Adam bolmysynyń kúrdeli qyrlaryn, ult bederin aıshyqtaǵan shyǵarmalardyń avtory – Tólen Ábdik esimi oqyrmanǵa etene tanys. Seksenniń seńgirine tolǵan mereıtoıy tusynda jazýshyny áńgimege tartqan edik.
– Tólen aǵa, ótken jyldyń sońynda mereıli jasyńyz keńinen atalyp ótildi. Basylymdarda maqalalar jazylyp, úlken sahnada merekelik keshińiz ótti. Qazir jan dúnıeńiz qandaı kúıde?
– Raqmet! Azdap sharshaǵanym bolmasa, qalǵany durys sekildi. Baıaǵyda jazylǵan, kezinde baǵalana qoımaǵan, «Aqıqat», «Tozaq ottary jymyńdaıdy» sekildi shyǵarmalarymdy jastardyń joǵary baǵalaıtynyn sezdim. Soǵan rızamyn.
– BUU-nyń 8-bas hatshysy Pan Gı Mýnniń Bas Assambleıa jıynyndaǵy sózin epıgraf etip alǵan maqalańyzda: «Alash kósemderine «Qazaq Respýblıkasynyń negizin qalaýshylar» degen mártebe bergen jón» deısiz. Menińshe, sizdegi erte oıanǵan oı táýelsizdigi men sana azattyǵyna Alash azamattary kóbirek áser etken sekildi.
– KSRO-nyń taraýyna ártúrli kózqarastardyń sebep bolǵanyn bilemiz. Reseı shovınısteri ımperııanyń jartylaı qulaǵanyna kúıindi. Ýkraına, Qazaqstan sekildi respýblıkalarda buryn-sońdy memleket bolmaǵan, sondyqtan olardyń jeke bólinip, memleket atanýy zańsyz dep shýlady. Biz de moıymadyq. Qoldan kelgenshe jaýap berýge tyrystyq. Alaıda bizde de solardyń sózin qaıtalap, «qazaqta memleket bolǵan joq» degen sózdi aıtqandar, abdyraǵandar boldy. Ol sózdiń arjaǵynda ne turǵanyn da sezdik. Biraq tarıhqa sáıkes kelmeıtin sózdi qalaı qabyldaýǵa bolady? Osydan keıin jańa úlgidegi qazaq memleketiniń negizin salǵan shyn máninde kimder degen suraq týyndaıdy. Respýblıka túrindegi búgingi Qazaqstan 1920 jyly qurylǵan Qazaq AKSR-niń zańdy jalǵasy ekeni belgili. Júıe ózgeredi, memleket qalady. Qazaq AKSR-nyń qurylýyna erekshe eńbek sińirgen, ózge respýblıkalardyń quramyna enip, qyryq bólek bolǵan qazaq jerin jınap, toptastyryp, onyń shekarasyn anyqtap bergen Alash arystary edi. Endeshe, olardy jańa zamanǵy Qazaq Respýblıkasynyń negizin qalaýshy deýge tolyq negiz bar. Osyny sanada qalyptastyra alsaq, ol orynǵa budan bylaı eshkim talasa almaıdy. Alash tarıhyn áý bastan ulttyq ıdeologııamyzdyń negizi etip alýymyz kerek edi. Sonda halyqtyń birigýi de tez bolatyn edi. Kózqarastar júıesi qalyptaspaı, ultty uıystyrý múmkin emes.
– Eger ǵaıyptan qudiretti sıqyrshylyq kúsh berilse, eń alǵash qaı isti qolǵa alar edińiz?
– Sıqyrshylyq kúshpen qol jetken nárse óziniń túsiniksizdigimen kóńilge qorqynysh ákeledi. Tabys adal eńbekpen, qabiletpen, ıaǵnı damý, jetilý negizinde kelgeni durys. Alaıda ertegidegideı, sondaı bir múmkindik bolsa, jáne ol meniń qaraqan basymnyń sharýasyna qatysty bolsa, «О́liara» romanymnyń ekinshi kitaby men «bomj» týraly hıkaıatymdy tezirek bitirip tastar edim. Sodan keıin memýar jazýǵa otyrar edim. Aıtpaqshy, «Zamanǵa kózqaras» degen oı-tolǵaýlarym bar eken ǵoı. Ony da kóp sozbas edim...
