Qazaq ekonomıkasynyń basty, jahan ekonomıkasynyń janama qýaty sanalatyn munaıdyń baǵasy keıingi kezde turaq tappaı ketti. Qazirgi baǵasy biz qýanatyndaı deńgeıde emes. О́tken aptada londondyq ICE Futures bırjasynda Brent munaıynyń aqpandaǵy fıýchersteriniń quny barreline 79,91 dollar boldy. Nıý-Iork taýarlyq bırjasyndaǵy WTI munaıynyń baǵasy barreline 75,62 dollar bolyp bekidi.
Sarapshylardyń aıtýynsha, Qytaıdaǵy energetıkalyq resýrstardy tutynýdyń qalpyna kele bastaýyna baılanysty treıderlerdiń úmiti munaı naryǵyndaǵy baǵa ósimin jandandyrǵan. AQSh-tyń strategııalyq munaı rezervin tolyqtyrýdy bastaý jaıly sheshimi de oń reaksııa týdyrǵan. Munaı baǵasynyń qubylýyna qaramastan Qazaqstan óz munaıyn eksporttaýdy belsendi jalǵastyrady. Bizdiń munaıdyń ataýy – CPC Blend. Taıaýda munaıdyń osy túri Eýroodaq elderine jiberiletin eń iri shıki munaı atandy.
S&P Global aqparaty boıynsha Eýropadaǵy qaıta óńdeýshiler reseılik munaıdyń ornyn Qazaqstan, Ázerbaıjan, Norvegııa, AQSh jáne Gaıana ónimderimen almastyra bastaǵan. Aıta ketelik, EO Reseı munaıyna embargo jarııalaǵannan keıin 10 kúnnen soń Urals-tyń (Reseı munaıy – red.) EO-ǵa teńiz ımporty táýligine 1,5 mln barrelden 123 myń barrelge bir-aq túsken. Qazaqstandyq sarapshylardyń aıtýynsha, qarasha aıynyń ózinde EO-daǵy munaı óńdeý zaýyttarynyń kóbi qazaqstandyq CPC Blend jáne KEBCO suryptaryna qyzyǵýshylyq tanyta bastaǵan. Qazir Eýropa elderi atalǵan eki munaı surybynyń táýligine 1,2 mln barrelin ımporttap (búkil teńiz ımportynyń 13 paıyzy – red.) otyr.
Jaqynda Syrtqy ister mınıstri Muhtar Tileýberdi Germanııaǵa da munaı eksporttaýǵa daıyn ekenimizdi málimdedi. Bul týraly ol Berlındegi Eýrazııalyq klýb konferensııasynda aıtty. Onyń sózine qaraǵanda, Qazaqstan Germanııaǵa jylyna 2-5 mln tonna aralyǵynda «qara altyn» jiberýi múmkin. Ondaı jaǵdaıda bizdiń munaı Drýjba munaı qubyry arqyly buǵan deıin «Rosneft» munaı-gaz kompanııasyna tıesili bolyp kelgen Shvedt qalasyndaǵy munaı óńdeý zaýytyn qamtamasyz etedi.
Energetıka mınıstri Bolat Aqsholaqovtyń aıtýynsha, bul taza kommersııalyq mámile bolǵandyqtan qazir qazaqstandyq kompanııalar men júk jiberýshiler kelissózdi ózderi júrgizip jatyr. Telegramdaǵy NRG_monitor kanalynyń aqparatyna súıensek, qazaqstandyq kompanııalar TON-2 munaı qubyry arqyly Reseı munaıyn satyp alyp, sonyń kómegimen ishki naryq qajettiligin ótep, al ózimizdegi bos munaı kólemin eksportqa shyǵarýdy kózdep otyr. «Táýir shema, tek baǵasyn kelisý kerek» deıdi sarapshy.
