Abaı – danyshpan, hakim, qazaqtyń ıdealy. Shyǵystan da, Batystan da ilim-bilim jıǵan danagóı sol bilimnen adamzat bıigindegi óz oıyn qorytyp shyǵardy. Anyqtap aıtqanda, ál-Farabıdiń fılosofııalyq ǵylym kózderi, Júsip Balasaǵunıdyń moral fılosofııasy, Qoja Ahmet Iаsaýı, Súleımen Baqyrǵanıdyń sopylyq ilim negizderi, t.b. ǵulamalardyń eńbekteri arqyly óz ilimı mektebin jasaqtady.
Eń negizgisi, dana Abaıdyń «Tolyq adam» ilimi. О́z óleńderinde:
«Ǵalym bolmaı nemene,
Balalyqty qısańyz,
Artyq ǵylym kitapta,
Erinbeı oqyp kórýge»,
– degen Abaı oılary hakimniń ǵylym-bilimge úlken maǵyna bergenin dáleldeıdi. Adamzat bilimdi bolǵanda ǵana jaryqqa, bıikke jetedi, damıdy dep túsindi. Osy oılarynyń mánin asha túsý úshin qarama-qarsy maǵynada nadandyq, bilimsizdik, qarańǵylyqty kinálady. Abaı bilimniń neǵurlym tereńin kózdedi. Bilimdi tereńdetý úshin Abaı «mulahaza» jáne «muhafaza» konseptýaldy uǵymdaryna júgindi, tereń oıǵa salyp, ǵylymı izdenis jasady. Hakimniń osy izdenisterinen «Tolyq adam» ilimi týdy. Ol Konfýsııdiń moral fılosofııasyn meńgergen sııaqty nemese aqynnyń izdenis iliminiń nátıjesi soǵan alyp kelgendeı.
«Kimde-kim osy jolmen júrýdi ózine shart qylyp, qadam bassa, sol tolyq adam delinedi», dep «Tolyq adam» boıyndaǵy qasıetterdiń eń negizgisi retinde izgilikti alǵa tartty. Bul jerde Abaı «Qutty bilik» dastanyndaǵy jáýanmártlikti adamgershilik negizderi retinde paıdalanyp, «tolyq adam» konsepsııasyna etıkalyq baǵyt retinde kirgizedi. Onyń negizine ǵylym, raqym, ǵadálet erekshelikterin alady. Osy úsheýiniń basyn qosyp, izdenip, tolyq ıgergen adam ǵana «tolyq adam» qataryna qosylýy múmkindigin aıtady hakim.
Abaıdyń «Tolyq adam» ilimi dúnıeniń kóringen syry men kórinbegen syryn ashyp, oǵan tolyq dendeı alǵanda, olardy búgingi ómirmen baılanystyrǵanda ǵana óz tıimdiligin berýi múmkin. Qazirgi ómir demekshi, ǵalym-ekonomıst retinde aıtarym bul jerde dúnıejúzilik ózgeristerdi esepke almasqa bolmaıdy. О́tken ǵasyrda eki júıe: sosıalıstik jáne kapıtalıstik júıe bolǵanda, álemde tepe-teńdik saqtalǵan edi. Sebebi AQSh pen KSRO tarazynyń eki jaǵy sııaqty qarjy jaǵynan da, taýar jaǵynan da, áskerı kúshteri jaǵynan da teńdikte bolǵan. Keńes odaǵy qulaǵannan soń, AQSh bir polıýsti dúnıe saıasatyn júrgizip, bilgenin istep, basqalarǵa ústemdiktiń arqasynda ózderiniń dollaryn artyq emıssııa jasap, onyń kólemin óndirilgen taýar kóleminen 10-12 esege asyryp jiberdi. Álemniń damyǵan elderi, tipti, ǵylymnyń, jańa tehnologııanyń jetistikterin bir ǵana maqsat – baıý úshin paıdalandy, esepsiz tutyný jolyna tústi. Sonymen kapıtalıstik qoǵam esepsiz tutyný, baıý qoǵamyna aınaldy. Búgingi álemde bolyp jatqan náýbetter, keleńsizdikter tikeleı osynyń saldarynan.
