Bıyl astyqty aımaqta alqap berekeli boldy. О́ńir dıqandary 5 mln 21 myń tonna ónim alyp, byltyrǵy kórsetkishten 2 mln tonna artyq bıdaı bastyryp aldy. Sharýalar aıtatyn «Alaǵan alqap – beregen» degen sóz bar. Alaǵany – jer óńdep, dári sebýge, dán sińirip, tehnıka ońdaýǵa ketetin shyǵyny, beregeni – ala jazdaıǵy eńbeginiń óteýi, alǵan ónimi, tapqan tabysy men onyń berekesi. Topyraqqa neǵurlym kóp qyzmet etseń, qaıtarymy da soǵurlym mol bolady, Jer-ana, tipti qýańshylyq qyssa da nesibesiz qaldyrmaıdy.
Alaıda bıyl ónim mol bolǵanymen, bıdaıdyń baǵasy sharýanyń oılaǵanyndaı bolmady. Baǵa durys bolmaı, bereke bolmaıdy. Baǵanyń jaıyn bilmek maqsatta úsh sharýa qojalyǵynyń basshysymen áńgimelesip kórdik. Úsheýdiń biri – shaǵyn sharýa, ekinshisi – orta, úshinshisi – ozyq tehnologııaǵa qol jetkizgen iri sharýashylyqtyń basshysy. О́kinishke qaraı, úsheýiniń de bıdaıdyń búgingi baǵasyna kóńili tolmaıdy. Sharýalardyń aıtýynsha, kóktemgi egin naýqany qarsańynda tonnasy 170-180 myń teńgege deıin sharyqtap barǵan bıdaıdyń baǵasy búginde 105-110 myń teńgege deıin quldyrap ketken. Esesine, un qymbat. Dıirmender aq unnyń kılosyn 220 teńgeden satyp jatyr. Al «Azyq-túlik korporasııasy» bıdaıdyń bir kılosyna 112 teńge usynyp otyr.
– Bıyl bıdaı quny quldyrap ketti. Baǵa 35 paıyzǵa deıin tústi. Ala jazdaıǵy mańdaı ter, adal eńbegimiz ben qyrýar shyǵynymyzdy qosa eseptesek, bizdiń tabatyn turaqty tabysymyzdyń mólsheri 15-20 paıyz ǵana bolady. Iаǵnı shartty túrde 10 mln teńge shyǵyn shyǵarsaq, sonyń ústinen ári ketse 1,5-2 mln teńge tabys tabamyz. Bıyl baǵa quldyrap ketkendikten, tabysymyz azaıdy. Munyń syrtynda, jer óńdeýge qajet aýylsharýashylyq qurylǵylary men tehnıkalary, qosalqy bólshek sııaqty tikeleı shyǵyndardyń baǵasy sharyqtap ketti. Byltyrdan beri 200-250 paıyzǵa deıin qymbattady, – deıdi orta sharýa.
Mysaly, byltyr 50-52 mln teńge turatyn jańa «Vektor 410» kombaınynyń quny bıyl 100-102 mln teńgege jetken. Qosalqy bólshekter 2-2,5, tipti 3 esege deıin qymbattady. Mamandardyń pikirinshe, bıdaıdyń arzandap, kerisinshe, temir-tersektiń birneshe ese qymbattap ketýiniń saldarynan gektaryna 7-8 sentnerden ónim alatyn kóptegen sharýashylyq avtomatty túrde tabysy joq sharýashylyqtarǵa aınalady.
– Bıyl bıdaı túsimi mol bolǵandyqtan, sharýalar baǵanyń quldyraýyn sonshalyqty qatty sezine qoıǵan joq. Eger astyq túsimi orta nemese ortadan tómen bolǵanda, shaǵyn sharýa qojalyqtarynyń jaǵdaıy tyǵyryqqa tireletin edi. Nátıjesinde, tabyssyz qalǵan sharýashylyqtar qarjy únemdeýge kóship, jumys oryndaryn qysqartady. Onsyz da qazir sharýa qojalyqtarynyń deni tehnıka parkin jańartý, jańa tehnologııaǵa kóshý, aýylsharýashylyq qurylǵylaryn satyp alý baǵytyndaǵy damý josparlaryn tejep qoıdy. О́ıtkeni turaqty damýǵa bıdaı baǵasynyń quldyraýy múmkindik bermeı otyr, – deıdi tájirıbeli dıqan Baýyrjan Barsaqbaev.
Qazaqstannyń Eńbek Eri Saıran Buqanovtyń sózine qaraǵanda, bıdaı – ózindik quny óte joǵary taýar. Búginde jer ıgerip, bıdaı óndirýge qajet janarmaı, tehnıka, qosalqy bólshek, hımııalyq dári qymbat, sol esepten bıdaı da qymbat bolýy kerek. Qazirgi naryqta bıdaıdyń baǵasy eń kemi 140-150 myń teńge bolǵanda ǵana egin sharýashylyǵy damyp, ilgerilemek.
