«Abaı akademııasynyń» eńbegi

Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasymen L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde ashyl­ǵan «Abaı akademııasy» ǵylymı-zertteý ınstıtýty uly aqyn murasyn búgingi qo­ǵamnyń damýymen sabaqtastyra qaras­tyrýdy mindetine alyp otyr.

Aqynnyń 175 jyldyq mereıtoıy qarsańynda qurylǵan ınstıtýt el Pre­zıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» jáne «Abaı – rýhanı reformator» baǵdar­lamalyq maqalalaryna sáıkes «Abaı – memleket isiniń múddelesi, jańa qoǵam­nyń janashyry», «Abaı Qunanbaıuly jáne qazirgi qazaqstandyq qoǵamnyń ba­symdyqtary», «Abaı – álemdik máde­nıettiń tulǵasy» baǵyttary boıynsha taldamalyq, áleýmettanýlyq zertteýler júrgizý, elimizde abaıtanýmen aınalysatyn ǵylymı-zertteý ortalyqtaryn aka­demııanyń tóńiregine toptastyrýdy ǵy­lymı turǵydan úılestirip otyr.

Abaıtanýda úlken serpilis bol­ǵan 2020 jyly L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-dyń tikeleı qarjylandyrýymen «Abaı akademııasynda» arnaıy jobalar júzege asyryldy. Osynyń aıasynda «Abaı aka­demııasy» arnaıy serııasymen 20-dan astam akademııalyq basylym oqyrmandarǵa usynyldy.

Al 2021 jyly akademııa Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym ko­mıtetiniń tapsyrysy negizinde «Abaı Qunanbaıulynyń murasy qoǵamdyq-gýmanıtarlyq ǵylymdar aspektisinde» jáne «Qazirgi zamanǵy Qazaqstan jáne Abaı Qunanbaıuly» atty eki keshendi jobany iske asyrdy. Sonymen qatar ınstıtýttyń negizgi qyzmet baǵyttaryn qazaqstandyq qoǵamdy jańǵyrtý basym­dyqtarymen qamtý aıasynda «Abaı mu­rasy jáne Qazaqstan qoǵamynyń má­denı qundylyqtary», «Abaıdyń shy­ǵar­mashylyq murasy jáne qazaq tili­niń ultaralyq qarym-qatynas tili re­tinde qalyptasý joldary», «Abaı dúnıe­tanymy jáne qazirgi qoǵamdaǵy dinniń róli», «Abaı shyǵarmashylyǵy jáne qa­zirgi Qazaqstannyń mádenıetaralyq ynty­maqtastyǵy», «Abaıdyń qoǵamdyq-saıası kózqarastary jáne «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy», «Abaı murasy kontekstinde qazaqstan­dyq patrıotızmdi qalyptastyrý», «Abaı shyǵarmashylyǵy jáne qazaq áde­bıetiniń qalyptasýy», «Abaıdyń shy­ǵarmashylyq murasynyń tarıhı-etno­grafııalyq konteksi», «Abaı tili jáne qazaq til biliminiń ózekti máseleleri», «Abaıdyń ekonomıkalyq kózqarastary jáne qazaq halqynyń sharýashylyq qury­lymy», «Abaı murasy jáne túrki áleminiń órkenıettik negizderi» atty arnaıy serııalarymen 24 ǵylymı-tanymdyq kitap ázirlendi. Atalǵan arnaıy serııalar boıynsha E.Sydyqov, J.Dádebaev, Sh.Ibraev, S.Negımov, T.Jurtbaı, T.Shapaı, Q.Mádibaeva, S.Ananeva, J.Aımuhambet, A.Kemelbaı, G.Muratova, A.Doǵalov, Y.Paltóre, B.Qorǵanbekov, M.Alpysbes, Q.Bıbekov, E.Tileshov, S.Qorabaı, A.Myrzabek, Q.Battalov, Á.Qaıshataeva, A.Smaǵulova, A.Qalıeva sııaqty belgili zertteýshilerdiń tyń eń­bekteri jaryqqa shyqty.

2022 jyldy da akademııa Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym ko­mıtetiniń tapsyrysy negizinde «Qazirgi Qazaq­stan jáne Abaı Qunanbaıuly murasy qoǵamdyq-gýmanıtarlyq ǵylymdar salasynda» atty jobany iske asyrdy.

Instıtýttyń negizgi qyzmet baǵyt­taryn Qazaqstan qoǵamyn jańǵyrtý basym­dyqtarymen qamtý arnaıy serııalar­men jyl saıyn 24 (úsh jylda barlyǵy 70 jýyq) ǵylymı-tanymdyq kitap, áleý­met­tanýlyq saýalnamalar júrgizildi, «Abaı – álemdik mádenıettiń tulǵasy» baǵy­tynda alys-jaqyn sheteldegi jáne respýblıkalyq BAQ-ta Abaı murasy qoǵam­dyq-gýmanıtarlyq, áleýmettik-saıası, áleýmettik-quqyqtyq, tarıhı-etnografııa jáne t.b. baǵyttarda jańasha paıymdalǵan 50-den astam tanymdyq maqalalar jaryq kórdi.

