Ýádege márt, iske jomart

Ádette adam mamandyq tańdaı­tyn bala shaǵynda kóbinese ózi týyp-ósken jerinde keń taraǵan, kózi kórip úırengen salaǵa, kásipke beıimdelip jatady. О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary keńes zama­nynda Sibirden Qazaqstanǵa, onyń ishinde – Shymkentke tartylǵan munaı qubyrynyń Pavlodar jeri arqyly ótýi, Pavlodar munaı óńdeý zaýytynyń salynýy sol kezeńde talaı jastyń kóńilin bul óńir úshin tyń salaǵa aýdarǵan. Osylaı munaıshylyq kásip tabıǵı turǵydan damı qoımaǵan Ertis óńiriniń týmasy Qaıyrgeldini osy salaǵa alyp keldi. Túrikmenstanda ásker qatarynda boldy, Reseıde, Túmende joǵary bilim aldy. Ol qatardaǵy munaıshy ınjenerden iri óndiris tulǵasyna aınalǵan syndarly joldan ótti. Bul onyń ómirlik óz jolyn izdegen maqsatkerligin shyńdady, tyń isterge, tosyn sheshimderge bara alatyn alǵyr qabiletine serpin berdi. Al bul úshin tek ynta, oqý-toqý, tereń bilim ǵana emes, órshil minez de kerek ekeni zańdylyq.

Qaıyrgeldi Maqsutulymen qyz­met jolymyz ol «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy» aksıonerlik qoǵamynda basshy, al men onyń salalas kompanııasynda jetekshi maman bolyp júrgende toǵysty. 2011 jyly qazan aıynda Q.Qabyldın «QazTransOıl» aksıonerlik qoǵa­mynyń bas dırektory qyzme­tine taǵaıyndaldy. Sol kezde men osy kompanııaǵa apparat basshysy qyz­metine shaqyryldym. Bizdiń basshy men qosshynyń áriptestigi ǵana emes, aǵaly-inilik syılastyqqa ulasqan qarym-qatynasymyz sol kezde bas­taldy.

Qaırekeńniń úlkenge izetti, ki­shi­ge qamqorshyl, baýyrmal, jomart minezi, múmkindiginshe qoldaý kórsetip, kómegin irkip qalmaıtyn abzal adamı qasıetteri únemi sezilip turatyn. Basshylyq susy talapshyldyǵy edi. Basshylyqtaǵy qyzmetkerlerdi sony súrleýge sala­tyn, sol úshin ózi de únemi izdenis ústinde júretin, ustanymy kimge de bolsa úlgi, ónege-tin. Ol ótkizgen árbir óndiristik jı­nalysqa máselelerdi tereń zerttep, olardyń baıybyna baryp, úlken daıyndyqpen keletini basqa bas­shylardy jınaqy júrýge um­tyldyratyn, basqalardyń ústirt­tigin, shalaǵaılyǵyn unatpaıtyn.

Adam oıynyń ushqyrlyǵyn onyń ázil-qaljyńdarynyń surpatynan-aq ańǵarýǵa bolady ǵoı. Qaırekeńniń istiń retine qaraı ara-tura qosyp qoıatyn ázil-qaljyńdary óte astarly, maǵynaly kelip, qaljyraǵandy qaırattandyratyn, tunjyraǵandy silkindiretin, sonysymen de ár kez oryndy shyǵar edi. Tek atqaryp júrgen salasynyń suńǵyla bilgiri ǵana emes, tarıhı oqıǵalardy jan-jaqty dáıekti paıymdaı otyryp, kóptiń kókeıindegisin mándi aıta biletin zııalylyǵy, tereń oılary ony kez kelgen ortaǵa sińimdi, kele-kele qurmetti azamatqa aınaldyryp jiberetin. Kitap oqýǵa qol tımeı ketken shaqtarda aýdıo-kitaptarǵa qulaq qoıatyn.

Qaırekeńniń ákesi Maqsut – soǵys ardageri, elge oralǵan soń jergilikti quqyq qorǵaý organda­rynda qyzmette bolyp, zeınetke shyqqan. Qaıyrgeldiniń túr-álpeti anasyna tartqan eken. Ár­daıym Jeńis meıramy kúni Qaıyrgeldi ata-anasynyń, qaıyn ata-enesiniń basyna baryp, duǵa baǵyshtaýdan, olardyń kózin kórgen adamdardyń, aǵaıyn-týystardyń basyn qosyp, as berýden jańylǵan emes. Osyndaıda balalyq shaq eske túsedi, qyzyqty áńgimeler aıtylady. Otbasynda órbigen on bala birin-biri jetektep ósken. Baýyrmaldyq, qamqorshyldyq qasıet osylaı qalyptasqan. Búgin de báriniń jebeýshisi – Qaıyrgeldi aǵalary. Ata-babalaryn qasterlep ósken azamat, babasy Básentıin Malaısary batyrǵa arnap elinde eskertkish turǵyzýǵa da atsalysqan. Bul oqıǵany úlken dúbirli sharaǵa aınaldyrdy, keıingi urpaqqa ata-baba rýhyna taǵzym etýdi ónege etti.

