Balaly otbasy – memleket tiregi

Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy» Joldaýynda «Jańa kezeńdegi áleýmettik saıasattyń mańyzdy quramdas bóligi retinde ana men balany qorǵaý» basty nazarǵa alynǵan. Otbasy, ana, bala taqyryby – kúndelikti tirshiliktiń tiregi. Otbasy ­qoǵamnyń áleýmettik qurylymynyń mańyzdy bóligi retinde qoǵamǵa qajetti kóptegen mindetterdi oryndaı otyryp, el damýynda úlken ról atqarady. Urpaqtar bir-birimen almasyp, adamnyń ózi «óndiriledi», onyń tuqymy jalǵasady. Bala eń alǵash ret otbasy tárbıesin boıyna sińiredi. Demografııa ǵylymy halyqty kóp adamnyń jıyntyǵy retinde emes, ony bir urpaqtyń kelesi urpaqpen aýysýy arqyly ózin-ózi jańartyp otyratyn adam popýlıasııasy retinde qaraıdy. Ol úshin popýlıasııanyń belgili sany, jastyq-jynystyq qurylymy bolýy qajet. Sonymen birge, adamdardyń bala týýy men ómir súrýdiń qundylyǵyn bilýi mańyzdy. «Bala týýǵa» baılanysty qatynastar neke jáne otbasy sekildi áleýmettik ınstıtýttar arqyly júzege asyrylady. Statıstıkaǵa kóz júgirtsek, elimizde 8,9 mıllıonǵa jýyq áıel turady, onyń 52,2 paıyzy nekede tursa, 28,2 paıyzy eshqashan nekege turmaǵan. Sondaı-aq, 12,6 paıyzyn jesirler, 7 paıyzyn ajyrasqandar quraǵan. Erler sany – 8,3 mln. Onyń 57,1 paıyzy úılengender, 36,9 paıyzy eshqashan nekede bolmaǵandar. Budan bólek, 3,5 paıyzyn ajyrasqandar, 2,5 paıyzyn jesirler quraǵan. Al 18 jasqa deıingilerdiń 72,3 paıyzy óz ata-analarymen, 15,1 paıyzy tek anasymen, 6,4 paıyzy tek ákesimen, 6,2 paıyzy ata-anasynan bólek turady. Urpaqtyń ósip-ónýi otbasyna ǵana tán. Zer sala qarasaq, otbasynyń mańyzy tek halyqtyń udaıy ósýi men urpaqty «óndirý» ǵana emes eke­nin kóremiz. «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilesiń» degendeı, áke men ana balasyn óziniń jaryn tańdaýǵa, úı bolýǵa daıyndaıdy. Jańa shańyraq kótergen jastarǵa ómir tájirı­besimen qosa otbasy qundylyqtaryn úıretedi. Elimizdiń keleshegi urpaq boıyna qandaı tárbıe darytýymyzben anyqtalady. Bul jóninde Elbasymyz óz Joldaýynda qadap aıtty. О́kinish­ke oraı, júrgizilgen zertteýler úılenetin jastarymyzdyń otbasyn qurýǵa nemquraıly q­araıtynyn kórsetedi. Osynyń saldarynan qa­zir keńinen taralyp jatqan az balamen shektelý saıasaty, jastardyń júktilikti boldyrmaıtyn áre­­ketterge jıi barýy, áıel densaýlyǵyna zııan kel­ti­retin jasandy túsikterdiń kóbeıýi – urpaq damýy­nyń bolashaǵyna balta shaýyp otyrǵany shyn­dyq. Kútpegen júktilikke, erte, jıi nemese kesh týýǵa, jubaılardyń bedeý­li­gin emdeýge medısına járdem berýi qajet. Osy­ǵan baılanysty áıelderge aq­parattyq, psı­hologııalyq jáne medısınalyq kómek kórsetý maqsatynda jergilikti jerlerde otbasyn jos­parlaý uıymdaryn ashýdyń paıdasy orasan. Bul memleketimizdiń nyǵaıýyn qamtamasyz etedi. Elimizde demografııalyq damý úrdisi áli de tolyq qalyptasa qoıǵan joq, onyń ústine jasandy túsik jasatý sheteldegi kórsetkishterden on esege kóp bolsa, ómir súrý uzaqtyǵymyz damy­ǵan elderden tómen. Sheteldik tájirıbe bul jaǵdaı otbasyn josparlaýmen aınalys­paıtyn, bala týýdy rettemeıtin, júktilikti bol­dyr­maıtyn zamanaýı preparattardy qol­dan­­baıtyn elderde kezdesetinin kórsetedi. Otbasyn josparlaý jumysynyń óz deńgeıinde bolmaǵandyǵynan áıelderdiń jartysynan kóbi júktilikten tıimdiligi tómen ádister arqyly saqtanady, tek 12-15 paıyzy ǵana saqtanýdyń tıimdi ádisterin qoldanady. Sonyń nátıjesinde kútpegen júktilik kóbine týylý merziminen buryn jasandy toqtatylyp otyrady. Halyqaralyq tájirıbeniń kórsetýi boıynsha, tıimdi saqtaný quraldaryn áıelderdiń 40 paıyzy ǵana paıdalansa, jasandy túsik