Bıdaı baǵasynyń tómendegeni, ásirese oblystyń ońtústik aýdandaryndaǵy shaǵyn sharýashylyqtar úshin qıyn bolyp tur. Aımaqtaǵy astyq alqaptarynyń 50 paıyzyna jýyǵy osy ońtústik óńirlerde jatyr. Máselen, Naýyrzym aýdanyndaǵy shaǵyn sharýa qojalyǵy 2019 jylǵy qýańshylyqta ónim almaq turmaq, alqapqa sepken dánin de qaıtara almady. 2020 jyly astyq jaqsy túsim bergenimen, byltyr taǵy qurǵaqshylyq qysyp, 1 gektar jerden 2 sentnerden ónim aldy.
– Al bıyl gektaryna 10 sentnerden bıdaı aldyq. Biraq baǵasy arzandap ketkendikten, alǵan ónimniń bári byltyrǵy qaryzymdy jabýǵa ǵana jetti. Byltyr bıdaı baǵasy 140 teńge bolǵan. Kóktemge qaraı 186-ǵa kóterildi. Tuqymdy 160 teńgeden satyp aldyq. Iаǵnı qymbat tuqym seýip, arzan ónim satyp otyrmyz. Onyń ústine, qosalqy bólshek te qymbattap ketti. Byltyr 1 moıyntirekti 7 myńnan alyp edik, bıyl naýqan kezinde 45 myńnan satyp aldyq. Beldikti 15-20 myń teńgeden alsaq, qazir ol 110-120 myń teńge turady. Jańa tehnıkanyń bári eki ese qymbattady. Tabysymyz kemip, temir-tersektiń baǵasy aspandap barady. Qosalqy bólshek, dızeldi otyn da qymbattap ketti. Logıstıkaǵa kelsek, bıdaı tasýmen aınalysatyn jekemenshik «KamAZ» kólikteriniń qyzmeti eki ese qymbattady. Munyń syrtynda, bıyl jumysshylardyń aılyǵyn kóterýge týra keldi. Olardyń da asyrap otyrǵan bala-shaǵasy bar. Durys aılyq bermeseń, kelesi jyly jumysshy tabý qıyn bolady. Biz sııaqty shaǵyn sharýashylyqtar bıdaıdyń baǵasy 160 teńgege kóterilgen jaǵdaıda ǵana tabysqa shyǵyp, damı alady. О́kinishke qaraı, búginde bıdaıdan basqanyń bári qymbattap jatyr, – dedi «Bogdan» sharýa qojalyǵynyń basshysy Dmıtrıı Isaev.
Sharýalardyń pikiri «buǵan der kezinde nazar aýdarylmasa, aldaǵy ýaqytta ońtústik óńirlerdegi egis alqaptarynyń kólemi qysqarýy múmkin. Bul aýyl turǵyndarynyń qalaǵa kóshýin údetedi. Odan keıin aýyl halqyn keıin qaıtaryp alý óte qıyn bolady. Adamdardy ózderi turǵan mekenge qaıta qaıtarýdan góri, sol jerdegi eldi ustap qalý qashan da jeńil ári arzanǵa túsedi. Bul bıdaıdyń, maldyń baǵasymen tikeleı baılanysty» degenge saıady. Árıne, qazirgi naryqta memleket bıdaı baǵasyna tikeleı yqpal ete almas. Dıirmender arzan bıdaı satyp alýǵa tyrysady, bul – naryqtyń zańy.
Dıqandardyń aıtýynsha, búginde dıirmender túrli zańdy-zańsyz joldarmen Reseıdiń arzan ári sapasyz bıdaıyn satyp alyp jatyr. Qazir dıirmenderdiń kóńili sol jaqta. Árıne, odan túsken paıda ózimizdiń dıirmenderde qalady. Biraq olar aýyl sharýashylyǵyn, oblystyń ońtústik óńirlerin damytýǵa bir tıyn paıda keltirmeıdi. Olar tabystaryn óz paıdasyna, dıirmen keshenin damytýǵa jumsaıdy. Bul jerde utylatyn – memleket. О́ıtkeni astyq alqaptary kemıdi, sáıkesinshe, aýyl turǵyndary azaıady. Muny qazirden rettemesek, keıin kesh bolýy múmkin. Onsyz da sońǵy otyz jyldyń ishinde aýyl turǵyndary azaıdy. Eger aýylda adam bolmasa, aýyl sharýashylyǵyn eshqandaı baǵdarlama damyta almaıdy. Egin sharýashylyǵyn damytý úshin de, mal sharýashylyǵyn damytý úshin de eń aldymen adamdar kerek.
