1986-nyń Jeltoqsany azattyqqa umtylǵan jastardy Almatydaǵy alańǵa jınap edi. Beıbit sherýge shyqqandardy muzdaı qursanǵan keńes áskeri ozbyrlyqpen taptap ótse de ult azamattary «qyzyl qursaýdyń» kóbesin sógip, irgesin shaıqaltty. Jarty álemge bıligin júrgizgen ımperııaǵa qarsylyq kezinde qarakóz qyzdarymyz da qaısarlyq tanytty. Aqyn Israıl Saparbaıdyń «Jeltoqsan aıynan keıingi oı» atty óleńi muzǵa alaý jaqqan sol arýlarymyzǵa arnalǵan. Sál keıin ol «Qazaq qyzy» atty ánge aınaldy. Qazaq qyzdarynyń erligine qoıylǵan máńgilik án-eskertkishtiń áýenin jazǵan – belgili kompozıtor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Ramazan Taımanov. Jeltoqsan kóterilisine qatysqan óner ıesimen tanymal týyndy tarıhy týraly áńgimelesken edik.
– Ramazan aǵa, «Qazaq qyzy» talaı taǵdyrdy basqa arnaǵa buryp jibergen Jeltoqsan kóterilisinen keıin ile-shala týǵan án. Onyń birden tanymal týyndyǵa aınalýynyń bir sebebi osynda jatqan joq pa?
– Osy ýaqytqa deıin elýge jýyq án jazyppyn. Onyń ishinde osy «Qazaq qyzynyń» orny bólek. О́zim de ánniń el kókeıinde jattala ketkeni der kezinde jazylǵanynan dep oılaımyn.
Eldegi jalǵyz shesheme qaraılap júrip 1985 jyly 31 jasymda Almatydaǵy Chaıkovskıı atyndaǵy mýzyka ýchılıshesine oqýǵa tústim. Kýrstasym Lázzat Asanova qobyz bóliminde bilim aldy. Men onyń ókil aǵasy, ol meniń qaryndasym retinde jaqyn aralastyq. Talantty, qaısar qyz edi. Sóıtip júrgende áıgili Jeltoqsan jetti. Jurttyń aǵylyp jatqanyn kórip, alańǵa biz de bardyq. Sol Jeltoqsan, Almatydaǵy alaqandaı sol alań aınalasy 2-3 kúnniń ishinde sosıalıstik ıdeologııa negizinde basqarylyp kelgen memlekettiń shyn bet-beınesin kórsetti ǵoı. Osy 2-3 kún Almaty alańy syrtqy álemnen múldem bólektenip ketkendeı boldy. Shetten aldyrylǵan áskerdiń bári qap-qara kıingen. Jantalasqan jastar arasynan baltalasań da sheti kertilmeıtin mramordy jalań qolmen julyp alǵandardy kórdik. Kóptiń desi qoısyn ba, keıde soldattar sheginedi. Mundaıda 10-20 metr alǵa jyljyp, ile-shala keıin qaraı lyqsıdy. Tolqýdy basýǵa kelgenderdiń kóbi arnaıy daıyndyqtan ótken sııaqty. Bastyrmalata yǵystyryp kele jatyp, qalyń qatardan jastardy sýyryp alyp qalady. Taıaqqa jyǵylyp, qulaǵandardy «Jedel járdem» birden áketip jatyr. Sóıtsek, olardyń bárin aýrýhanaǵa jetkizbeı, abaqtyǵa toǵytyp jatyr eken ǵoı. О́stip yrǵasyp júrgende kesh batty, sonda da qaıtpaǵan jastardy túnde muzdaı sýmen atqylap taratty.
Qaraıǵandy qylpyp túser zamanda bul tolqýdyń eleýsiz qalmaıtyny anyq edi. Lázzatty tergeýshiler «alańǵa birge barǵandardy jazyp berseń, bosatamyz» dep qyspaqqa alyp, túk shyǵara almaǵan soń oǵan jataqhanadaǵy bir qyzdyń saqınasyn urlady degen jala jaýypty. Bul jalaǵa shydaı almaǵan qaısar qyzdyń ómiriniń sońǵy sátteri – eki alaqanymen betin jaba tómen qaraı quldılaǵany da áli kúnge kóz aldymda tur.
– Sol tusta biraz jas jumystan, oqý ornynan qýylyp, qııanat kórdi ǵoı. Sizge de sonyń salqyny tıgen bolar?
– Maǵan «alańǵa bardyń» dep alakózdene qarap, oqýdan shyǵarmaq bolǵan ýchılıshe dırektorynyń qaharynan ustazym Pavel Chýkreev aman alyp qaldy. Ol kezde oqý oryndarynda mádenı keshter jıi uıymdastyrylady. Kelesi jyly kóktemde Qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtynda ótken sondaı keshterdiń birinde M. Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatrynyń jas akteri Nurlan О́nerbaev bir óleń oqydy. «Men qazaq qyzdaryna qaıran qalam...» dep bastalatyn óleńdi zal tym-tyrys otyryp tyńdady. Sálden keıin qybyrsyz otyrǵan kórermen dúrkirete qol soqty. «Jeltoqsan aıynan keıingi oı» degen osy óleńniń kimderge arnalǵanyn búkil zal anyq uǵyp tur edi. Keshtiń bitkenin kútip, Nurlanǵa qolqa salyp, óleńdi surap aldym. Án jazylǵan soń alǵash ózi oryndaıtyn boldy. Bir aıdyń kóleminde ándi jazyp bitirdim. Jazyp bitkenshe kóz aldymda Lázzattyń beınesi turdy. Teatrǵa barsam, Nurlan gastroldik saparmen О́zbekstanǵa ketip qalypty. Kelesi kúni jataqhanada otyrsam, án surap bir kishkentaı qyz kelip tur. Bizde turatyn ápkesine Aqtóbeden kelgen jas ánshi eken. «Qazaq qyzy» qazir belgili ánshige aınalǵan Janar Aıjanovaǵa osylaısha buıyryp edi. Kóp uzamaı radıoǵa jazylǵan án kópshilikke birden tarady. Artynsha Nurlan О́nerbaev «Tamashaǵa» alyp shyǵyp, sheteldegi qandastarǵa deıin shyrqaıtyn boldy.