jasaý 1,5-2 jarym ese, ana ólimi 3 esege azaıady eken. Bul másele ult keleshegine asa qatysty bolǵandyqtan, josparsyz júktilikti, bedeýlikti, jynystyq aýrýlar men SPID-ten emdelýge basa kóńil bólý kerek. Qazirgi kezde jastardy kópshilik aqparat quraldary arqyly týý men kóp balaly bolý jóninde ýaǵyzdaý, rasyn aıtqanda, onshalyqty tıimdi bolyp turǵan joq. Degenmen, az balaly bolý normasy ultymyzdy ushpaqqa shyǵarmaıtynyn túsindirip, ultjandylyq sezimin oıatyp, nasıhattaǵanymyz jón. Kóptegen otbasylar qoǵamnyń qajettiligin eskermeı, bala týýdy obektıvti jáne sýbektıvti faktorlar arqyly júzege asyrýda. Sondyqtan demografııalyq saıa­sat halyqtyń, qoǵamnyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýyn eskergeni durys. Statıstıkalyq málimetter men kóptegen zertteýlerdiń nátıjesi bala týýdyń ósýine nemese azaıýyna halyqtyń jynysy men jasyna qaraı quramy, turmystyq jaǵdaıy, nekege turý jasy, jalpy jáne kásibı biliminiń deńgeıi, qoǵamdyq óndiriste áıel eńbegin paıdalanýdyń dárejesi, óndiristiń damý deńgeıi, bala ólimi, halyqtyń mádenı-rýhanı damý dárejesi sekildi faktorlardyń áser etetinin kórsetedi. Halyqtyń udaıy ósip-ónýin anyqtaıtyn ma­ńyzdy faktor – balanyń týylýy. Týý deńgeıi bir jyl ishindegi tiri týylǵandardyń jalpy sanynyń halyqtyń 1000 adamǵa shaqqandaǵy ortasha sanyna qatynasyn kórsetedi jáne fertıldi kontıngenttiń sanyna baılanysty. Fertıldi kontıngent halyqtyń jasy men jynystyq qurylymymen, nekeler men ajyrasýlar deńgeıimen, sterıldi jubaılar men basqa da taza demografııalyq faktorlar arqyly anyqtalady. Qazaq otbasyndaǵy bala týý soǵystan keıingi jyldarda kóbeıe túsip, 50-60 jyldary eń joǵarǵy deńgeıge jetti. Egerde 60-jyldardyń basynda qazaq otbasynda bala týýdy ádeıilep tejeý keń taramaǵan bolsa, qazirgi kezde ol retteletin jaǵdaıǵa tústi. Munyń basty sebebi, 60-jyldyń ekinshi jartysynda úılengen jastardyń jańa mádenı normalarǵa, ómir súrýdiń jańa talaptaryna, aqparat quraldarynyń áserine, bilim deńgeıiniń ósýine, áıelderdiń kópshiliginiń jumysqa nazar aýdarýyna baılanysty boldy. Osyǵan sáıkes jas analardyń reprodýktıvti (bala týý) kózqarasy basqasha qalyptasa bastady. Nekedegi áke men ana ǵana bala týýdyń «pák sanyn», «ózderi qalaǵan sanyn», «yqtımal sanyn» óz erikteri boıynsha sheshedi. «Balanyń pák sany» degen – abstraktili uǵym, sebebi, ol jubaılardyń naqty ómir súrý jaǵdaıynan alshaq jatyr. Bul kórsetkish, jalpy otbasynda pák jaǵdaıda balanyń nesheý bolǵany durys degen uǵymdy kórsetedi. О́mirdiń máńgi pák kúıinde turmaıtyny adamzatqa anyq. Al «qalaǵan bala sany» uǵymy – ár tulǵanyń óz erki. Shyn máninde neshe bala bolatynyn olardyń ómir súrý jaǵdaıynyń naqty kórinisi sheshedi. О́mirde jubaılar ózderiniń bastapqy demografııalyq ustanymdaryna qol jetkizýge talpynady. Fransýz demografy R.Pressanyń zertteýleri boıynsha «qalaǵan bala sany» ómir súrýdiń eń joǵary deńgeıinde ómir súrgenderdiń ózinde 87 paıyz bolsa, tómen jaǵdaıynda 79 paıyzǵa oryndalady eken. «Qalaǵan bala» sanyna qol jetkizý birneshe jaǵdaılarǵa baılanysty. Onyń ishinde jubaılardyń bilim deńgeıi (ókinishke oraı, bilimderi joǵarylaǵan saıyn bala súıýge qulyqsyz bolady), aılyq tabystary, turǵyn úıdiń kólemi, bos ýaqyttary, mektepke deıingi mekemelerdiń, qajetti kerek-jaraqtardyń qoljetimdiligine saıa­dy. Zertteýler jas jáne 30-49 jas arasyndaǵy áıelderdiń «qalaǵan bala» sanyna kózqarasy ártúrli ekenin kórsetip otyr. Bul otbasyndaǵy tabys mólsherine de qatysty. Neǵurlym tabys joǵarylasa, «qalaǵan bala» sany tómendeıdi. 1-keste. Halyqtyń tabıǵı qozǵalysynyń kórsetkishteri  

