem­lekettik ortalyǵynyń ókil­deri, kıno salasyndaǵy sarapshylar, sondaı-aq «Eýrazııa» Ha­lyqara­lyq kınofestıvaliniń qonaqta­ry men konkýrsanttary qatysty. Jıyn barysynda «Qa­zaqfılm» kınostýdııasynyń vıse-prezıdenti Serik Ábishev «Kınematogra­fııa ­týraly»  zań­ǵa qatysty másele­ler­ge keńinen toqtaldy.

«Qazaq kınosyndaǵy búgingi júıe óte kúrdeli. Munda ǵylymı kóz­qaras, zertteý, taldaý qajet. Kıno týraly zań Qazaqstannyń bas­qa zańdarymen pysyqtalyp, bas­qa mınıstrliktermen baılany­sy bolýǵa tıis. Sonda ǵana ol naq­ty jumys isteıtin bolady», dedi ol.

Al prodıýser Zarına Qısyqova óz sózinde «Kınematografııa tý­raly» zań aıasynda jumys isteý­ge májbúr bolǵan otandyq kı­ne­­matografısterdiń qandaı qıyn­dyqtarǵa tap bolatynyn aıt­sa, Aıdos Seıitjan derekti kınonyń máselelerin kóterdi. Otan­dyq kınoprokat taqyryby­na arnalǵan ekinshi bólimde UKQMO Basqarma tóraǵasynyń orynbasary Baýyrjan Shókenov qazirgi zamanǵy otandyq naryqtyń ar­tyq­shylyqtary men kemshilik­te­ri týraly egjeı-tegjeı baıan­dap, kúr­meýli problemalardyń bar eke­nin, olardyń sheshilip jatqa­nyn hám memleket tek óndiriske ǵana emes, sonymen qatar qazaqstan­dyq fılmderdi ilgeriletýge de kóńil bólip jatqanyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, 2022 jyly (qa­rashaǵa deıin) elimizdiń prokat naryǵy 20 mıllıard teńgege jetken. Salystyrmaly túrde bul pandemııaǵa deıingi kórsetkishterge jaqyn. Máselen, ortasha bılet baǵasy 1 300 teńge bolǵanda 15 mıl­­lıon bılet satyldy.

«Eń qyzyǵy, osy 20 mıl­lıard­tyń 40 paıyzyn, ıaǵnı 8 mıl­lıard­qa jýyǵyn otandyq fılmder jı­naǵan. Bıyl prokatqa shyqqan 450 fılmniń 64-i – otandyq ónim. Bul fılm­derdiń jalpy sany­nyń 14 paıyzy jáne olar bizge paı­da­nyń 40 paıyzyn berdi. Bul – úl­ken kór­setkish», deıdi Baýyrjan Shókenov.

Ol sondaı-aq memleket qarjy­lan­dyratyn fılmderdiń paıda ákele bastaǵanyn erekshe atap ótti. Jergilikti naryqty dúr sil­kin­­dirgen «Dos-Muqasan» 500 mln teń­geden asa qarjy jınap úlgeripti.

Sonymen qatar jas rejıs­ser­ler men prodıýserler kıno­teatr­­lardyń fılmderdi kór­setý úshin qomaqty qarjy su­raı­­tynyn jáne memleketten bul má­se­­leniń sheshimin tabýǵa kó­mek­­tesýin surady. Osy tusta kıno­teatrlardaǵy zaldardy bólý máselesi de talqylandy.

Jıyn barysynda sóz alǵan pro­dıýser Gúlnar Sársenova qazaq kınosyn halyqaralyq naryqtar men festıvalderde ilgeriletýdegi tájirıbesimen bólisti. Ol elimizde derekti fılmder, qysqametr­li fılmder men anımasııa­lyq fılm­derdi damytýǵa kómektese­tin jeke strımıngtik platforma aýa­daı qajet ekenin aıtty.

Dóńgelek ústeldiń endigi bir taqy­ryby – kınokartınalar­dyń halyqaralyq naryqqa shyǵýy jáne koprodýksııa. Munda Grýzııa, Fransııa, Bolgarııa prodıýserleri men qazaqstandyq Movie Service kom­panııasynyń jetekshisi Anna Darmodehına óz pikirlerimen bó­lis­ti.

Sonymen, «Eýrazııa» kórer­men­deri men qatysýshylary bir apta boıy 25 eldiń kınokartı­na­la­ryn tamashalady. Barlyq kórse­tilim anshlagpen ótti deý­ge de negiz bar. Festıvaldiń túr­li baǵdarlamalaryna 50 fılm qatys­sa, onyń úsheýi álemdik pre­me­ralar – «Arý Elena», «Boran» jáne «Aýyl», «Meni Ivan­syz jerlemeńder». Odan bó­lek «Már­mardaı sýyq» jáne «Qudaı­dyń shaqyrýy» kartınalarynyń azııa­lyq premerasy ótti.

Kınofestıvaldiń jabylý sal­tanatynda dúbirli dodada baq synasqan týyndylardyń úzdik­teri jarııalandy. Halyqaralyq baıqaý baǵdarlamasynda – «Úzdik fılm» – «Esimde» (rej. Aqtan Arym Qubat, Qyrǵyzstan) «Úz­dik rejısser­lik jumys» – Levan Kogýashvılı (Brighton 4th / «Braı­ton 4», Grýzııa), «Úz­dik re­jısserlik jumys» – Asıf Rýs­tamov («Mármardaı sýyq», Ázer­baıjan), qazylar alqa­synyń arnaıy syılyǵy – Kama­ra Kamalova («Eshqaıda apar­maıtyn jol», О́zbekstan), «Úzdik akter» – Navıd Mohammadzade (Beyond the Wall / «Qabyrǵanyń artynda», Iran), «Úzdik aktrısa» – Shen Shı Iý (A Woman / «Áıel», Qytaı), qazylar alqasynyń dıp­lomdary – Qataı Daýlı, «Boran» fılmindegi róli úshin (Qazaqstan), «Meni Ivan­syz jerlemeńder» fılmi (rej. Lıýbov Borısova, Saha Respýblıkasy), Il Boemo / «Il Boemo» fılmi (rej. Petr Vaslav, Chehııa) oza shapty.

Al Ulttyq baıqaý baǵdar­la­masynda – «Úzdik fılm» – «Qy­zyl anar» (rej. Shárıpa Oraz­bae­va), «Úzdik rejısserlik jumys» – Serik Aprymov («Aýyl»), qazy­lar alqasynyń arnaıy syılyǵy – «Otaý» (rej. Álisher Jádigerov), «Úzdik akter» – Álıhan Ábildın («Jazdyń sońy jaqynda») «Úzdik aktrısa» – Olga Landına («Zere») ıe boldy. Sondaı-aq kınofes­tıvalde NETPAK (Azııa kınosyn ilgeriletýdiń halyqaralyq uıymy) qazylar alqasy jumys istedi, olar «Ot» fılmin (rej. Aıjan Qasymbek, Qazaqstan) je­ńimpaz dep tanydy. Mádenı mere­keniń saltanatty jabylýy je­ńimpaz fılmniń kórsetilimimen aıaqtaldy.