– Tutas ómirińizge erekshe yqpal etken oqıǵa týraly aıtyp berseńiz.
– О́mir bolǵan soń este qalatyn ár túrli oqıǵalardyń da bolýy zańdy ǵoı. Biraq erekshe ǵıbratty dep aıtatyndaı oqıǵa meniń esime túsip turǵan joq. Al qatty áser etken oqıǵa týraly aıtýǵa bolady.
1991 jyly jeltoqsan aıynda 3-4 jazýshy – ishinde KSRO Jazýshylar odaǵynyń birinshi hatshysy Tımýr Pýlatov bar – Sırııa jazýshylarynyń shaqyrýymen Damask qalasyna keldik. Kelesi kúni sondaǵy jazýshylarmen kezdesý boldy. Sodan keıin Sırııany aralaýǵa shyqtyq. Bul el tarıhı eskertkishterge óte baı. Bir apta aralap, jergilikti jazýshylarmen kezdesip, Damaskige qaıtyp oraldyq. Sol kúni bizdi KSRO-nyń Sırııadaǵy elshisi Zotov degen jigit qabyldady.
Elshiliktiń otyrǵan jeri bir kelisti ǵımarat eken. Dastarqan jaıylǵan ústelde otyrmyz. Elshiden: «Biz bir apta boıy jol júrip, álemdegi jańalyqtardan beıhabarmyz. Gazet, jýrnal, radıo – bári arabsha. Ne jańalyq?» – dep surap jatyrmyz.
Bir kezde elshi:
– KSRO tarady, – demesi bar ma. Ashqan aýzymyzdy juma almaı qaldyq. Bir kezde «Qalaısha?» degen sózge tilimiz áreń kelgendeı boldy. Elshi Belovejdegi oqıǵany baıandap, Elsın, Kravchýk, Shýshkevıchterdiń KSRO-ny taratý týraly sheshimge qol qoıǵanyn, endi burynǵy odaqtyq respýblıkalardyń óz aldyna táýelsiz memleket bolǵanyn aıtty.
– Armenııa, Ázerbaıjan, Grýzııa, О́zbekstan... – dep atap jatyr. Kenet, aıtylmaı qalar ma eken dep oıladym ba:
– Qazaqstan she, Qazaqstan... – dedim áldeqalaı denemdi úreı bılep. Elshi meniń júzime tańyrqaǵandaı bolyp qarady da:
– Qazaqstan da endi óz aldyna jeke memleket, – dedi jymıyp. Odan ári ne bolǵany esimde joq. Tımýr Pýlatov meni búıirimnen túrtip:
– Sen ishpeýshi ediń ǵoı, – deıdi.
Maǵan ınfarktan keıin ishpek túgili, iship jatqan adamǵa qaraýǵa bolmaıtyn kez. Aldymdaǵy konıak quıylǵan rıýmkeni qalaı qaǵyp salǵanymdy ózim bilmeımin. Otyrǵandar «qandaı ulan-ǵaıyr el edik, qurtty bárin de óńkeı satqyndar» dep, birese Elsındi, birese Gorbachevti jamandap jatyr. Endi olardyń sózi maǵan túk qyzyq emes edi. San urpaqtyń san ǵasyr boıyna ańsaǵan armany aıaq astynan oryndalyp, sen soǵan kýá bolyp jatsań, odan artyq qandaı baqyt bolýy múmkin! Árıne qazaq halqy túbi bir bostandyqqa qol jetkizetin shyǵar degen dáme kókiregimizde boldy, biraq ony kóretin shyǵarmyz degen oıdyń bolmaǵany anyq. О́mirimde dál mundaı shattanyp kórmegen shyǵarmyn. Qýanysh ta stress. Sol túni tań atqansha kóz ilmedim.