1970

1980

1990

2000

2010

2011

2013

Týylǵan bala sany

      Barlyǵy 23,4 23,9 22,1 14,9 22,5 22,5 2,8 Qalada 19,7 22,1 19,1 13,6 22,9 21,8 1,9 Aýyldyq jerde 27,1 25,9 26,3 16,6 22,1 23,3 3,7

О́lgender sany

Barlyǵy 6,0 8,0 7,9 10,1 8,9 8,7 8,5 Qalada 6,5 8,1 8,1 11,3 9,5 9,2 9,0 Aýyldyq jerde 5,5 7,8 7,5 8,5 8,3 8,1 8,0

Tabıǵı ósim

Barlyǵy 17,4 15,9 14,2 4,8 13,6 13,8 14,1 Qalada 13,2 14,0 11,0 2,3 13,4 12,6 12,6 Aýyldyq jerde 21,6 18,1 18,8 8,1 13,8 15,2 15,6 2-keste. Anasynyń jasyna qaraı týý mólsheri

Anasynyń jasy

1958 -1959

1978 -1979

1989

1999

2009

2010

2011

2012

20-dan jas 48,4 37,7 47,4 33,8 31 28,3 29,4 31,3 20-24 233,8 198,6 214,3 133,3 156,1 129,7 148,0 153,2 25-29 235,9 163,3 153,1 100 157,0 105,4 154,8 156,0 30-34 175,9 110,8 89,8 59,6 110,0 66,2 110,4 109,2 35-39 127,2 63,4 41,9 26,1 60,5 29,8 62,2 61,6 40-44 54,8 27,5 12,7 5,9 15,3 6,5 15,7 15,8 45-49 16,8 3,8 1,0 0,6 0,7 0,5 0,7 0,7 15-49 143 94,5 92,2 53,5 80,4 53,8 80,9 82,9 2009 jylǵy halyq sanaǵy kezinde 15-55 jas aralyǵyndaǵy áıelderge neshe bala týýdy jos­parlaǵany týraly suraq qoıyldy. Oǵan qatysqan 5058696 áıeldiń 13098783-i «bala jos­parladym» dep jaýap berdi. Onyń ishinde, qalada turatyn áıelder 6751966 (51,5%) bolsa, aýyldyq jerde 6346817 (48,5%) bolyp shyqty. Elimiz boıynsha bir áıel reprodýktıvti kezeńde (bala týýǵa qabiletti jasynda nemese 15-49 jas aralyǵynda) orta eseppen 2,6 bala týýdy josparlaǵan, onyń ishinde, qala­da – 2,3 bala, aýyldyq jerde - 3 bala. Aıta ketý kerek, jasy úlken toptaǵy áıelderdiń jospary joǵarylaý. Máselen, 25-50 jastaǵy áıelder ortasha 2,6-2,9 bala týýdy josparlasa, jasy 15-24 jastaǵy áıelder 2,0-2,3 bala týýdy ǵana qalaǵan. Bala sanyn otbasynda ózderi sheshý dástúri aldymen qala turǵyndarynan bastaldy. «Asfaltta týǵan» balanyń sany áli kúnge deıin aýyldyq jerde týylǵandardan az. Jubaılardyń bilim deńgeıiniń bala týýǵa keri áseri de jalǵasyn tabýda. Onyń basty sebebi: turmys áıelden kóp ýaqytyn úı jumysyna bólýdi talap etedi. Neǵurlym kópbalaly otbasy bolǵan saıyn, onyń jumysy da kóbeıip, áıeldiń óziniń jan-jaqty damýyna ýaqyty jetpeı, jeke basyna kóńil az bóledi. Osyǵan sáıkes áıel bala sanyn azaıtýǵa májbúr. Jasyratyny joq, ár otbasy óz tirshiligin kúıtteýde. Bir jaǵynan bala-shaǵasyn asyraý úshin aqsha tabýdyń jolyn izdep, jumys isteıdi. Ekinshi jaǵynan, eń basty tabıǵı boryshy – urpaǵyn ómirge ákeledi. Qarap otyrsaq, adamdy dúnıege keltirý prosesin qanshama qoǵamdyq, memlekettik másele dep qarasaq ta, kóbine jeke otbasynyń óziniń ǵana isi bolyp qalyp otyr. Úıdegi tirshilikterdiń kóbi áıeldiń moınynda ekeni taǵy ras. Bul óz