Umytylmaıtyn qalamger

Kókshetaý topyraǵynda týyp, jal­paq jurttyń jan dúnıesine rýhanı tuma bulaqtyń shyryn sýyn darytqan qapysyz qarymdy qalamgerdiń biri, ádebıettiń barlyq janrynda qalam terbegen Tólegen Syzdyquly Qajybaıdyń týǵanyna 80 jyl tolyp otyr. Osy bir el mereıin ústem eter, er atyn áıgiler sátte Kókshetaý men Qaraótkeldiń arasyndaǵy sóz ónerin syılaıtyn jurt jer-jerde ádebı keshter ótkizip, qalamgerdiń mol murasyn jan-jaqty nasıhattap jatyr. Jar­ty ǵa­syr­dan astam ǵumyryn ult baspasózi men áde­bıetine arnaǵan Tó­keń uzaq jyldar boıy oblystyq gazet­terde qyzmet etti. «Jer shoq­tyǵy» jýr­­nalynyń bas redaktory boldy. Tá­ýelsiz «Buqpa!» gazetine qısapsyz eń­bek sińirdi. Qaı basylymda qyzmet etse de, el sózin sóıledi. Qara ormandaı qalyń el eshkimge jaltaqtamaı, aǵy­nan jarylyp, aqıqatyn aıtatyn Tó­keńniń qarymdy qalamynan shyqqan dú­nıelerin izdep júrip oqıtyn. Jazý-syzýdan bas kótertpeıtin gazet jumy­synyń bar aýyrtpalyǵyn kátepti nardaı kótere júrip, keń tynysty, kesek taqyryptardy ıgerdi. Artynda otyzdan astam kitaby qaldy. Seksenniń seńgirindegi oıly oqyrmany alqaǵan qoshemet-qurmetti kórýdi taǵdyr jazbapty. Jan jubatary máńgi ólmes ekinshi ǵumyrynyń bastalǵany. Demek Tólegen aqyn tól týyndylary ar­qyly halqymen birge máńgi jasaı bermek.

Arydan tolǵap aıtar bolsaq, Tókeń – sóz ustaǵan jaqsylardyń jalǵasy. Zamanynda qazaq ádebıetiniń zańǵary Sábeńdermen syılasqan, zar zamannyń beınesin qaz-qal­pynda kóz aldyńa ákeletin «Áli qarttyń áńgimesi» tárizdi dastan týdyrǵan Jaqan Syz­dyqov, maıdanger, keıin myqty aýdar­mashylyǵymen aty shyqqan, toqsan jasap ómirden ót­ken belgili ádebıetshi Qajy­murat Syz­dy­qov­tar – osy áýlettiń qara­ǵaıdyń qar­sy bit­ken butaǵyndaı ókilderi.

Tólegen aǵamyzdyń poemasy týraly sóz sabaqtaǵanda áýeli tyrnaqaldy týyndysy – «Jolbasy» týraly aıta ketýge bolady. 1980 jyldardyń basynda oblys ortalyǵyndaǵy №3 Málik Ǵabdýllın atyndaǵy mektep-ınternatta oqydyq. Ádebıet páninen ulaǵatty ustazymyz Zaǵıra Maralbaıqyzy sabaq beretin. Áde­bıet páni kabınetiniń ornalasqan kitap sóresinde qalyńdyǵy úsh eli, áde­milep qap­talǵan dápter turatyn. Sol dáp­terdiń ishinde osy mektepte oqyp bilim alǵan Tólegen Qajybaevtyń, Qorǵanbek Amanjolovtyń óleńderin súısinip oqýshy edik. Ádebıet pániniń muǵalimi osyndaı dástúr qalyptastyrǵan eken. Biz de jazdyq. Kúnderdiń bir kúninde Zaǵıra apaıǵa bir dápter óleńimdi tapsyrdym. Oqyp kórip, pikir aıtýy úshin. Kún ótti, apta ótti. Bir kúni sabaqta otyrǵanda suradym.

– Oblystyq «Kókshetaý pravdasy» gazetiniń redaksııasyna baryp, Tólegen aǵańdy taýyp alsań jaqsy bolar edi. О́leńderińdi sol kisige oqyt, – dedi.