– Jazýshy Kádirbek Segizbaev bir pikirinde: «Tólen erte bastan kúndelikti usaq-túıek áńgimeler jazǵan emes, jazsa tek qana adamzattyq máseleler deńgeıine qalam terbeýge tyrysqan azamat» deıdi. Shynynda, qaı shyǵarmańyzdan da úlken daıyndyq pen nyǵyzdalǵan aqyl-oı jemisin kóremiz. Bul jazý aldyndaǵy jaýapkershilikti tereń seziný me?
– Qazaq halqy da, ózge halyqtar sekildi, adamzattyń bir bólshegi. Sondyqtan adamzattyq qundylyqtar ulttyq múddege qaıshy kelmeıdi. Endeshe, biz de órkenıetke erterek qol jetkizgen ulttar sekildi, álemdik deńgeıde oılap, álemdik deńgeıde is jasaýǵa talpynýymyz kerek dep oılaımyn. Orys halqynyń tomaǵa-tuıyq jaǵdaıda damı almaı jatqanyna nazalanǵan fılosof P.Chaadaevtyń: «Adamzattyń jalpyǵa ortaq zańy bizge júrmeıtin sekildi. Osylaısha, álemde oqshaý qalǵan bizder álemge eshteńe de bergen joqpyz, álemnen eshteńe de alǵan joqpyz. Biz adamzattyń ıdeıalar qazynasyna birde-bir oı syılaı almadyq, adamdardyń aqyl-oıynyń ilgeri basýyna eshqandaı úles qosa almadyq», – degen sózi bar. Mádenıetimiz, ónerimiz, ǵylymymyz, ekonomıkamyz álemdik deńgeıde moıyndalǵanda ǵana biz damyǵan ozyq elderdiń qataryna qosyla alamyz. Ádebıette de osy prınsıp. Klassıkalyq deńgeıge kóterilgen kórkem shyǵarma adamzatqa ortaq. Meniń ustanymym – osy.
– Bernard Shoý «Shekske qarsy Sho» atty shyǵarmasynda ózine Shekspırdi qarsylas sanaıdy. Ádebı ómirde ózińizge qarsylas sanap, onymen jarysa jazǵan tulǵańyz boldy ma?
– Ádebıetke alǵash kelgen kezimizde ómir de, ádebıet te bárimizge báıge sekildi kóringeni ras. Qatardan qalǵyń kelmeıdi, alda júrgenderdiń sanatyna qosylsam deısiń. Álemdik ádebıetpen tanysqannan keıin shyqqyń kelgen bıigiń odan da joǵarylaıdy. Biraq qarsylas degen sóz bul arada júrmeıtin sekildi. О́ıtkeni óziń jaqsy kóretin uly jazýshylar seni bıikke shaqyryp turǵandaı, saǵan baǵyt berip turǵandaı seziledi. Máselen, «Qaıyrsyz juma» atty áńgimemdi jazǵanda óziniń arman-maqsatyn satyp, jalǵan ómir súrgen adamnyń maǵynasyz ólimi týraly jazylǵan álemdik ádebıettegi ózge shyǵarmalardyń esimde turǵany ras. Biraq sen olardy qaıtalamaýǵa tyrysasyń. О́zińshe jasaýyń kerek. Onsyz eshteńe de tyndyra almaısyń. Bul báseke me, báseke emes pe, árkim ózinshe topshylar. Shyǵarmashylyq, shyn máninde, báseke emes, ádebıette árkimniń óz orny bar degen oı maǵan jaqyndaý...
– Álem ádebıetinde ótken ǵasyrda Latyn Amerıka jazýshylary magııalyq realızm baǵytymen dúmpý jasaǵany belgili. Qalaı oılaısyz, kelesi ádebı dúmpý qaı elde bolýy múmkin?