Qaıyrgeldi Maqsutulynyń ın­jenerlik talanty, iskerlik qabi­leti, basqarýshylyq óresi baǵa­lanyp, keń aıdynǵa shyǵýy elimizdiń táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldarynan bas­taldy. Tıisinshe Qaıyrgeldi de týǵan Otanyna bilimi men qabiletin aıaǵan joq. Bul tek Q.Qabyldınniń ǵana emes, ásirese, ekonomıkanyń, óndiristiń, ǵylymnyń strategııalyq salalarynda eńbek etken ulttyq ma­man­­darymyzdyń talaıynyń basynda bar jaıt.

Qazaqstan munaı-gaz ken oryndary qorynyń moldyǵymen de álemdegi baı memleketter qata­rynda. Tıisinshe sheteldik ınvestorlar KSRO-dan bólinip shyqqan ári tabıǵı baılyq qorynyń túri asa mol jańa memleketke nazar aýdardy. Álemdik alyp munaı korporasııalary Batys Qazaqstanda Qarashyǵanaq, Teńiz, basqa da munaı-gaz ken oryndaryn barlaý jáne ıgerý isine belsene kiristi. Bul tıisinshe energetıka salasyna strategııalyq oılaýǵa qabileti myqty ulttyq mamandardy qajet etti. Osy tusta 1993 jyly Qaıyrgeldi Maqsutuly Qazaqstan Respýblıkasynyń Energetıka jáne otyn resýrstary mınıstrliginde qyzmet atqarady. Bul Qaırekeńniń tepse temir úzer jigerli kezeńi jáne qyzmette alǵashqy kóterilýi. Biraq osy qyzmettiń ózine kóterilýi ońaı bolǵan joq edi.

Munyń aldynda mynadaı bir oqıǵa ótken. 1992 jyly Qazaqstan, Reseı, Oman ámirligi úsheýi birigip, munaıdy qubyrmen tasymaldaýǵa, shetelderge shyǵarýǵa arnalǵan Kaspıı qubyr konsorsıýmyn qurý jobasy bastaldy. Joba ıdeıasy tamasha. Biraq munaı aıdaıtyn qubyrdy qaı baǵytta tartý kerek? Osyny sheshý ári tart ta beri tart, ońaı bolmady, qyzý talqyǵa tústi. Ár eldiń mamandarynyń pikirleri árqalaı.

Osy máseleni talqylaýǵa qatys­qan Qaıyrgeldi Maqsutuly qubyr­­dy Qazaqstannan Reseı aýmaǵy arqyly Qara teńiz kemejaıyna tartýdyń durystyǵyn alǵa tartady, qysqa ári tıimdi jol. Ol kezde Qazaqstan Munaı jáne gaz ónerkásibi mınıstri marqum Nurlan Balǵymbaev edi. Máseleni talqylaǵan jınalystardyń birinde bul ıdeıaǵa qarsy ári basqa baǵytty qolaı kórip júrgen Nurlan О́tepuly ashýǵa basady: «Kim myna jobany oılap tapqan, usynyp júrgen? Qabyldın, ol kim?».

Qaıyrgeldini ornynan tur­ǵyzady. «Sen kimsiń?» dep suraı bas­taıdy. Pavlodarlyq ekenin estigen­de munyń ádette kóbinese batys óńirlikterdi quraıtyn munaıshylar arasynda júrgenine tańyrqaı ári tańdana sóılep, tipti bilikti maman ekenine kúdiktenip, jınalystan shyǵaryp jiberedi.

Sol jınalysqa qatysqan talaı jan endi Qaıyrgeldini qyzmetten ketiredi degen oıda qalǵan da bolar-aý. Tipti mınıstrdiń kózine túsip qalmaýǵa, birshama ýaqyt issaparǵa ketip qalýǵa keńes te beredi. Alaıda birer aptadan soń tańerteń ony mınıstr shaqyrady.