kezeginde kúıeýi ekeýiniń arasynda psıhologııalyq teńsizdikti týdyrady. Osydan kelip, turmystyq zorlyq-zombylyq kórsetý áreketi paıda bolady. Er adamdar da úıdegi ózine tıesili jumystardyń az bolǵanyn qalap, bala basyn tejeýge qulyq tanytady. Áıeldi bala sanyn kemitýge májbúr etetin faktor – otbasynyń ekonomıkalyq, materıaldyq jaǵdaıy. Náresteni týý, ony ósirý úlken jaýapker­shilik. Balamen otyrǵan áıel qyzmetinen qalys qalyp, mamandyǵynyń mánin de umyta bastaıdy. О́zin-ózi qaraýǵa ýaqyty jetpeı, jan tynyshtyǵy azaıady. Onyń ústine, qazir áıeldiń erimen qatar otbasyn asyraý mindeti qatar júrgeni ras. Ol – qazirde tutyný zattaryn úıge jetkizýmen qosa úıdiń tazalyǵy, as daıarlaý sekildi tirshilikterdiń «qamytynan» bosaǵan joq. Sondaı-aq, bala dárigeri, tárbıeshisi, pedagogtik qyzmetin de qosa atqa­rady. Osydan keıin árbir ana bul qıyn­shy­lyqtan shyǵýdyń joly bala sanyn azaıtý dep túsinedi. Egerde osydan 50-60 jyl buryn ár qazaq áıeli ortasha eseppen 7-8 baladan týsa, 2000-2011 jyldary 3 baladan týǵan. Sóıtip, qazaq halqy Ortalyq Azııa elderi arasynda birinshi bolyp demografııalyq aýysýdyń ekinshi fazasyna, ıaǵnı, týýdyń tómendeý satysyna kóshti. Boljam bo­ıyn­sha, keleshekte týýdyń tómendeýi áli de báseń­deıdi. Turaqtanar degen úmit te bar, biraq, bul turaq­tylyq halyqtyń jastyq qurylymynyń jaqsarýyna baılanysty ekenin eskergen durys. Jalpy, 1970-1990 jyldary óńirlerdegi týý deńgeıinde oń ózgerister boldy. 2013 jyly elimizde 387227 bala dúnıege keldi, sonyń ishinde qalalyq mekenderde – 209004 adam, aýyldyq  jerlerde – 178223 adam. Týylǵan er balalar 51,6 paıyzdy qurasa, 48,4 paıyzy qyz balalar bolǵan nemese 100 qyz balaǵa shaqqanda 106,7 er baladan kelgen. Týylǵandar sany sońǵy on jylda qalalyq me­ken­derde 50,7 paıyzǵa, aýyldyq jerde 63,1 pa­ıyzǵa artty. 2013 jyly týylǵandar sany 2003 jyl­ǵy deńgeıden 56,2 paıyzǵa ósti. Sońǵy on jyl ishin­de 1000 turǵynǵa shaqqandaǵy bala týýdyń eń joǵa­ry deńgeıi Mańǵystaý óńirinde (31,7), Ońtústik Qazaq­stan (29,6) jáne Atyraý (28,6) oblystarynda boldy. Eń tómengi kórsetkishke Shyǵys Qazaqstan (16,4), Qostanaı (14) jáne Soltústik Qazaqstan (14,8) ob­lystary taban tııanaqtatty. Osylaısha, týý­dyń joǵary jáne tómengi deńgeıleriniń ózara al­sha­q­tyǵy 60 paıyzdan asyp ketti. Sońǵy 40 jylda bala týýdyń ortasha kórsetkishi 15,85 satyǵa baıaýla­dy. Tómendeý birkelki bolǵan joq, mysaly, 1970 jyly birden 30,5 paıyzǵa tússe, sońǵy jyldary bul kórsetkish odan tómendeý baıaýlady. Týýdyń jo­ǵary bolyp, ólimniń tómendeýi nátıjesine baı­la­nysty 1000 adamǵa shaqqandaǵy tabıǵı ósim Qy­zyl­orda oblysynda 2011jyly – 21,8, Ońtústik Qa­zaq­standa – 21,7, Atyraý oblysynda 21,2 boldy. Al Qostanaı men Soltústik Qazaqstan oblysynda 1970-2010 jyldary týý koeffısenti 3,4 paıyzǵa báseńdegen. Reprodýktıvti kezeńinde (15-49 jas) bir áıeldiń orta eseppen alǵandaǵy dúnıege ákeletin balalar sanyn kórsetetin týýdyń jıyntyq koeffısıenti (TJK) 2013 jyly 2,64-ti qurady jáne 10 jyl ishin­de 0,61-ke ósti (2003 j. – 2,03). Qalalyq mekender­de TJK 2,40 (2003 j. – 1,89) aýyldyq mekenderde 3,01 (2003 j. – 2,27) boldy. Eldiń óńirleri bo­ıyn­­sha eń joǵary TJK Ońtústik Qazaqstan (3,63), Mań­­ǵystaý (3,63), Qyzylorda (3,43), Jambyl ob­lys­­­­tarynda (3,41), al tómengi  kórsetkish Almaty qa­l­a­sy (1,71) men Qostanaı (1,77) oblysynda baıqaldy. 1970 jyldan beri júrgizilgen zertteýler elimizde balanyń týylý kórsetkishi joǵary oblys­tar (Ońtústik Qazaqstan, Qyzylorda, Mańǵystaý, Atyraý) men týý kórsetkishi eń tómen degen oblys­tardy (Qostanaı, Soltústik Qazaqstan) anyqtady. 2013 jyly elimizdiń 38,6 paıyz halqy turatyn ortalyq jáne soltústik oblystarynda týýdyń jalpy koeffısıenti 18,8 bolsa, eldiń 61,4 paıyz halqy turatyn ońtústik, batys aımaǵynda týý 22,4 paıyzdy qurady. Atalǵan oblystarda týý deńgeıiniń joǵary bolýyna bala týý týraly ustanymdary úılesim tabatyn, otbasy tarıhynyń tanymy úndese biletin qazaq jáne ózbek ulttarynyń shoǵyrlanýy sebep boldy. Kelesi faktor ındýstrııalandyrý men ýrbanızasııanyń ósý deńgeıinen kórindi. Aımaqtyq dálelder aýyl men qala turǵyndarynyń týý koeffısıentteriniń alshaqtyǵy 0,8 den 7,4 satyǵa deıin jetken. Halyqtyń tabıǵı ósimi – týý men ólimniń jalpy koeffısıentteriniń aıyrmashylyǵy negizinde esepteletin tabıǵı ósim koeffısıentimen kórsetiledi. Al 1-kestede kórsetilgendeı, 1990-2013 jyldary bul kórsetkish 14,2 den 14,1-ge deıin tómendegen. Respýblıkamyzda 1958-2012 jyldary anasy­nyń jasyna qaraı týylǵandar týraly derekterge súıensek, bala týýdyń 1958-1959 jyldarmen salystyrǵanda tómendegenin kórsetedi. Bul jubaı­lardyń otbasyndaǵy bala sanyn ózderi sheshýiniń keń taraǵanyn jáne onyń tereńdeı túskenin ańǵartady. Bul (2-keste) kelesi kestede kórsetilgen. Sońǵy kezde ana jasynyń eń tómengi deńgeıin­degi (20-dan jas, 20-24 aralyǵyndaǵy) týý kórsetkishi 1978-1979 jyldary týylǵandarmen salystyrǵanda, 1989 jyly týylǵandar úshin birneshe joǵaryraq boldy. Ekinshi bir tendensııa 50-jyldardyń aıaǵynda jasyna qaraı týýdyń eń joǵary kórsetkishi 25-29 jastaǵy áıelderge tán bolsa, qazirgi kezde de bul kórsetkish osy jastaǵy áıelder arasynda bolyp tur. Statıstıkalyq derekter 2013 jyly reprodýktıvti (áıelderdiń bala týýǵa qabiletti jasy) jastaǵy áıelderdiń 12,6 paıyzǵa óskenin kórsetedi. Onyń ishinde, 