Abaıdyń tilimen aıtsaq, olar dúnıeniń kóringen syryn, materıaldy dúnıeni halyqaralyq transulttyq kompanııalarǵa berip, tek baıý, ústeme paıda tabýmen ketti. Al dúnıeniń kórinbegen syry dalada qalyp qoıdy. Ol – rýhanı qundylyqtar, mádenıet, tarıh, adam faktoryna baılanysty dúnıeler. Kerek bolsa, muny Bıll Geıts sııaqty jáne basqa da mıllıarderlerdiń ózderi moıyndady. At tóbelindeı adamdar baıýda, mıllıardtaǵan adamdar ash-jalańash kún kóre almaýda, kedeıshilikte. Munyń túbi jaqsylyqqa alyp barmaıtynyn tezirek túsingen jón. Áleýmettik teńsizdiktiń bylaısha asqynýy qazirdiń ózinde túrli elderdi búlikter men qaqtyǵystarǵa alyp kelip otyr. Ýkraınadaǵy soǵysty da osynyń saldary dese bolady.
Dana Abaıdyń «tolyq adamy» – ekonomıkalyq-áleýmettik máni áli de bolsa ashylmaǵan ǵylymı áleýeti joǵary tujyrym. Ekonomıka iliminde «ekonomıkalyq adamdy» tek qana tabys tabýǵa baǵyttalǵan, kez kelgen nárseniń shyǵynynan tıimdiligin arttyrýdy kózdeıtin tulǵa ǵana emes, sonymen qatar rýhanı qajettilikterdi qanaǵattandyratyn mańyzyn kórsetken Amerıka ekonomısi G.Bekker bolatyn. Ol negizinen adamnyń mádenı, qoǵamdyq-saıası kózqarastary men ustanymdarynyń erkindigine basa nazar aýdardy. Al osy tusta meniń oıymsha «ekonomıkalyq adam» Abaı tujyrymynyń negizindegi nurly aqyl (bilim men parasat), jyly júrek (adamgershilik, adaldyq), ystyq qaıratpen (erik, motıvasııa) qarýlanatyn bolsa, ekonomıkalyq damýdyń kemshin tustary az bolatyn edi. Demek, kapıtalıstik qoǵam adamy rýhanı negizden quralaqan bolǵandyqtan, damyǵan batys qoǵamyndaǵy qundylyqtardyń quldyrap ketkeni sodan. Kóp memlekette bir jynystylar nekesin zańmen maquldaýdyń ózi kóp jaıdy ańǵartady. Demek, biz ekonomıka men tehnologııada Eýropadaı, AQSh-taı damýǵa umtylǵanymyz durys, alaıda ulttyq negizimizdegi rýhanı qundylyqtarymyzdy ózegimiz etip alǵanymyz jón.
Bizge de keıde sol Eýropa keńesshileriniń arqasynda dúnıeniń kóringen syryna, qoǵamnyń zattyq álemine basymdylyq berip, munaı-gazymyzdy, jerasty baılyǵyn tezirek alsaq, shetelge satyp baıysaq dep júrgender de az emes. Oılaǵanyn jasap ta úlgerdi, baılarymyz da jetedi. Al Úkimet pen Parlament solardyń shotyn jaýyp júrgen sııaqty bolyp kórinedi. Áıtpese, óndirilgen munaı kóleminiń 28%-aq bizde, al 72%-y shetel kompanııalarynyń qolynda ekenin qalaı túsindirýge bolady? Nege olar túsken barlyq tabysty shetelge alyp ketýi kerek? Bizdiń sheneýnikter Abaıdyń «paıda oılama, ar oıla» degen ósıetin umytqan bolar? О́kinishke qaraı, egemendik alǵan otyz jyl ishinde Abaıdyń oı-órkenıetin muqııat zerdelegende, baıaǵyda júıeni basqa arnaǵa salyp, shetel ústemdiginde ketpes edik. Qazyp jibersek, bul jerde keshirilmeıtin qatelikter kóp.