Qaıyrgeldi Qabyldın mınıstrden ózi usynyp júrgen Kaspıı qubyr konsorsıýmy jobasyn júzege asyrý sharýasyna belsene qatysýǵa tapsyrma alyp shyǵady. Qazaqstan men Reseıdiń dostastyǵy, tatý kórshiligi turǵysynan kelgende bul únemdi ári tıimdi joba edi. Eki el prezıdentteri de solaı ýaǵdalasady. Al biraz maman qubyrdy basqa eldiń jeri arqyly tartý túptep kelgende Qazaqstandy ekonomıkalyq kiriptarlyqqa ushyratýy múmkin degen de boljam aıtqan edi.

Sol kúnnen bastap mınıstr men Qaıyrgeldi Maqsutuly ekeýiniń arasynda kásibı túsinistik ornaıdy, kele-kele jaqsy qarym-qatynasta bolyp ketedi, qyzmetterge kóteriledi. Mınıstrdiń maman pikirin moıyndaýy, kishipeıildigi onyń azamattyǵy edi. Keıin Qazaqstan Premer-mınıstri bolǵan Nurlan Balǵymbaev teńizder men muhıttarǵa shyǵatyn tikeleı joly joq Qazaqstan úshin munaıdy shetelge satýǵa shyǵarýdyń sol tusta osy strategııalyq jolyn oılap tapqan Qaıyrgeldi Qabyldın dep talaı jerde únemi aıtyp júrdi. Al Nurlan Balǵymbaevtyń osy kishipeıildik azamattyq qasıeti Qaıyrgeldiniń ózi de adam taǵdyryna áser ete alatyn úlken laýazymdarǵa kóterilgende únemi esinde ustaǵan ómirlik bir kredosyna aınalyp ketti.

Qaırekeńniń eljandy azamattyq qasıetiniń bir syry sirá, onyń kópbalaly ózara baýyrmal otbasynda, úlgili ata-ana tárbıesinde óskendiginen de dep senimmen aıta alamyz. Ol «QazTransOıl» aksıonerlik qoǵamynyń bas dırektory bolyp taǵaıyndalǵanda ekonomıkalyq áleýeti mol taza óndiristik kompanııa áleýmet jaıyna da aıryqsha mán berýdi mańyzdy mindet qataryna qoıdy. Buǵan ózim kýá bolǵan birneshe jaıtty mysalǵa keltireıin.

 Kezinde Zaýytbek Turysbekov Qazaqstannyń Reseıdegi Tótenshe jáne ókiletti elshisi qyzmetinde bolǵanda qazaqtar mol qonystanǵan Astrahan óńirine de mán beredi, osynda ataqonystarynda turyp jatqan qandastarymyzben kezde­sedi, bul óńirden qazaq tarıhynda izi bar qandaı qaıratkerler shyqqanyna, tarıhı oryndarǵa den qoıady. Qurmanǵazynyń kesenesin, murajaıyn kóredi. Kúı atasynan basqa tulǵalar elene qoımaǵanyn ańǵarady. Qandastarymyzben etene áńgime ústinde Bókeı hannyń óziniń jáne Jáńgir hannyń anasynyń beıitterin anyqtaıdy. Keńes zamanynda qaraýsyz qalǵan beıitter kútimsizdikten ábden tozǵan eken, qorshaýlary búlingen. Eldestirmek elshiden, zııatker Zákeń Astrahan gýbernatoryna jolyǵyp, sol jerde máńgi damyldap jatqan qazaqtyń tarıhı tulǵalary basyna kesene turǵyzý máselesin kóteredi, bul izgilikti iske qoldaý jasaýǵa ýádesin alady.

Osy oraıda «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy» aksıonerlik qoǵamynda basshylyq qyzmette otyrǵan, kóńil saraıy keń azamat Qaıyrgeldi Qabyldınge de habarlasady, tarıhı oryndy jańǵyrtýǵa, zırattar basyn kóterýge qarjylaı kómektesýdi ótinedi. Qazaqstannyń Atyraý óńirinde Qurmanǵazy aýdany arqyly ótetin eki el shekarasynan qol sozym ǵana jerde (shekarany belgileýde shamaly ǵana jer almassa óz elimizge qaraýy da múmkin edi-aý), Reseıge qarap ketken jerde Bókeı han kúmbezi men Jáńgir hannyń anasyna Mańǵystaý granıt tastarynan turǵyzylǵan eńseli keseneler osylaı boı kóteredi.

Qazaqtyń áıgili úsh bıiniń biri – ózbek jerinde Tashkenttiń qaq ortasynda turǵan Tóle bıdiń kúmbezin jańǵyrtý jumystaryna da qarjylaı qolqabys kórsetýden Qaırekeń tartynyp qalmady. Bul iske de muryndyq bolǵan taǵy da sol kezde Qazaqstannyń О́zbekstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Zaýytbek Turysbekov ekenin atap aıtý lázim. «Biter istiń basyna, jaqsy keler qasyna» degen osy.

