«Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń bırjasy (Astana International Exchange – AIX) ótken jylǵy qyzmetiniń nátıjelerin jarııalady.
2022 jylǵy jeltoqsandaǵy saýda-sattyqtyń aılyq kólemi «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy IPO-synyń nátıjesinde aıtarlyqtaı ósip, 35,4 mln dollarǵa jetti. Bul 2021 jylǵy jeltoqsanmen salystyrǵanda eki jarym ese kóp. Jalpy, 2022 jyly saýda-sattyq kólemi 173 mln dollardy qurady. AIX resmı tizimine 85 túrli emıtenttiń 129 baǵaly qaǵaz shyǵarylymy, sonyń ishinde 19 bırjalyq nota (ETN) endi. Tartylǵan boryshtyq kapıtaldyń jalpy kólemi shamamen 2,39 mlrd dollarǵa, tartylǵan úlestik kapıtaldyń kólemi 348,9 mln dollarǵa teń. Qazaqstan, Reseı, Qytaı jáne eýropalyq elderdiń brokerlerin qosa alǵanda, saýda músheleriniń sany 30-ǵa jetti. AIX Ortalyq depozıtarııinde 500 myńnan astam shot ashylǵan.
Bırja úshin ótken jyldyń basty oqıǵalarynyń biri «QazMunaıGaz» IPO-sy ekeni anyq. Ulttyq kompanııanyń jaı aksııalarynyń AIX-tegi saýda-sattyǵy 8 jeltoqsanda bastaldy. Aksııalardyń 96 paıyzǵa jýyǵy qazaqstandyq bólshek jáne ınstıtýsıonaldyq ınvestorlarǵa tıesili. Tabys mobıldik qosymshasy jáne «Qazposhtanyń» fılıaldyq jelisi arqyly tikeleı jazylý arqyly bólshek ınvestorlardyń qatysýyn zor jetistikke balaýǵa bolady. Olardan 1 mlrd teńgeden astam somaǵa 6 myńǵa jýyq ótinim kelip tústi. IPO aıasynda mobıldi qosymsha arqyly bólshek ınvestorlardan tikeleı satýshy aksıonerge satyp alýǵa ótinim berý quraly Qazaqstannyń qor naryǵynyń tarıhynda alǵash ret paıdalanylǵanyn eske sala keteıik. «QazMunaıGaz» aksııalary 2023 jylǵy 4 qańtardan bastap AIX-tiń Qazaq Index-ine engizildi. О́ıtkeni barlyq qajetti ólshemsharttarǵa sáıkes kelgen ári IPO sátinen bastap joǵary ótimdilikti kórsetti.
2022 jyly birqatar kompanııa AIX-ke aksııalaryn ornalastyrdy. Olardyń qatarynda Halyk Bank te bar. Bank óziniń enshiles uıymy «Halyq Bank Grýzııa» AQ-nyń nomınaldy kólemi 15 mln dollardy quraıtyn 3 jyldyq debıýttik oblıgasııalaryn ornalastyrdy. CNYA aksııalary bar iX China Equities BR-dyń ıýandaǵy alǵashqy bırjalyq notalary bırjaǵa qoıyldy. CNYA – Qytaıdaǵy qor naryǵynyń kórsetkishterine qol jetkizýdi qamtamasyz etetin eń iri bırjalyq ınvestısııalyq qorlardyń biri. Sharıǵat normalaryna sáıkes ınvestısııalardy júzege asyratyn iri ıslam qorlarynyń biri ISDW bazalyq aktıvi sanalatyn iX Islamic Exchange Traded Notes-tiń bırjalyq notalaryn ornalastyrdy. VNQ aksııalary bar iX US Real Estate Exchange Traded Notes te AIH-ke shyqty. VNQ bırjalyq qorynyń AQSh, Kanada, Eýropa jáne Azııada jyljymaıtyn múlikke ıelik etetin 160-tan astam kompanııada úlesi bar. Sondaı-aq iri, orta jáne shaǵyn kapıtaldandyrylǵan jyljymaıtyn múlik ınvestısııalyq qorlaryn qamtıdy. Buǵan qosa somasy 6 mlrd teńge quraǵan NEF Qazaqstan debıýttik oblıgasııalary AIX resmı tizimine engizildi. NEF Qazaqstan oblıgasııalary boıynsha tólem mindettemelerine jahandyq ósý strategııasy bar Túrkııanyń iri developerleriniń biri kepildik beredi.