Ashyǵyn aıtqanda, biz eliktep kelgen jahandyq damýdyń qazirgi materıalıstik modeli tıimsiz ekenin moıyndaý kerek. Biz mıllıardtaǵan adamǵa endemııalyq kedeıshilik jaǵdaıynda ómir súrýge jaǵdaı jasap otyrmyz. Alǵa jyljýǵa jańa jol tabý kerek. Sondyqtan júıelik tásildi qarastyra otyryp, máselelerdiń sheshiminiń adekvattylyǵynyń, tutastylyǵynyń jaýabyn izdegen durys. Olardyń ishinde, bastysy ─ dúnıetanýǵa gýmanıstik pármen berý, dúnıeniń kórinbegen syryn, rýhanı-izgilik baǵyttary, qadamdary men sanany oıatý ıdeıalaryn týdyrý. Qazir HHl ǵasyrda adamı aqyl-kúı men rýhqa senetin ýaqyt keldi, áıtpese, óte qaýipti apatqa dýshar bolýymyz múmkin. Másele, qoǵamnyń adamgershilik turǵydan búliný qaýpi jóninde bolyp tur. Adamzattyń damýyn Shyǵysqa buryp, ony zattyq júıeden rýhanı, qoǵamdy izgilendirý relsine túsirgen jaǵdaıda álem tynyshtanady, turaqty damıdy.
«Osylardyń bárin qalaı iske asyrý kerek?» degende, dana Abaıdyń «Tolyq adam» ilimine qaıta oralamyz. Sonda zańdy suraq týýy múmkin: «Tolyq adam kim ózi? Onyń úlgisi bizdiń aramyzda bar ma? О́zi kimnen ónege-ósıet alyp, kimge qarap boı men oı túzeı alamyz?», t.b. Árıne bar! Túrki halqy, qazaq halqy – kemeńger halyq. Olardy osy kitaptaǵy tarıhı uly tulǵalardan kórýge bolady. Dál qazirgi ýaqytqa kelsek, men Abaıdyń «tolyq adam» úlgisi dep, keshe ǵana ómirden ótken akademık, zańǵar tulǵa Salyq Zımanov pen zaty nemis bolsa da, dili qazaq, halyq jazýshysy Gerold Belgerdi, professor Tursynbek Kákishevti aıtar edim. Úsheýiniń de ómirine, istegen isterine úńilseń, «elim», dep «egemendigim», dep tirshiliginde tek shyndyqty aıtyp shyryldap, bilikti usynys-ıdeıalardy aıtyp ta, jazyp ta ketti. Qazaq halqyn qalaı izgilendiremin dep ómirleri kúrespen ótti. Olar basqaǵa jaqpasa da halyqqa jaqty, eldiń súıiktisi boldy. Mine, Abaıdyń «tolyq adam» amanatyn oryndaǵan dep osyndaı tulǵalardy aıtýǵa bolar edi. Jastar osy tulǵalardyń eńbegin oqyp, ónege alsa eken.
Menińshe, adam «tolyq adam» bolǵanda ǵana qoǵamǵa shyn paıdasyn tıgizedi. Adam óz maqsatyna adal bolǵanda ǵana aqyl-oıy eshteńege táýeldi hám qoly baılaýly bolmaıdy. Tek táýelsiz oı ǵana kemel isterge bastaıdy. Tolyq adamǵa bıliktiń de, baılyqtyń da keregi joq. Dúnıeniń qyzyqtaryn, nápsini, basqany umytyp, tek eline, halqyna qyzmet etýdi oılaıdy, el ıgiligi jolynda baryn salady. Onyń boıy rýhanı tazarǵan kezde altynshy sezimi ashylýy múmkin, sol kezde ózi oılamaǵan múmkindikterge qol jetkizýi kádik. Onyń oı-órisiniń bıiktigi joǵarylap jáı adamdar kóre almaıtyn deńgeıge shyǵyp, jańa dúnıelerdi usyna alady. Qoǵamnyń jańarýy dep osy isterdi aıtýǵa bolady.