Jer jaǵdaıy men el jaǵdaıyn jetik biletin kánigi dıqan Baýyrjan Barsaqbaev ońtústik aýdandardy damytý úshin memleket tarapynan oblystyń aýyl sharýashylyǵyna kórsetilip jatqan jeńildikter men qoldaýlar negizinen ońtústikte jatqan Naýyrzym, Torǵaı, Jitiqara, Qamysty óńirlerine baǵyttalýy kerek degen oı aıtady.
– Soltústik aýdandardaǵy astyq túsimi, qansha degenmen, turaqty jáne olar jyl saıyn, ońtústik óńirlermen salystyrǵanda, 2-3 ese joǵary ónim alady. Búginde «ońtústik aýdandar az ónim alǵanymen, bul óńirdegi bıdaı sapasy joǵary, sondyqtan tabysy túptep kelgende soltústik aýdandarǵa teńesip qalady» deýshiler kóp. Bul jalǵan túsinik. О́ıtkeni soltústik aýdandar men ońtústik aýdandardaǵy bıdaı sapasynyń aıyrmashylyǵy 5-aq paıyz. Al astyq shyǵymyndaǵy aıyrmashylyq – 200-300 paıyzǵa deıin barady. Sondyqtan, sýbsıdııalaý túrindegi memlekettik qoldaý tetikteriniń denin ońtústik aýdandardy damytýǵa baǵyttaý kerek. Artylǵanyn soltústik óńirlerge teń bólý kerek. Munyń reti kelmeıtin bolsa, onda «Azyq-túlik korporasııasy» ońtústik aýdandardyń sapaly astyǵyn qymbat baǵamen satyp alýy kerek. Eń bastysy, bizge strategııalyq turǵydan oılaı bilý mańyzdy. Ońtústik óńirlerdi saqtap qalýǵa, damytýǵa qazirden bastap maqsatty qarjy bólip, kúsh jumsasaq keıbir tustarda utylýymyz ábden múmkin, biraq onyń qaıyry aldaǵy ýaqytta mol bolady, bolashaqta utatyn bolamyz, – deıdi dıqan.
Bıyl tek bıdaı ǵana emes, maıly daqyldar da arzandaǵan. Máselen, zyǵyrdyń bir tonnasy jylda 200 myń teńgeden asyp, 300 myńǵa deıin baratyn. Bıyl 200-den tómen túsip ketken. Kúnbaǵys ta arzan.
– Jalpy, maıly daqyldardyń baǵasy tómendedi. Biraq dúkende kúnbaǵys, zyǵyr maıynyń baǵasy óte qymbat. Deldaldar men óńdeýshi kásiporyndar qymbattatyp otyr. Kúnbaǵystyń arzandap ketý sebebi byltyr eksportty shektep tastadyq. Eksportty shekteýge bolmaıdy. О́ıtkeni ol naryq qoı. Bizdiń elge 7 mln tonna bıdaı jetedi. Qalǵanyn syrtqa satý kerek. Qazaqstan 7 mln tonna bıdaıdy kez kelgen jyly ala alady. Oǵan tuqym da, nan da kiredi. Sondyqtan eksportty bir ashyp, bir jaýyp naryqty qubyltýdyń keregi joq. Qazir shekara ashyq, biraq kesh, jazda ashý kerek edi. Maıly daqyldy eksporttaýǵa da tyıym saldy, odan maıly daqyl arzandaǵanmen, maı arzandaǵan joq, kerisinshe qymbattap ketti. Bıdaıdyń baǵasy qulady, unnyń baǵasy nege qulaǵan joq. Áńgime sharýanyń ónimin satyp alatyn deldaldar men óńdeýshilerde, – deıdi S.Buqanov.
Sońǵy 3-4 jyl kóleminde qýańshylyq qaıtalanyp, bıdaı túsimi azaıyp ketken soń, ońtústik aýdandardaǵy sharýashylyqtar qurǵaqshylyqqa tózimdi daqyl maısary egýge kóshken. Biraq bıyl odan da qaıyr bolmady.
– Maısaryny byltyr 200 teńgeden ótkizip edik, bıyl 85 teńgege tústi. Joldy eseptegende 75 teńge bolady. Men tuqymdy 270-ten satyp aldym. 450-den satyp alǵandar bar. Bıyl 500 gektar egip edim, kóbin kıik taptap ketti. Odan 100 gektaryn qaıta ektim. Kúzde qalǵan 400 gektar alqaptyń 200-in ǵana jınap aldym, – deıdi sharýa D.Isaev.
Bıyl maısary ekkenniń bári shyǵynǵa ushyraǵan.
Qostanaı oblysy