Bir kúni Qaırekeń maǵan tań­­­­erteń telefon soǵyp, «búgin Qara­ǵandyǵa barýym kerek ekenin bile­siz, reti kelmeı tur, meniń or­ny­ma baryp kelseńiz» dedi. Tik­ushaq­pen Atasýǵa bardyq, onda jańa salynǵan balabaqsha sán-sal­tanatpen ashyldy, ishinde bári bar, buǵan «QazTransOıl» AQ de­meý­shilik jasaǵan. Ata-analar rıza, ásirese, balalar shattyǵynda shek joq. Qııandaǵy dalada zamanaýı balabaqsha nege kerek demeı, joǵary deńgeıde ǵımarat salýǵa qolynan kelip turǵanda qamqorlyǵyn aıamaǵan Qaırekeń syrttaı talaıdyń alǵysyna bólen­di. Keıin osy úlgimen talaı óńirde zamanaýı áleýmettik nysandar salyndy. Sol saparda Jańaarqa jerinde máńgilik damyl tapqan halqymyzdyń irgeli zııaly azamaty Aqseleý Seıdimbektiń basyna baryp zııarat etýdiń de sáti tústi.

Qaıyrgeldi Maqsutulynyń taǵy bir qasıeti – tıimdiligine senimdi eń kúrdeli degen jobalardy qolǵa alýǵa taısaqtamaıdy, beıne muzdy muhıtty tilip júzetin muzjarǵysh kemeler ispetti. 2011 jyly «QazTransOıl» AQ elimizdegi ulttyq kompanııalardyń ishinde alǵashqy bolyp óz aksııalarynyń on paıyzyn halyqqa satýǵa shyǵaratyn boldy, bul shara halyqtyq IRO dep ataldy. Aımaqtardy araladyq, ha­lyqqa aksıoner bolýdyń ne eke­nin, qandaı paıda kóretindikterin túsindirdik. Bir kúni bárimizdi jınap, ár bastamanyń óz urany bolýy kerek degen oı aıtty. «Jaqsy sóz – jarym yrys» degen sózdiń maǵynasy uranǵa laıyq pa dep surady. Bárimiz qup kórdik. Kemel basshy mol yrys degen osy.

Taǵy bir kúni «biz osy bastama­myzǵa bata alýymyz kerek, qalaı qa­raısyń?» dep menen pikir su­rady. «Jón» dedim. Sonymen Myrzataı Joldasbekov, Kenjeǵalı Saǵadıev ataldy, Qaırekeń ózi Farıza anamyzdy da qosty. Osylaısha, ulan-ǵaıyr istiń aldynda úlkenderdiń batasyn aldyq. Eldiń abyroıly azamattary senip otyrǵan bul jobaǵa halyq qalaı senbesin?! Basshynyń kemeldigi men dástúrge, úlkenderge degen qurmeti osylaı taǵy bir ret ónege boldy.

Elimizde «Bir el – bir kitap» de­gen ıgilikti shara júrdi. Bul – jy­lyna bir qalamgerdiń tanymal shyǵarmasyn nasıhattaýǵa, kitap oqýǵa tartýǵa arnalǵan halyq­ara­lyq aksııa. «QazTransOıl» AQ osy sharany qoldap, muny óz ju­mys­kerleri arasynda qazaq tilin oqyp-úırený jumysymen oraılastyrdy. 2013 jyly Atyraýda qazaqtyń kórnekti qalamgerleri – anam Farıza Ońǵarsynovanyń jáne kelesi jyly Shymkentte Saıyn Muratbekovtiń shyǵarmashylyǵyna arnalǵan «Jasa, qazaq tili!» degen ataýmen konkýrstar ótkizildi. Sol kezde óndiristik kompanııanyń aqyn-jazýshylar shyǵarmalaryn nasıhattaýǵa ne qatysy bar degen de pikirler aıtylmaı qalǵan joq. Al osy sharalardyń báriniń basy-qasynda bylaıda óndiristik máseleleri az emes bas dırektor Qaıyrgeldi Qabyldınniń bas bolyp júrýi óńirlerdegi keıbir bas­shy­larǵa úlgi boldy. Sol sharalar­dy ashý sózin sóılep, óndiris pen rýhanııattyń ajyramas birligi, mem­lekettik mártebeli ana tilimizdi qol­daýǵa arnalǵan sharalardyń mán-ma­ńyzy týraly tolǵamdy oı aıtqan da Qaırekeń boldy.