Abaıdyń «tolyq adam» ilimin shyǵystyq rýhanı damý júıesimen ushtastyryp, osylardy dúnıejúzilik oı órkenıetiniń damýymen júıeli túrde sıntez jasap, jandandyrýǵa bolady dep oılaımyn. Ol úshin bizge materııa men sanany, rýhty bir júıe retinde qarastyratyn jańa ıdeıalar kerek, bul bizdiń batystyq júıeden basty aıyrmashylyǵymyz bolmaq. Ol degen: uly Jibek jolyn jandandyrý, Túrkistandy qaıta jańǵyrtý, úlken ekonomıkalyq belder jasaý, rýhanı, logıstıkalyq jobalar usyný, t.b.
Eń mańyzdysy ─ adam, onyń ishki álemi, otbasylyq urpaq tárbıesi, ulttyq dástúrdi jańǵyrtý. Sebebi, jańa postındýstrıaldy órkenıette birinshi kezekke adam faktory men rýhanı sana qoıylýy kerek. Bul degenimiz ─ Abaıǵa júginý. Osy oraıda, bir usynys aıtqym keledi. Bizdiń memleketimizde ǵalymdardyń qatysýymen «Hakim Abaıdyń tolyq adam iliminiń jol kartasyn» jasaý kerek. Barlyq oqý oryndarynda Abaıdyń tolyq adam ilimin jol kartasymen oqytý arqyly biz qoǵam ómirin izgilendire alamyz, órkenıetke jańasha bet buramyz. Abaı armandaǵan zaman endi týady. Áli kóp keshikpeı dúnıejúzi Abaıdy Konfýsıı men Nostradamýstaı oqıtyn bolady. Abaıdyń fenomenin sonda ǵana adamzat túsinetin bolady.
Jahandanýdaǵy ózgeristerge qarasaq, endigi baǵyt-baǵdar Shyǵysqa, Tynyq muhıtynyń úlken aımaǵyna aýysýda. Bul biz úshin qarapaıym tilmen aıtsaq, Býdda, Lao-Szy, Konfýsııge, Farabıge, Naýaıǵa, Abaıǵa bet burý degen sóz. Sondyqtan Shyǵys fılosofııasyn qaıta jańǵyrtý kerek.
Sebebi HHl ǵasyrda sıvılızasııalyq damý soǵan alyp bara jatyr. Jahandaný úderisi rýhanı salaǵa meılinshe kúshtirek ene bastady. Adamnyń rýhanı sanasyna, álemdik psıhologııanyń ózgerýine batyl ózgerister jasalynýy qajet. Bul halyqaralyq qatynastarda quqyqtyń saqtalýyna, kelisim men beıbitshilikke alyp keledi. Oǵan ótý – burynǵy ıdeologııalyq postýlattardy qaıta qarastyrýdan bastalady. Mysaly, ekonomıka jaǵynan alyp qaraıtyn bolsaq, ony abstraktili tutynýshynyń qajettiligin qanaǵattandyrýǵa emes, naqty adamnyń tutynymyna baǵyttaý kerek. Mysaly, jańa usynys retinde «ár adamǵa áleýmettik-ekonomıkalyq normatıvterdi engizý jolymen ǵana adam kapıtaly salasynda kedeıshiliksiz ómirdi qamtamasyz etýge bolady».
Áli de bolsa ǵulama Abaı týraly oıshyl aqyn Shákárimniń pikirin esterińizge salaıyn: «Abaı qazaqtan bólek, dana kisi edi… Ibragım myrzanyń turaǵy qazaq ishi bolǵandyqtan, qadiri azyraq bilindi. Olaı bolmaǵanda, danyshpan, hakim, fılosof kisi edi». Shákárimniń Abaı týraly pikirin aqyn Maǵjan Jumabaev óleńimen dáleldeıdi:
Shyn hakim, sóziń asyl – baǵa jetpes,
Bir sóziń myń jyl júrse,
dámi ketpes.