– Men barlyq eldiń ádebıetin júıeli túrde oqydym dep aıta almaımyn. Sondyqtan ádebı dúmpýdiń qaı elde bolatynyn aıtý qıyn. Tipti oqyǵan kúnniń ózinde boljaı almas ediń. Biraq ádebıet damýynyń tarıhı áleýmettik sebepterin aıta ketýge bolady. Máselen, orys ádebıetiniń damýyna Eýropa ádebıetiniń yqpalynyń syrtynda, «krepostnoılyq quqyqtyq» áseri boldy dep aıta alamyz. «Krepostnoılyq quqyqqa» negizdelgen qoǵamdyq qurylym (muny quldyq qoǵam deýge de bolar edi) dekabrısterden bastap, orystyń estııar azamattarynyń aryna tıdi, namysyn qozǵady. Narazylyq kóńil-kúıine ákeldi.Ádebıette kórinis tapty. Radıshevtiń «Peterbýrgten Máskeýge saıahatynan» bastalǵan narazylyqqa kóptegen uly aqyn-jazýshylar ún qosty. Onyń eń úlken kórinisi Týrgenevtiń «Ańshynyń áńgimeleri» edi. Al ózimizdiń Qazaqstanǵa kelsek, patshalyq Reseıdiń otarshyldyq júıesi, sonyń jalǵasyndaı bolǵan keńes ókimetiniń saıasaty alash qaıratkerlerinen bastap qazaqtyń estııar azamattarynyń namysyn oıatqany belgili. Keńes zamanynda jazylǵan talantty shyǵarmalarda negizinen osy narazylyq ıdeıasy bar ekenin ańǵarý qıyn emes. Onyń syrtynda táýelsizdikten keıingi 30 jylda da ashý-yza týdyratyn nárseler az bolǵan joq. Sonyń áserin búgingi ádebıetten de kezdestirýge bolady. Osy taqyrypta sońǵy oqyǵan shaǵarmam Qanaǵat Ábilqaıyrdyń «Qaıyrshynyń mıllıarder dosy» shyǵar.
Qysqasy, bizde de «bulaı ómir súrýge bolmaıdy» degen batyl da shynshyl oılarǵa negizdelgen úzdik shyǵarmalardyń týýyna tarıhı jaǵdaı bar degen sóz. Biraq ol álemdik ádebıetke dúmpý bere ala ma, joq pa – ol jaǵyn ýaqyt kórseter.
– О́tken joly merekelik keshińizde Anatolıı Kım sizdi quttyqtaý barysynda «Qazaqtyń Kafkasy» degen sóz aıtty. Kafkada pessımıstik, sentımentaldy saryn basym bolsa, sizde kerisinshe gýmanıstik, jaryqqa senýshilik saryn basym. Jalpy siz qurmetpen ataıtyn jazýshylar ishinde Kafka bar ma?
– Frans Kafka – álem ádebıetindegi óte úlken tulǵalardyń biri. Alaıda men ózimniń shyǵarmashylyǵyma erekshe yqpal jasaǵan ulylardyń ishinde Kafka bar dep aıta almaımyn. Men úshin onyń tabıǵaty bólekteý. Al ómirdiń qataldyǵy, adamnyń jalǵyzdyǵy, qorǵansyzdyǵy, bolmystyń absýrdtyǵy týraly oılar mende bar. Bálkim sony aıtyp otyrǵan shyǵar.
– Kóbine ákeńiz týraly estelik aıtasyz. Anańyz sózge jaqyn kisi bolǵan syndy.
– Anam saýaty joq qarapaıym ǵana adam. Biraq qarapaıym adamdardyń boıynda da talaı qasıet bar ǵoı. Maǵan kóp áńgime aıtatyn. Jáne qazir bolyp jatqan oqıǵadaı shynaıy sezimmen aıta biletin. О́zimniń shyǵarmashylyq ómirime anamnyń qatysy bar dep aıtýyma bolady.
– О́tken jolǵy suhbatymyzda «búgingi zamanǵy áıel taǵdyry týraly povest jazý ústindemin» degen edińiz.
– «Qamqorshy» dep atalatyn hıkaıatym «Juldyz» jýrnalynyń ótken qyrkúıek aıyndaǵy nomerinde jarııalandy.
Áńgimelesken
Batyrhan SÁRSENHAN,
«Egemen Qazaqstan»