Bıýdjettiń búıirin shyǵarmaı, qyrýar qarjy beıbereket jumsalatyn bir tusy sońǵy jyldary sańyraýqulaqtaı samsap turǵan saqaldy qurylystardyń tóńireginde tárizdi.
Aldymen saqaldy qurylys sanynyń kúrt ósýine ne sebep bolyp tur degen soıyldaı suraq tóńireginde taldaý jasap kórelik. Eń bastysy, alǵashqy irgetasy qalanǵannan bastap sapasynyń syn kótermeıtininde jatsa kerek. Osydan baryp qurylys jumysy keshigedi. Bul eki ortada qurylys materıaldarynyń baǵasynyń ózgerýi de ábden múmkin. Qazir aıta-aıta jaýyr bolǵan osy syltaý órship tur. Bir ǵajaby, bul tarapta baqylaý kemshin. Oıǵa alǵan sharýa nege oıdaǵydaı oryndalmady, qol bógesin bolǵan qaı kemshilik, qurylys kompanııalary yrǵalyp-jyrǵalyp nelikten júrip aldy? Máseleniń mánisine baryp jatqan eshkim joq. Aınalyp kelgende osynyń bári artyq aqsha jumsaýǵa sebep bolady.
Aldymen sapa týraly aıta ketelik. Bıyl oblystaǵy qurylys kompanııalarynyń sapasyz jumysyna baılanysty 30 mln teńge aıyppul salyndy. Tekseris nátıjesine oraı 69 ákimshilik is qozǵaldy. Bul oraıda mamandar nysandardy salý kezinde qurylys tehnologııasy tap-tuınaqtaı saqtala bermeıtinin aıtyp otyr. Turǵyndar tarapynan jańadan salynǵan turǵyn úılerdiń sapasyna oraı jıi aıtylatyn ókpe-naz da osy jerde týyndaıdy. Al saqaldy qurylys degen samsap tur. Qazir qurylys materıaldary kúrt qymbattap ketti degen jeleýmen mıllıardtaǵan qarjy baǵyttalǵan nysandardy salyp jatqan kompanııalar qaıta-qaıta alaqandaryn jaıyp, qosymsha qarajat suraýda. Osy arasy túsiniksiz. Álbette, kez kelgen qurylys jumysynyń jobalyq-smetalyq qujattary toltyrylady. Qarajat ta bólinedi. Tek salyný ýaqyty uzap ketkennen keıin baǵa ózgerip ketti degen baıbalam shyǵady. Osy arada jemqorlyqtyń qulaǵy qyltıyp turǵan tárizdi.
«Amanat» partııasynyń oblystyq fılıalynyń komıssııasy óńirdegi nysandarǵa monıtorıng júrgizipti. Komıssııa aldymen Arshaly aýdanyndaǵy Arshaly, Jibek joly, Jaltyrkól eldi mekenderine kógildir otyn tartý jelilerine nazar aýdarǵan. Joǵaryda atalǵan aýyldarda ótken jyldyń sońyna deıin uzyndyǵy 382,3 shaqyrym bolatyn gaz jelisin tartý josparlanǵan. Aldyn ala ekshelip, bekitilgen tizimge sáıkes Selınograd jáne Arshaly aýdandaryndaǵy Arshaly kenti men Aqqaıyń, Qoıandy, Shubar, Jibek joly, Jaltyrkól aýyldaryna tabıǵı gaz qubyrlary tartylýǵa tıisti edi. Arshaly men Jaltyrkól aýyldaryndaǵy jumys ýaqtyly júzege asyrylyp, 134,5 shaqyrym gaz jelisi tartyldy. Áıtse de, qurylys materıaldary qymbattap ketti degen jany siri jeleýmen 6 jobanyń tórteýi boıynsha jobalyq-smetalyq qujat túzetilýge tapsyrylǵan. Máseleniń mánisine tereńirek toqtalsaq, Jibek joly aýylyndaǵy bul taraptaǵy jumystyń tek 48 paıyzy ǵana oryndalǵan. Sóıtip, 110 shaqyrym ǵana jeli tartylǵan. Aqqaıyń aýylynda da dál osyndaı kórinis. Aldyn ala jasalǵan jospar nebári 86 paıyzǵa ǵana oryndalǵan. Al Qoıandy men Shubar eldi mekenderindegi bul oraıdaǵy jaǵdaı tipti qıyn. Gaz qubyrynyń az ǵana bóligi júrgizilgen bolyp shyqty. Endi qosymsha taǵy da qanshama qarajat bólinýi kerek. Eger aldyn ala jasalǵan jospar boıynsha bar jumys tııanaqty atqarylsa, onsyz da búıiri shyqpaı jatqan bıýdjetke qosymsha júk bolmas edi.