20-24 jas­taǵy top – 29, 45-49 jastaǵy top 27 paıyzǵa ósse, 35-39 jas aralyǵynda top 5,5 paıyzǵa tómendegen. Demografııalyq jaǵdaıdy taldaý úshin reprodýktıvti jastaǵy nekede turǵan áıelderdiń jastyq qurylymy qajet. Fertıldi jastaǵy áıelderdiń úlesi 29 paıyzdan 37 paıyzǵa nemese 8 paıyzǵa ósken. Al 20-29 jastaǵy qarqyndy bala týý jasyndaǵy áıelder sany 5,4 paıyzǵa nemese 34,6 paıyzdan 40 paıyzǵa deıin kóterildi. Reprodýktıvti jastaǵy nekede turǵan áıelder sany 58,6 paıyzdan 53,1 paıyzǵa deıin kemigen de, 20-29 jastaǵy áıelder sany 29,4 paıyzdan 30,1 paıyzǵa deıin ósken. Reprodýktıvti jastaǵy nekeden ajyrasqan áıelder sany 8,8 paıyzdan 6,9 paıyzǵa deıin nemese 1,9 satyǵa tómendedi. Osy toptyń ishinde 20-29 jas aralyǵynda ajyrasqan áıelder sany 24 paıyzdan 19 paıyzǵa deıin tómendegen. Reprodýktıvti jastaǵy jesir qalǵan áıelder sany da ózgeriske ushyrap, 3,5 paıyzdan 2,5 paıyzǵa deıin kemidi. 20-29 jastaǵy jesir áıelder sany 10,5 paıyzdan 6,5 paıyzǵa deıin nemese 4 paıyzǵa azaıdy. Elimizde búkil áıelderdiń sany 1999-2013 jyldary 9,9 paıyz ósse, osy ýaqyt ishinde bala týǵan áıelderdiń sany 13,5 paıyzǵa ulǵaıǵan. 2011 jyly týý koeffısenti 20 jasqa deıingi toptan basqa toptardyń barlyǵynda joǵary bolyp, 1000 adamǵa shaqqanda 29,4 baladan keldi. Qazirgi kezde kóptegen elderge az balaly otbasyna kóshý tendensııasy tán, ázirge bizdiń elimizde, ásirese, aýyldyq jerlerde turatyn túrki tektes halyqtar arasynda 3-4 balaly bolý tendensııasy saqtalýda. Sonymen qatar, TMD elderine tán az balaly bolý tendensııasy baıqalady. Munda negizinen bala týý 20-24 jáne 25-29 jastar tobyna aýysýda. Basqa jastar toptarynda týý koeffısıenti tómendep ketti. Mysaly, 35-39 jastaǵy topta bala týý 1,2 esege, 45-49 topta 3 esege tómendegen. Bala týý kórsetkishiniń ósýine elimizdegi nekelesýdiń joǵary deńgeıi men ajyrasýdyń tómen bolǵany oń áser etýde. Sonymen qatar, tabıǵı ósim men týýǵa halyqtyń qalada nemese aýyldyq jerde turǵany da áser etedi. Mysaly, 2013 jyly 1000 adamǵa shaqqanda, qalada – 22,4 adam týylsa, aýyldyq jerlerde – 23,2 náreste dúnıege kelgen. Demek, neǵurlym aýyldyq jerde turatyn halyqtyń sany kóp bolsa týý deńgeıi de joǵarylamaq. Bilim deńgeıi men bala týý arasynda belgili bir baılanys bar, halyqtyń bilimi neǵurlym joǵary bolǵan saıyn bala týý tómendeıdi. Bul qaǵıdany 2009 jylǵy halyq sanaǵynyń qorytyndysynan da ańǵarýǵa bolady. Joǵary bilim alǵan áıelderdiń 1000 adamǵa shaqqandaǵy týylǵan bala sany – 1279, joǵary bilimi aıaqtalmaǵan áıelderde – 1306, orta bilim alǵandarda – 1378, tolyq emes orta bilimi bar áıelderde – 1648 bolsa, bastaýysh bilimi barlar 2718 sábıdi ómirge ákelgen. Sonda bilimi bastaýysh mektep deńgeıinde bolǵan áıelder ǵana týýdyń eń joǵary kórsetkishine ıe bolyp, udaıy ósýdi qamtamasyz etip otyrǵandyǵyn kóremiz. Ana men balanyń densaýlyǵyn jaqsartý maqsatynda sońǵy jyldary kóptegen perzenthanalar, áıelder men balalar konsýltasııalary, júkti áıelder men balaly áıelder úshin demalys oryndary salynýda. 