Aıta ketelik, Túımazy – Omby – Novosibir (TON-2) magıstraldy munaı qubyry 1959 jyly paıdalanýǵa berilgen jáne eki memleket – Reseı men Qazaqstannyń aýmaǵyn kesip ótedi. Jalpy uzyndyǵy – 185,6 shaqyrym. Jaqynda Qazaqstan qubyrdyń óz aýmaǵyndaǵy ýchaskelerin tolyqtaı kúrdeli jóndeýden ótkizdi.
Qazaqstannyń munaı eksportyndaǵy taǵy bir basym baǵdary – Qytaı men Iran. B.Aqsholaqovtyń aıtýynsha, Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn damytý aıasynda Ázerbaıjan, Grýzııa, Túrkııa porttaryna, odan ári QHR men Iranǵa eksporttaý kózdeledi. Soǵan oraı ishki óndiris qýatyn arttyrý jumystary júrgizilip jatyr. Mysaly, Qashaǵan ken ornynan shyqqan 3 mlrd tekshe metrge jýyq shıki gaz «Jaıyqmunaı» gaz óńdeý zaýytynda óńdeledi. 2023 jyldyń sońyna qaraı Rojkovskoe ken ornynan shyqqan shıki gaz da osy gaz óńdeý zaýytyna kelip túsýge tıis. Al Shymkent munaı óńdeý zaýytyndaǵy munaı óńdeý qýaty 9 mln tonnaǵa deıin keńeıedi. Bul rette qytaılyq «Petrochina» munaı-gaz kompanııasymen birlesip qýattylyqty 12 mln tonnaǵa deıin arttyrý jospary da bar.
Qazaqstan munaıynyń 90 paıyzy KTK, ıaǵnı Kaspıı qubyr konsorsıýmy arqyly eksporttalatyny belgili. Atalǵan qubyr Reseı aýmaǵynda jáne onyń jumysy bıyldyqqa birneshe ret toqtap qalǵan edi. Soǵan qaramastan amerıkalyq «Chevron» energetıkalyq korporasııasy KTK boıynsha munaı aıdaýdan bas tartpaıtynyn málimdedi. Dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Maık Vırttiń aıtýynsha, Qazaqstan munaıy Eýropa men Azııa tutynýshylary úshin asa mańyzdy bolyp sanalady. KTK arqyly Qazaqstan jylyna 67 mln tonna munaı tasymaldaı alady. Biraq sońǵy kezde bul qubyrdyń táýekeli kóbeıdi, soǵan saı Qazaqstan jedel túrde Transkaspıı baǵytyn jandandyrýǵa kóshti.
2023 jyldyń qańtarynan bastap Baký – Tbılısı – Jeıhan (BTJ) munaı qubyry arqyly 1,5 mln tonna (byltyr nebári 200 myń tonna tasymaldanǵan) qazaq munaıy eksporttala bastaıdy. Aqtaý jáne Quryq porttarynyń kómegimen munaı tasymaly kólemin jylyna 20 mln tonnaǵa jetkizý de josparda bar. BTJ-dan bólek, Baký – Sýpsa munaı qubyry jáne Baký – Batýmı temirjoly da basym baǵdarlar bolyp sanalady.
2008-2016 jyldary Ázerbaıjan qazaqstandyq «Teńiz» ken ornynan shyǵatyn munaıdyń bir bóliginiń tranzıtin qamtamasyz etti. Tipti bir kezderi BTJ-men jylyna 2 mln tonnaǵa deıin munaı tasyldy. Alaıda 2017 jyldan bastap «Teńizden» shyqqan munaıdyń barlyǵy KTK-ǵa jiberile bastaǵan edi.
Jalpy, 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha elimizde 84-85 mln tonna munaı óndirilýi múmkin. Bıyl Qashaǵan ken ornyndaǵy jumystyń jospardan tys toqtap qalýyna baılanysty óndiris kólemi 85 mln-nan aspaıdy. Al 2023 jyly Qazaqstan munaı óndirisi kólemin 90 mln tonnadan asyrýdy kózdep otyr. 2021 jyly elimizde 73,7 mln tonna munaı óndirilgen bolatyn.