– Bul birinshi ánińiz be edi?
– Buǵan deıin de birneshe án jazǵam ǵoı. Biraq sonyń kóbi tartpa sóresinde qala beretin. Ýchılıshede oqı júrip, konservatorııadaǵy kompozıtorlyq klastan bir jyl sabaq aldym. Qazaqtan shyqqan tuńǵysh kásibı pıanıst, kóptegen mınıatıýralardyń, fortepıanoǵa arnalǵan konsertterdiń avtory Naǵym Meńdiǵalıev meniń konservatorııada oqyǵanymdy qalaıdy. Biraq bul kezde jasym qyryqqa kelip qalǵan, elde jolyma qarap otyrǵan jalǵyz sheshem bar. Osyny syltaý qylyp, aýylǵa qaıttym. Kóp jyl aýdandyq Mádenıet úıinde avtoklýb meńgerýshisi boldym. Eldegi ónerli jastardyń basyn qosyp, Tereńózek kentindegi kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshe janynan qurǵan «Gúlderaıym» degen ansamblimiz talaı baıqaýdan top jaryp keldi.
– Jeltoqsanǵa qatysqanyńyz týraly uzaq jyldar boıy nege aıtpaı kel- dińiz?
– Yzǵar qaıtyp, qara bult seıilgen soń jalǵan jeltoqsanshylardan aıaq alyp júre almaı qalǵan kezder boldy ǵoı. Kóp jyl únsiz qalǵanymnyń bir sebebi osy edi. 2004 jyly oblystyq telearna basshysy Jaǵypar Qarabala habarlasyp: «Ráke, otyz jyl birge júrgen sizdiń jeltoqsanshy ekenińizdi endi bilip otyrmyn. Bulaı bolmaıdy, bizdiń jigitter estelik jınap júr. Sizge jolyǵady, kórgenińizdi aıtarsyz» dep, telefon tutqasyn qoıdy. Túsirilim oblystyq fılarmonııa ǵımaratynda jasaldy. Qalaı ekenin qaıdam, keıin ol respýblıkalyq arna efırinen beriledi, ony kórgen Halyq qaharmany Qasym Qaısenov aǵamyz Lázzat Asanovanyń ólimine kýágerlerdi izdep júrgen Muhtar Shahanovqa habarlaıdy. Osylaısha, Muhtar aǵanyń shaqyrýymen Almatyǵa bardym. Sol tusta qazaqtyń qaısar qyzynyń arýaǵymen alysyp, onyń rýhyna kórsetilgen qurmetti kóp kórip, «Lázzat Asanova Jeltoqsan kóterilisine qatysqan joq» degender de tabylyp jatty ǵoı. Solarǵa qarsy sotta kýálik ettim. Lázzattyń anasy Altynaıdyń kúdigi kóp eken, jataqhana balkonynan qulaǵanyn aıttym. Qyzynyń shytyrman taǵdyrynan shyndyq izdegen ananyń kóńili sál saıabyr tapqandaı boldy. Osydan 2 jyl buryn Lázzattyń týǵanyna 50 jyl tolýyna oraı Almatyda ótken asqa shaqyrdy. Sol sońǵy kórýim eken, kóp uzamaı qaharman qyzdyń anasy el erkindigi úshin janyn qıǵan perzentiniń artynan attanyp ketti.
– Ortalyqtan jyraqta júrip-aq ónerge qyzmet etýdiń úlgisin kórsettińiz. Kezinde «Qorqyt-qobyz» atty ánińiz jas ánshi Gúlnur Orazymbetovanyń baǵyn ashty. Qazir ne jazyp júrsiz?
– «Qorqyt-qobyzdy» erekshelep turǵan – Syrdyń jyrshy-jyraýlarynyń saryny, Qorqyt kúıiniń maqamy. Biraq sol maqammen áli eshkim oryndaı alǵan joq. Bul belgili prodıýser Sársenkúl Ibrashevanyń ótinishimen «Jas qanat» baıqaýyna jolǵa shyǵýǵa bir kún qalǵanda jazylǵan án. Kópten oıda júrgen dúnıe edi, quıyla qaldy. Sózin aqyn dosym Ońtalap Nurmahanov jazdy. Osy ánmen Gúlnur Orazymbetova 2000 jyly «Jas qanatta» 1-oryn ıelendi, sol jyly «Azııa daýysy» halyqaralyq baıqaýynda úshinshi oryn júldesin ıelendi. Sońǵy jazǵanym qazir «Azııa» toby oryndap júrgen «Syr-ana» áni.
– Áńgimeńizge rahmet. El kókeıinde jattalar týyndylaryńyz kóbeıe bersin.
Áńgimelesken
Murat Jetpisbaı,
«Egemen Qazaqstan»
Qyzylorda