О́zindik ulttyq ereksheligimen, salt-dástúri, tabıǵı jaratylysymen sar daladaı darhan bolmysy arqyly adamzattyń uly kóshiniń kórkine ajar qosyp, qoǵamdy izgilendirýge qalamyn terbegen qazaq ádebıetiniń osy kóshten alary da, qosa­ry da mol. Kórkem óneri gúldenip, órisi ulǵaıǵan saıyn ózge halyqtardyń qyzy­ǵýshylyǵy men súıispenshiligin týǵyzyp otyratyny belgili. Tól ádebıetimizdiń qazaqy kóshin Abaıǵa bastatýymyzdyń da basty sebebi de sol bolmaq. Bul jer­de aldymen ózimizdi tanyp boldyq pa, jo­ǵymyzdy taptyq pa, ótkenimizdi aqylmen saralap, parasatpen paıymdaı alamyz ba?! Árıne, kóp suraqtyń jaýabyn izdenýmen tabamyz. Tolymdy izdenisterdiń biri retinde «Abaı Qunan­baı­uly jáne tarıhı úderis (HIH ǵasyr­dyń 70-80 jyldary-HH ǵasyrdyń 20-30 jyldary)» eńbegin aıtar edik. Bul eńbek­tiń ótkenimizdi tarıhtyń otarshyl el­diń sııasymen jazylǵan tarıhty qaıta qarap óz múddemizdi aıshyqtaýymen erek­she. Abaıdyń XIX ǵasyrdyń 60-70 jyl­darynda Qazaq dalasynda syrttan kúshtep engizilgen ákimshilik basqarý júıe­si arnasyndaǵy saıası-áleýmettik jáne qaı­ratkerlik kózqarastar evolıýsııa­syna mán berilgen. XX ǵasyrdyń bas ke­zin­degi Alash qozǵalysy men Alash­orda qaıratkerleriniń jáne Semeı-Shyńǵystaý óńirinen shyqqan qazaq baılary men bedeldi tulǵalarynyń usta­nymy tarıhı derekter negizinde taldaý jasalǵan. Sonymen qatar Keńestik dáýir­diń alǵashqy jyldaryn­daǵy bol­shevıktik «kúshteý» saıasatynyń aımaq­tyń tulǵalaryna qatysty jasaǵan soq­qysy jáne onyń tarıhı saldary qosa qaras­tyrylǵan. Osyndaı taǵdyrly úde­risti qatar alýymen birge halqyn oılap qan jylaǵan Abaıdyń beınesi ashylady.

Instıtýt jaryqqa shyǵarǵan kitap­tar­dyń arasynan oqyrmandar nazaryn Abaıdyń qaǵıdattary týraly qalam terbegen belgili ǵalym Serik Negımovtiń «Abaı qaǵıdattary» zertteýine aýdarǵan bolar edik. Avtor Abaı qaǵıdattaryn patrıottyq, ulttyq, jalpyadamzattyq, kóshbasshylyq ıdeıalarǵa baı danalyq oı-tujyrymdary, ósıet, ǵıbrat, jón-josyq, úlgi-ónege, kemeńgerlik keńes retinde usynady.

Osylaısha, «Abaı akademııasy» ǵyly­mı zertteý ınstıtýtynyń zertteý jumys­tarynyń sapaly ári joǵary deńgeıde iske asyrylýyna elimizdiń abaıtanýshy ǵalymdary, zertteýshiler, ǵylym doktorlary, professorlar men akademıkter óz úlesterin qosty.

Jalpy, álemdik tájirıbede ádebıeti arqyly elin tanytý ejelden bar. Aǵyl­shyndar Shekspırdi, nemister Geteni, orys­tar Pýshkındi, túrikter Iýnýs Emre, ıspandyqtar Servantesti, qytaılar Kon­fýsııdi ulyqtasa, Abaı akademııasy da Abaı arqyly osy jaýapkershilikti moınyna alyp otyr.

Instıtýtta Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyna sáı­kes elimizdegi abaıtanýmen aınalysatyn ǵylymı-zertteý ortalyqtarynyń is-qımylyn ǵylymı turǵydan úılestirýge qatysty birlesken jumystar atqarylyp jatyr. Elimizdegi jáne sheteldegi «Abaı» ortalyqtarymen de birlesken is-shara­lar uıymdastyryldy. 2022 jyldyń 27 qara­shasynda Túrkııanyń iri qalalarynyń biri Alanııada «Otandastar qorynyń» uıymdastyrýymen jetinshi «Abai uii» mádenı-iskerlik ortalyǵynyń ashylý sal­tanatyna «Abaı akademııasy» ǴZI dırektory Jandos Áýbákir qatysyp, Abaı murasyn zertteýge arnalǵan ǵylymı kitap­tardy syıǵa tartty. Sonymen qatar mereıtoıly jylda álemniń kóptegen astanasynda aqyn bıýsti ashylyp, qazaq eline, qazaq ádebıetine qurmet kórsetildi.

Uly aqynnyń tylsymy tereń muhıt­taı týyndylaryna ózimiz ǵana tamsa­­nyp qoımaı, ony álemge tanytý isi jal­ǵa­syn tappaq. Kúnderdiń kúninde álem­dik tájirıbe sııaqty tek qana ádebıetimiz­diń ǵana emes, qazaq tiliniń, qazaq óneriniń úlken shańy­raǵyna aınalatyn «Abaı akademııa­sy» alǵashqy kúnderden-aq óz qarymyn kórsetti.

Amangeldi KEŃShILIKULY,

ádebıet synshysy