Orta ǵasyrda Mońǵol ústirtindegi kóshpeli taıpalardyń basyn biriktirgen Esýkeı noıannyń úlken uly Temújın 1206 jyly Onon darııasynyń jaǵasynda quryltaı ótkizip, ózin «Shyńǵys han» dep jarııalady. Sóıtip, ol el bıleý isine ǵundardan mıras, keıin túrkiler qoldanǵan zań-jarǵylardy jetildirýmen qatar, óz atynan teńge soqtyryp, aınalymǵa saldy.
Birinshi altyn aqsha
Kóshpeli Mońǵol ulysynyń tarıhyn zerttegen brıtandyq shyǵystanýshy Leın Pýl myna tıyn-jádigerdi uzaq ýaqyt zerttep, 1881 jyly «bul altyn aqsha Shyńǵys qaǵannyń zamanynda soǵylǵan» degen tujyrym jasapty. Monetanyń oń betine, qylysh kóterip at ústinde turǵan adam beınesi salynyp, kelesi betine jyl qaıyrýdyń 12 janýary oımyshtalypty. Osynda jyl ıesi janýarlardyń biri erekshe kórinis tapqan. Ony zertteýshiler aqsha soǵylǵan jyldyń belgisi degen paıym jasapty.
Ekinshi altyn aqsha
Álem ámirshisine tıesili taǵy bir aqsha 1996 jyly Pákistan jerinen tabylǵan eken. Atalǵan aqshany qolymen ustap zerttegen mońǵol ǵalymy B.Nıamaanyń málimetine júginsek, olar Gazna qalasy mańynan tabylǵan kórinedi. Barlyǵy 58 dana. Jádigerdiń oń betinde «Álem ámirshisi Shyńǵys qaǵan» degen jazý bádizdelip, kelesi betine Quran sózi, ıaǵnı musylmandar kóp aıtatyn «Kalıma shahadat» duǵasy jazylypty.
Úshinshi altyn aqsha
Shyńǵys qaǵanǵa tán úshinshi altyn aqsha Túrkistan qalasyndaǵy «Áziret Sultan» qoryq mýzeıiniń nýmızmatıkalyq jádigerler kolleksııasynda tur. Bul mura mýzeı qoryna 2006 jyly kelip túsipti. Salmaǵy – 5.90 gramm, dıametri – 22.2 h 21 mm.
Jádigerdiń de oń betine «Kalıma shahadat» jazylyp, kelesi betine tórt sóz bádizdelgen. Osyndaǵy tórt sózdiń biri «Jeńgız» sózin zertteýshiler «Shyńǵyz» ıaǵnı, «Shyńǵys han» bolýy kerek degen tujyrym jasapty.
Rasynda, ortaǵasyrlyq jazbalarda «Shyńǵys» sózin «Jeńgız» dep jazý shyńǵystanýshylar úshin jańalyq emes. Osy ataýǵa súıenip keıbir zertteýshiler Temújınge áýelde «Jeńgız» ataǵy berilgen. Bul qazirgi tildik qorymyzdaǵy «Jeńimpaz» sóziniń ertedegi balamasy bolýy múmkin dese, taǵy bireýler «Jeńgız» ol «Teńiz» (Teńizdeı sheksiz bılik ıesi) degendi bildirse kerek degen de oı aıtyp júr.