2013 jyly elimizde 1018 áıelder konsýltasııalary men akýsher-genıkologııalyq kabınetter jumys isteýde. Sol jyly árbir týylǵan 1000 balaǵa eseptegende 10,3 dáriger akýsher-gınekologtan, júkti áıelderge arnalǵan 25 kereýetten tıesili bolǵan. 2010-2011 jyldary QR Statıstıka agenttigi men BUU Balalar qorynyń qatysýymen júrgizilgen zertteýler elimizde áıelderdi bosanýǵa deıingi ýaqyttaǵy baqylaýǵa alý jumysy joǵary deńgeıde ekenin kórsetti. Júkti áıeldiń 99,2 paıy­zy kem degende bir ret dárigerdiń qabyldaýynda bolǵan, al júkti áıelderdiń 87 paıyzy tórt retten joǵary sanatty dárigerge qaralǵan. 15-16 aılyq balalar tobyna ómiriniń alǵashqy on eki aıynda BSJ (99,2%) egý jumysy jasalyp, 98,4%-na birinshi AKDS egýi, 98,1%-na polıomelıt vaksınasy salynǵan. Sonymen qatar, memleket balaly otbasyna kóptegen materıaldyq kómek kórsetýde. Tegin nemese jeńildikpen balalar mekemelerinde tárbıeleý, kópbalaly analalarǵa memleketten járdemaqy tóleý, az qamtylǵan, asyraýshysynan aıyrylǵan otbasylarǵa, jas múgedekterge járdemaqy taǵaıyndap, eńbekke jaramsyz múgedek balalardyń zeınet aqysyna qosymsha tóleý sekildi qamqorlyqtar qaralǵan. 2012 jyly bala týýǵa baılanysty beriletin bir jolǵy memlekettik járdemaqyny 381,2 myń adam 64 720 teńgeden, bir jasqa tolmaǵan balany baǵyp kútý boıynsha járdemaqyny 313,7 myń adam 16 396 teńgeden aldy. Biraq kóptegen zertteýler mundaı materıaldyq járdemaqylar bala týýdy yntalandyra almaıtynyn kórsetip otyr. Bala týýdy yntalandyrý úshin memleketten beriletin áleýmettik járdemaqynyń mólsherin eldegi ortasha jalaqynyń deńgeıine kóterý qajet. Sonda ǵana ár otbasy balasyn ósirýge, onyń keleshegine senimdi bolady. Halyqtyń tabıǵı ósimine áser etetin eń bas­ty sheshýshi faktor – bala týý bolyp sanalady.Tabıǵı ósimniń joǵary bolýy memlekettiń ana men balany qorǵaýǵa baǵyttalǵan demografııalyq saıasatyna tikeleı baılanysty. Sebebi, balaly otbasy – memleketimizdiń tiregi. Sondyqtan, bala týýdy kóbeıtý men kópbalaly bolýdy yntalandyrý úshin Úkimet otbasy jáne neke salasyndaǵy zańnamalardy qaıta qarap, áleýmettik máselelerdi sheshýdi barynsha qamtıtyn tıimdi demografııalyq saıasat júrgizýi tıis. Baqbergen DOSMANBETOV, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń sarapshysy, QR UǴA korrespondent-múshesi.