Saqaldy qurylystyń taǵy biri – Arshaly aýdanyndaǵy Jaltyrkól aýylynda salynýǵa tıisti 300 oryndyq bilim oshaǵy. Bul qurylysqa ótken jyly bólinýge tıis 518,1 mln teńgeniń tek 87,9 mln teńgesi ǵana baǵyttalǵan. Oblystyq bıýdjetten bólinetin 136,4 mln teńge tolyq aýdarylǵan. Áıtse de, qurylys jumystary qarqyn almady. Endi bıyl jalǵastyrylmaq. Qurylys kompanııasynyń aldyn ala jasalǵan esebine qaraǵanda, bar sharýany tap-tuınaqtaı etip atqarý úshin oblystyq bıýdjetten taǵy da qosymsha 430,2 mln teńge qajet eken. Mine, osylaısha is saǵyzdaı sozylyp, qyrýar qarjyny jutyp jatyr.
Kókshetaý qalasynda da bul taraptaǵy retsizdik menmundalap tur. Joǵary oqý oryndary men kolledjderdiń jataqhana qurylystary irkilip qalǵan. Endi taǵy da baǵanyń ózgerýine baılanysty túzetýler engizilmek. Byltyr úsh birdeı jataqhana jobasy qymbattaǵan. Aıtalyq, Kókshetaý qalasyndaǵy joǵary tehnıkalyq kolledjdiń jataqhanasyn tolyq aıaqtaý úshin áli de 1 207,3 mln teńge qajet. Oblystyq bıýdjetten 2023 jyly 856,8 mln teńge qarastyrylyp otyr. Bıýdjetke qosymsha taǵy da júk túspek.
Bólingen qarajat jetpeı qaldy degen baıbalam balabaqshalar qurylysynda da boı kórsetti. Aıtalyq, oblys ortalyǵyndaǵy til kemistigi bar balalarǵa arnalǵan 280 oryndyq balabaqsha qurylysyna oblystyq bıýdjetten ótken jyly 251 mln teńge baǵyttalǵan. Oǵan qosa aldaǵy jylǵa 500 mln teńge qarastyrylǵan. Degenmen balabaqsha qurylysyn tolyq aıaqtaý úshin baǵanyń ózgerýine baılanysty 1 120,2 mln teńge kerek. Qazirgi ýaqytta bul nysannyń syrtqy jáne ishki qabyrǵalaryn qalaý tárizdi jumys júrgizilýde. Oblys ortalyǵynyń irgesindegi Nurlykósh aýylyndaǵy 280 oryndyq balabaqsha jobasyna da túzetý engizilip, qarajattyń jetispeýshiliginen qurylys baǵasy tipten sharyqtap ketken. Oblystyq bıýdjetten 272,5 mln teńge bólingenimen, joba jalynan ustatar emes. Bıyl taǵy da 706,5 mln teńge baǵyttaý josparlanypty. Qazirgi ýaqytta ǵımarattyń ishki jáne syrtqy qabyrǵalarynyń kirpishi qalanyp, ekinshi qabatynyń tóbesi jabylyp jatyr. Ýaqytynda qarjylandyrylmaǵandyqtan aýadaı qajet bolyp otyrǵan nysandy paıdalanýǵa berý merzimi uzartylǵan.
О́ńirde mundaı óńi qashqan qurylys jumystary az emes. Sonyń bir parasy Býrabaı aýdanynda. Shýchınsk qalasyndaǵy kópsalaly sport saraıy men 4 turǵyn úıdiń qurylysy toqyrap tur. «Qazbaılyq Astana» merdigerlik kompanııasy salyp jatqan árqaısysy 45 páterlik kópqabatty turǵyn úıler men densaýlyq saqtaý salasynyń qyzmetkerlerine arnalǵan turǵyn úıdiń qurylysy 2021 jyly bastalǵan. Bıýdjetten qomaqty qarjy bólingenimen, atalǵan nysandar aıaqtalǵan joq. Tipti bar jumysy byltyr bitedi delingen dárigerlerge arnalǵan turǵyn úı men taǵy bir 45 páterli úı qurylysy qańtarylyp tur. Merdiger kompanııa ótken jyly jobaǵa túzetý engizip, taǵy da qarjy alǵanymen, bul jerde de berekesizdik oryn alýda.
Aldaǵy ýaqytta mundaı keleńsizdikke jol bermeý úshin saqaldy qurylysy samsap turǵan óńirde jıi-jıi monıtorıng júrgizilip, salanyń serpinin jıi baqylap otyrǵan jón tárizdi. Áıtpese, qojyraǵan is qoń bitirer emes.
Aqmola oblysy