«2022 jyl boıy biz AIX Ortalyq depozıtarııinde shottaryn ashqan bólshek ınvestorlar sanynyń kúrt ósýin baıqadyq. Investorlar shottarynyń sany 2021 jylmen salystyrǵanda 3 ese ósip, 505 myńǵa jetti. Onyń ishinde 50 myńnan astam shot «QazMunaıGaz» IPO-sy qarsańynda ashyldy. 2022 jyldyń jeltoqsan aıynyń sońynda Tabys mobıldi qosymshasy arqyly ınvestısııa kólemi 2021 jyldyń jeltoqsan aıynyń sońyndaǵy 2,7 mln dollarmen salystyrǵanda 3 mln dollardan asty. Al sońǵy 12 aıdaǵy saýda-sattyq kólemi 2021 jylǵy 4,7 mln dollarmen salystyrǵanda 3,5 mln dollarǵa teń boldy. Tabys qosymshasyndaǵy belsendi ınvestorlardyń jalpy sany 11 myńǵa jetti», dep habarlady «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń bırjasy.
Byltyr bırjada jańa quraldar men qyzmetter de iske qosylǵanyn atap ótken jón. Máselen, AIX «Samuryq-Qazyna» qoryn jekeshelendirý baǵdarlamasy sheńberinde «QazMunaıGaz» lıstıngine oraılastyryp tikeleı jazylý quralyn iske qosty. Sol arqyly el azamattary úshin IPO-ǵa teń qoljetimdilikti qamtamasyz etti. Tikeleı jazylý – qaǵazbastylyqtan qutqaratyn jáne el azamattaryna ulttyq kompanııalardyń aksııalaryna jazylý úshin keń múmkindikter beretin jańa sıfrlyq sheshim. Tikeleı jazylym Tabys mobıldi qosymshasy jáne «Qazposhta» jelisi arqyly qoljetimdi.
Sondaı-aq AIX repo naryǵyn iske qosty. Repurchase agreement – satý jáne keri satyp alý týraly mámileler. Naryq qatysýshylary endi AQSh dollarynda kórsetilgen aksııalarmen saýda júrgizip, repo mámilelerin jasasa alady. Repo naryǵy eń aldymen bir kúnnen tórt aptaǵa deıingi kezeńmen Kaspi, Kazatomprom jáne Halyk Bank baǵaly qaǵazdary úshin qoljetimdi. Repo jergilikti bólshek ınvestorlar men saýda múshelerine zor múmkindikter usynady jáne AIX bırjasyndaǵy jalpy ótimdilik pen ashyqtyqty arttyra otyryp, iri oıynshylardyń keńeıtilgen sany úshin kapıtal naryǵyn ashady. Bırja bólshek klıentterdiń suranysyn qanaǵattandyrýǵa tyrysyp keledi jáne repo naryǵynyń qurylýy onyń odan ári damýy men ósýine yqpal etpek.
AIX bırjasy qazaqstandyq bızneske aınalym kapıtalyn tartýdyń taǵy bir jyldam ári únemdi ádisin – kommersııalyq qaǵazdardy usyndy. Osyǵan oraı bırjanyń lıstıng qaǵıdalaryna tıisti ózgerister engizildi. Kommersııalyq qaǵazdar – qysqa merzimdi aınalym kapıtalyna degen qajettilikterin (jalaqy tóleý, jetkizýshilermen esep aıyrysý, taýarlyq-materıaldyq qorlardy tolyqtyrý, emıtenttiń negizgi qyzmetine baılanysty basqa operasııalyq shyǵystar) qarjylandyrý úshin kredıttik qabilettiligi rastalǵan kompanııalar shyǵaratyn kepildendirilmegen qysqa merzimdi qaryz mindettemeleriniń keń taralǵan túri. Kommersııalyq qaǵazdar kez kelgen nomınalmen kásibı (akkredıttelgen) ınvestorlarǵa usynylýy múmkin. Usynystar tek akkredıttelgen ınvestorlarǵa arnalǵanyn eskere otyryp, olar kem degende 100 myń dollar somasyndaǵy lottarmen satylady. Kommersııalyq qaǵazdardy satyp alýshylar korporasııalar, qarjy ınstıtýttary, aýqatty jeke tulǵalar men qysqa merzimdi ınvestısııalyq qorlar bolýy múmkin.
2022 jyldyń 1 jeltoqsanynan bastap AIX komıssııalary ózgerdi. Aksııalarmen saýda-sattyq jáne esep aıyrysý operasııalary úshin komıssııa (bırjalyq qorlardy (ETF) qosa alǵanda) árbir mámile boıynsha 0,01 paıyzǵa (buryn 0,05 paıyz) teń boldy. Sonymen qatar 2022 jylǵy 8 jeltoqsannan 2023 jylǵy 7 naýryzǵa deıingi kezeńde ınvestorlar «QazMunaıGaz» aksııalarynyń qaıtalama naryqtaǵy saýda-sattyqtary men esep aıyrysýlary úshin komıssııalardan bosatylady. Ulttyq kompanııa jaı aksııalarynyń syrtqy aýdarymdary úshin AIX CSD komıssııasy 2022 jylǵy 7 jeltoqsannan 2023 jylǵy 6 naýryzǵa deıin 3 aıǵa toqtatyldy.