Qazir qoǵamda balalar arasynda beleń alǵan bir kesel – aýtızm. Ashyq resýrstaǵy derekter atalǵan syrqattyń álemde de kóbeıgenin kórsetedi. Bul týraly málimetter osy kúni kóp. 2000 jyldarmen salystyrǵanda qoǵam da bul balalarǵa qandaı kómek kerektigin jaqsy bile bastady. Kópshiliginde em qonbaıtyn dert degenimen, erterek aldyn alsa, balanyń ortaǵa beıimdelýine, buıyǵy áleminen beri qaraı shynaıy ómirge shyǵýyna múmkindik baryn da eshkim joqqa shyǵarmaıdy.
Osy oraıda keıingi ýaqytta elimizdiń ár óńirinde aýtıstik belgileri bar balalarǵa arnalǵan ortalyqtar ashylǵany málim. Erekshe balalardyń ózi quralpas balalarmen aralasyp, áleýmetke úırenýi úshin arnaıy jobalar da qolǵa alyndy. Sonyń biri – Qaraǵandy oblysyndaǵy qanatqaqty joba. Joba aıasynda aýtıstik belgileri bar balalardy júzýge jattyqtyrý jolǵa qoıyldy.
Mundaı joba ózge óńirlerde joq. Atalǵan maqsatqa memlekettik áleýmettik tapsyrys boıynsha 49 mln teńge bólindi. 10 jattyqtyrýshy Máskeý qalasyna baryp, arnaıy oqyp keldi. Qazir olar Qaraǵandy, Temirtaý, Saran qalalarynda 90 balany jattyqtyrady. Áli de 60 balany júzýge tartý josparda tur. Soǵan sáıkes 5 jattyqtyrýshyny oqytý da mindet etip qoıyldy. Oblys basshylyǵy jekelegen júzý basseınderimen kelise otyryp, jobanyń jalǵasty bolýyn kózdeıtinin aıtqan edi.
Sońǵy jyldary ǵylym men medısına aýtıst balalarǵa sýdyń áseriniń mol ekendigin aıtyp júr. Tipti serfıng arqyly erekshe balalardy «óz» áleminen sýyryp alýǵa jasalǵan áreketterdiń tıimdiligi ashyq resýrstarda jarııalanǵan.
Internet keńistiginde syryn túsindirýge tyrysqan zertteýler de barshylyq. Olardyń aıtýynsha, sý balanyń vızýaldy qabyldaýyn kúsheıte túsedi. Sol arqyly balada oǵan qajetti naqtylyqty arttyrady. Sheteldik ǵalymdardyń málimdemelerinde, sý balalarǵa qaýipsiz jáne olardy qoldaıtyn orta retinde elesteıdi. Sý qysymy balalardy qushaqtap alǵandaı áser etetin bolsa kerek. Iаǵnı túsinikti tilmen aıtqanda qushaǵyna alyp, jan balasyna japa shektirmeıtindeı kúı syılaıtyn sekildi.
Illınoıs ýnıversıteti janyndaǵy Bekman ınstıtýtynyń ǵalymy Ýılıam Grınoýdyń pikirine qaraǵanda, júzý, serfıng, padlbordıng sekildi negizgi qozǵalys daǵdylaryn meńgerý adamnyń júıke júıesine túrli yqpal etedi. Mysaly, mıdaǵy mańyzdy neırondar ornalasqan bólikterge qannyń kelýin arttyrady. Bul bolsa, mıdyń aldyńǵy bóligindegi anomaldyq qurylymdardyń qaıta qurylýyna yqpal etedi.
Buǵan qosa, basqa da zertteýler sýdyń aýtıst balalardy emosıonaldyq turǵydan damytatynyn aıtady. Sonyń ishinde, muhıt jaǵalaýyndaǵylardyń súıikti sporty serfıngtiń aýtıst balalardyń minez-qulqyna jaǵymdy ózgeris ákelip, olardy bir-birimen, mańaıyndaǵy qorshaǵan ortamen baılanystyra alatyny zerttelgen. Sheteldik ǵalymdardyń aıtýynsha, taqtaıdyń ústinde tepe-teńdik ustaýǵa tyrysqan bala barynsha zeıinin arttyrady. Onyń bar nazaryn qazirgi, osy ýaqytqa aýdartady. Neırobıolog Pıter Vanderklıshtiń pikirine den qoısaq, serfıng sulýlyǵy aýtıst balalardy ishki áleminen syrtqa alyp shyǵatyndaı. Olardy óziniń buıyǵy áleminen súırep ákelip, osy ýaqytta jáne osynda ómir súrý kerektigine kózderin jetkize túsedi. Sóıtip, olardyń alań-ýaıymdary keri yǵysady eken.
Taǵy bir derek. Aýtızmmen aýyratyn japondyq bala Naokı Hıgasıda on úsh jasynda estelik jazypty. Ol estelik aǵylshyn tiline de aýdaryldy. Esteliktiń ataýy «Men nege sekiremin?». Bul kitapta Naokı sýdyń ózine jáne ózge de aýtıst balalarǵa áseri týraly jazypty.
«Sýda sondaı tynysh. Sý ishinde erkinmin, qýanamyn. Sýda eshkim mazańdy almaıdy. Sýda júrgende búkil ýaqyt seniń enshińde sekildi seziledi. Bir orynda qala alasyń, ıá olaı-bylaı júzesiń. Sýda júrgende ýaqytpen birge bir rıtmde júrgendeısiń. Sýsyz jerde bizdiń kóz, qulaǵymyz kóp titirkenedi. Sol kezde bir sekýndtyń nemese bir saǵattyń qansha uzaqqa sozylaryn bilmeısiń. Biz ýaqyttyń qalypty emes aǵymynda ómir súremiz. Biz ózimizdi kórsetýdi bilmeımiz. Tánimiz myna ómirde bizdi dedektetip jetektep bara jatqandaı. Eger sýda baǵzy-baıaǵy ótken shaqqa qaıta alsaq, kópshiligimiz sekildi erkin jáne jaqsy ómir súrer edik», depti Naokı. Erekshe ári jumbaq balalardyń janaıqaıy.
Demek Qaraǵandydaǵy qanatqaqty jobanyń óris alar jóni bar. Erekshe balalar úshin sý terapııasynyń orasan zor paıdasyn álem ǵalymdary udaıy aıtyp keledi.
QARAǴANDY