Basshy bolý – tek úlken joba­larǵa, ekonomıkalyq kórset­kish­terge den qoıý, bas qatyrý emes, kompanııanyń ishindegi usaq máse­le­lerge de mán berip, olardy tıi­sinshe sheshe alýy. Qaıyrgeldi Maqsutuly «QazTransOıl» AQ-ta qyz­metkerlerdiń qamyn qaraılap, kóbin baspanaly qyldy.

Bir kúni apparat basshysy retinde menen «bizde jumys isteıtin ha­lyq­tyń basynda qazir eń birinshi kezektegi másele ne?» dep surady. «Baspana» dedim. Aımaqtardaǵy jumyskerler de baspanaǵa zárý eke­nin jetkizdim. Jumyskerlerge úı jaǵdaıyn jaqsartýǵa arnalǵan arnaıy baǵdarlama jasaýdy, qajet­tilikti anyqtap, ol úshin kerek­ti qarajatty qarastyrý amaldaryn usyndym. Bankten kompanııa atynan tómen paıyzben nesıe alǵan árkim óz tańdaýymen jer alyp, úı sala ma, álde daıyn páter satyp ala ma, ózderi sheshse degen pikirimdi aıttym. Qaırekeń bul oıdy qup kórdi. Úıi bolmaǵan azamattyń kúıi bola ma?! Sóıtip, óńirlerdegi jumyskerlerge úı jaǵ­daıyn jaqsartýǵa múmkindik ja­salǵan edi.

Jazda jumyskerlerdiń bala­larynyń demalysyn uıymdas­tyrýdy qolǵa aldyq. Budan basqa balalardy jańa oqý jylyna da­ıyndaý, kerek-jaraqtaryn áperýdi de kompanııa atynan jasadyq. Birin­shi synypqa barǵanda kompa­nııadan táp-táýir syı-syıapat al­ǵandary talaı balanyń, olardyń ata-ana­la­ry­nyń esinde qalǵan bolar-aý.

Qaıyrgeldi Maqsutulynyń bir ereksheligi, eshqashan ózin ózge­lerden joǵary ustaǵan emes jáne maqtaǵandy da jaqtyra qoımaıdy. О́ziniń aınalasyndaǵy adamdarǵa, kim bolsyn, meıli iri laýazymdy, meıli kómekshisi, ne kólik júrgizýshisi bolsyn, bárine birdeı kózqaras, birdeı qarym-qatynas ustanady. «О́tirik, ósek, maqtanshaq» degen qaýipti aýrýmen aýyrmaý búginde sırek kezdesetin qasıetterdiń biri ekeni haq. «Eki qoshqardyń basy bir qazanǵa syımaıdy» degen maqal da beker aıtylmaǵan. Alaıda Qaıyrgeldi Maqsutulynyń tyǵyz aralas-quralas tanystary kóp, árqaısysy ózinshe bir tóbe. Qaırekeń bir-birimen daýlasyp júrgenderdi bir dastarqan basyna jınap, ózara sóılestire, bitistire alatyn. Osy qabiletiniń arqasynda nebir kúrdeli jobalar boıynsha kelissózderdiń de bitimgershilikpen aıaqtalýyna septesetin.

Ol ár adamnyń jolyna kedergi bolmaýǵa tyrysady. Bul – kóshbas­shy­larǵa tán qasıet. Renjýi múmkin, adam ǵoı, biraq ishki dúnıesin syrtqa shyǵarmaıdy. Eshqashan bireýdi jamandap, syrtynan ósek aıtpaıdy. Dos-jarandaryna ár kez adal.

 «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» degendi halqymyz beker aıtpaǵan. Er minezdi el aǵasy, ýádege márt, iske jomart Qaı­re­keń­­niń osyndaı mereı jasynda shyr­aıyn shyǵara aıtý oryndy dep oılaımyn. Osy Qaırekeńnen úırendim, kórdim, aldym deı alatyn kem degende bes qasıetin aıta alar edim. Birinshisi – eńbekqorlyǵy, ekin­shisi – adamdy tyńdaı bilýi, úshinshisi – myrzalyǵy, tórtinshi – kópshildigi, besinshisi – keńdigi. Álbette, bul tizimge basqa da qasıet­terin tizbekteýge bolady. О́ıtkeni Qaıyrgeldi Qabyldın segiz qyrly, bir syrly, tuǵyry bıik, eli eleýge laıyq, Abaı atamyz aıtqandaı, ystyq qaıratty, nurly aqyldy, jyly júrekti azamat.

Almas OŃǴARSYNOV