Bala kezimizde jazǵanyn túgelge taıaý qalt jibermeı oqıtyn úlken aqynnyń aldyna barýǵa júreksindik. Áıtse de, bir kúni óleńge degen qushtarlyq aldyna jetektep ákeldi. Oqýshy dápte­rine ja­zyl­ǵan balaýsa óleńderimdi usyn­dym. Oqyp kórdi. Sol óleńderdiń eki-úsheýi gazetke de shyqty. Mektep bi­tirgen soń ásker qataryna attandyq. Jolda oqyr­myz dep jolqapshyqqa eki-úsh kitap sala sal­ǵan­byz. Bireýi Tó­keńniń «Jolbasy» kitaby. Py­shaqtyń qyryndaı shaǵyn ǵana jınaq. Áıtse de, óleńderi ǵajap. Qyrǵyz Alataýy­nyń eteginde áskerı boryshyn ótep júrgen támam qazaq balasy Tólegen aqynnyń jyrymen sýsyndady. Arada áldeneshe jyl ótken soń osy oqıǵany Tókeńe aı­typ ber­genim bar. Ánsheıinde jer qoz­ǵalsa qozǵal­maıtyn salmaqty aǵam­­nyń aıaýly janary jarq ete tústi. О́ńin­de áldebir sezimniń jarqyn sáýlesi oı­naǵandaı.

– Apyrmaı, shyn ba? – dep surady.

– Shyn, – dedim men.

– Shyn bolsa jazsańshy, – dedi aqyn aǵa.

– Jazamyn, – dedim men, biraq jazylmaı qala berdi. Sáti búgin túsip otyr.

«Jolbasynan» bastalǵan poezııa soq­paǵy «Janymnyń japyraqtary», «Sek­sen kól syldyry», «Al­dııar» sııaqty jyr jınaqtaryna, prozalyq shyǵarmalarynan «Mahabbat áni», asharshylyq taqyrybyna jazylǵan «Qan ­keshý», «Samýraıdyń sert semseri», «Aran», «Qansoqta» povesteri men romandaryna, dramalarynan «Umytpa meni, Gákkýim», «Jyndar bıi», aýdarmalarynan «Álem ádebıeti kitaphanasy» serııa­symen jaryq kórgen Iýkıo Mı­sımanyń «Altyn ǵıbadathana» romany, Rıýnoske Akýtagavanyń «Ormandaǵy oıran» novellalar jınaǵyna, Ibragım Salahovtyń «Kolyma qasireti» romanyna ulasty.

Jalpaq jurtqa tarap ketken «Ágýgaı dombyradan» bastap qyryqtan astam ánge mátin jazǵan qaıratker jazýshy 1980 jyly «Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri» ataǵyna ıe boldy. 1999 jyly Qazaqstan Jazý­shylar odaǵynyń basqarma múshesi, odaqtyń Aqmola oblystyq fılıa­ly­nyń tóraǵasy bolyp qyzmet atqar­dy. Uzaq jylǵy eń­begine oraı «Qur­met» ordenimen marapattaldy. Qazaq­stan Ja­zýshylar odaǵynyń, Ahmet Baı­tursynuly, Sáken Seıfýllın atyn­daǵy syılyqtardyń laýreaty atandy. Jýr­nalıstıka salasynyń mol júgin arqalaǵan qalamy qajyrly, aıtary mol jýrnalıst «Qazaqstannyń qur­metti jýr­nalısi» degen ataqqa da ıe boldy.

Tókeń shyqqan bıikti, qalam qýatyn aıǵaqtaý úshin kózi tirisindegi syı-sııa­patyn jipke tizgendeı etip aıtyp shyqtyq. Endi bir sát zamandastarynyń bergen baǵasyna nazar aýdaralyqshy. Qazaqtyń kór­nekti aqyny Kákimbek Salyqov «Qalam­gerlik ónerdiń qaza­naty» dep atalatyn maqalasynda bylaı dep jazady: «Qa­zaqtyń belgili aqyny, Kókshe óńiriniń aıtýly da ardaqty azamaty Tólegen Qa­jy­baevtyń qalamynan týǵan san túrli shyǵarmasyna erteden qyzyǵa qarap, nazar aýdaryp júrýshi edim. Birinshiden, ol eń al­ǵash­qy qarlyǵashy – «Jolbasy» atty óleńder jınaǵyn 1977 jyly el jú­regine ushyrǵan kezinen bastap jyr­súıer qaýymnyń qulaǵyn eleń etkizdi», dep tol­ǵanady. Qazaqstannyń halyq jazýshysy Sáken Júnisov: «Tólegen Qajybaı, meniń uǵymymsha, bıik deńgeıdegi ǵajap aqyn. Bul pikirge men bir kúnde, bir sátte týa qalatyn, bir óleńin oqyp ta­ńyrqaı qa­latyn jylt eter sezimmen kelgenim joq. Al Tólegenniń poezııalyq shyǵarmalaryn (áńgime, povesteri bir tóbe) ara-tura oqyp júrip, súısinýmen keldim bul pi­kirge» dep dál baǵasyn beredi. Asy­lynda qalamgerdiń qaı jınaǵyn alsańyz da, syrly da ásem, ádemi álemge eriksiz enip ketesiz. Engizetin kesteli til órnegi, kóńili qulaı súıgen oqyrmanyn ár qıyrǵa jeteleıtin kól-kósir sezim dúnıesi. Jalaýly jasyl dúnıede adam balasy artyna alańdap ótkenin izdeıdi, sarytap saǵynyshtyń kilkigen sary saǵymyna ilesip elegizıdi. Sol sátte júrek syrǵa da, jyrǵa da tunbaq. Al aqyn júregi she?! Tyńdap kórińiz:

«Qaıdasyń, qaıda, kúnderim,

Janymnyń nurly kóktemi.

Usynǵan edi-aý gúlderin,

Qusmuryn tóbe, bókteri.

Qońyrlap túsken qyr áni,

Qalyqtap bizge jetetin.

Aýyldas qyzdyń janary,

Júrekti shymshyp ótetin.

Sybyzǵy úni qulaqta,

Aqsýǵa qonǵan aqqýdyń.

Jastyǵym qaldy jyraqta,

Janymdy terber gákký muń».

Tókeń shyǵarmalarynda oqyrmandy eriksiz muńǵa bóleıtin, endi qaıtyp oralmaıtyn balalyq shaqty ańsaý sol ýyz qalpynda kórinis tabady.

«Tozbastaı taban-taǵa nyq,

Shyrmaýyn úzip shalalyq.

Aryltyp jettiń aǵalyq,

Saǵyntyp kettiń balalyq.

Aqyn jyrlarynda saǵynysh qana emes, el qamyn oılaǵan kesek oılar da tunyp tur.

Dala deıdi myna jatqan ǵalamdy,

Áldılegen meni, seni, babamdy.

Dala degen tarpań edi-aý, tekti edi-aý,

Qurǵan torǵa, qazǵan orǵa qamaldy.

Talys taban aıamady, taptady,

Dıdarynda qaldy dáýir tat taby.

Týlaq bolǵan qaıran dala qaıratsyz,

Endi, mine, arsa-arsa bop jatqany».

Aqıqatty súıer ótkir tili etińnen ótip, súıegińe ótetin ashy shyndyqty aı­typ-aq tur emes pe? Dál osylaı tilip aıtpasa, Tólegen Tólegen bolar ma?!

Bul kún­deri ejelden án-jyrdyń al­tyn besigi atanǵan Kókshe topyraǵy óziniń súıikti ulynyń mereıtoıyn atap ótip jatqanyn joǵaryda aıttyq. Jón sharýa. Tókeń ómirden ótkende Kókshetaý kúńirengen. Áne bir jyly Tólegen aǵamyz­dyń qaza­syna kelgen aqyn inisi Ǵalym Jaı­lybaıdyń:

«Aǵanyń shalqyp jazǵan jyry esimde,

Syrlasqan Zerendiniń túni esimde.

Aınalar at aýnasa uly esimge –

Kókshetaý! Kim ketkenin bilesiń be?!» – degen sózi kókshelikterdiń áli kúnge kókeıinde. Taıaýda oblys ortalyǵyndaǵy Bir­jan sal kóshesiniń boıyndaǵy aqyn tur­ǵan úıge memorıaldyq eskertkish taqta ornatyldy. Respýblıkalyq jyr músháırasy ótkizildi, Shahmet Qusaıy­nov atyndaǵy oblystyq qazaq mýzy­kalyq-drama teatrynda dramalyq shyǵarmalary qoıylyp jatyr.

Kókshetaý jurtshylyǵy osylaısha kórnekti aqyn Tólegen Qajybaıdyń esimin qaıta jańǵyrtyp, shyn qur­metin, shynaıy peıilin kórsetýde. Aldas­pan­daı jarqyldaǵan, aqıqat sózdi aıta bilgen qalamger elimen birge jasaı bermek.

 

Kókshetaý