Qaradan hakim bolǵan sendeı jannyń
Álemniń qulaǵynan áni ketpes.
Mine, Abaı ómir súrgen zaman ketkenimen, búginde Abaıdy Maǵjan aıtqan álem arenasyna ýaqyttyń, taǵdyrdyń ózi alyp kelip otyr. Bizdiń mindetimiz – Abaıdyń «Tolyq adam» ilimine tereń boılaý. Uly oıshyldyń oı órkenıetin iske asyrý kezeńi keldi. Abaıdy oqý, taný, oılarynyń tereńine úńilý, marjanyn terý – oıshyldyń oı órkenıetine moıyn burý bolyp tabylady. Sonda ǵana rýhanı bıiktikke qolymyz jetpek, sonda ǵana jańa órkenıet esiginen «tolyq adam» bolyp attaı alamyz.
Qazaqtyń terbelip óser besigi – eski júıeniń senip kelgen shetel nasıhatshylary men Tonı Bler sııaqty aqyly keńesshileri emes, ol Abaıdyń shyǵarmalary, qara sózderi, shyǵys fılosofııasy. Uly Abaı Shyǵys dalasynda rýhanı revolıýsııa jasaǵan álemdik tulǵa. Oıshyl hakimdi óziniń osy laıyqty bıigine kóterý bizdiń paryzymyz. Abaı ilimi bizge matematıkanyń kóbeıtý kestesin bilý sııaqty, sanamyzǵa «standart» bolyp boıǵa sińse qoǵamnyń alǵa jyljýyna úlken áseri bolary sózsiz. Ár jeke adam: «Men ishki jan dúnıemniń jumaǵyna qalaı kirem? Osy ómirde kire alam ba?» degen saýaldy óz-ózine qoıyp, sony Abaı ilimi arqyly sheshýge tyrysýy kerek. Abaıdyń «tolyq adam ilimin» ıgergen jas qazaq ózin de, elin de baqytty etedi.
Keleshekke kóz salsaq, álemniń postındýstrıaldy damý kezeńinde qoǵamdy izgilendirý zamanynyń moraldyq kodeksin jasaqtaǵanda, basqa álemdik danyshpandarmen birge, Abaıdyń oı órkenıeti, onyń «Tolyq adam» ilimi, asyl sózderi sol Moraldyq kodekstiń irgetasynyń biri bolyp qalanatynyna negiz mol jáne de olar ─ kúlli adamzat ustanatyn murattar... Osyǵan daıyndyq retinde Qazaqstanda, Jibek jolynda, múmkin Semeıde «Abaı atyndaǵy rýhanı akademııa» ashyp, sol akademııada Abaıdyń murasyn, Shyǵys fılosofııasyn zertteıtin, Eýrazııa keńistigine ǵylymı kadrlar daıarlaıtyn ortalyqtar qyzmet etse, órkenıettiń damýyna úlken septigin tıgizer edi. Dana Abaıǵa qaıta bet burý jańa Qazaqstannyń talaby.
Kemeline kelgen tolyq adam óziniń biliktiligi sonsha joǵary bolǵandyqtan, ol adamzat aldyna, jalpy álemge baǵaly, óte qundy rýhanı dúnıeler, jańalyqtar alyp keledi, jańa órkenıetke jol ashady.
Eger biz egemendigimizdi alǵaly osy ýaqytqa deıin kún kórý úshin ómir súrip kelsek, al endi aldaǵy ýaqytta qoǵam úshin ómir súretin, áleýmettik ınnovasııaǵa qyzmet etetin kún de týady. Sol ýaqytta árkimniń ómir súrý sapasy jáne rýhanı áleýeti eń joǵary deńgeıde bolmaq. Sonda ǵana qoǵam jańaryp, biz dana Abaıdyń oı-órkenıetine qol jetkizip, álemdik órkenıetke ene alamyz.
Orazaly Sábden,
Qazaqstan Ǵalymdar odaǵynyń prezıdenti,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty