Keppeshóp kórmesi

1987-1991 jyldary Almaty memle­kettik ýnıversıtetiniń botanıka kafe­drasynyń meń­gerýshisi, bıologııa ǵylym­darynyń dok­tory Esenbaı Aǵeleýov bastaǵan top Aq­tóbe oblysynyń ósim­dikter dúnıesin zerttep, 1 057 kúrdeli ta­myrly, 50-ge jýyq emdik maqsatta qol­danylatyn ósimdik túrin tizimdep, joıylyp ketý qaýpi bar 61 ósim­dikti Qyz­yl kitapqa engizdi. Alaıda dala tósindegi ár­bir ósimdikke shyn janashyr­lyq­pen qa­raı­tyn botanık ǵalym 1996 jyly ómirden ót­ken soń elimizdiń batys óńiriniń ósimdikter dú­nıe­sin kásibı túr­de zerttegen birde-bir jan bol­mady. Esen­­baı Aǵeleýovtiń besjyldyq zert­teý­le­riniń tolyq esebi, ekspedısııa kún­deligi, óz qolymen jasaǵan 500-ge jýyq ger­ba­rıı ob­lystyq mýzeı qorynda saqtaýly tur.

Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıteti ekologııa kafedrasynyń do­senti, bıologııa ǵylymdarynyń kan­dı­daty Aqyljan Teleýov pen osy oqý or­nynyń bıologııa kafedrasynyń oqy­týshysy, PhD doktorant Baýyrjan Týra­lın óńirdiń ósimdikter dúnıesin zertteýdi jalǵastyryp kele jatsa da, qarjysyz, qoldaýsyz júıeli jumys júrgizý múmkin emes. Eki ǵalym joıylý aldyndaǵy ende­mık ósimdikterdi tálimbaqtarda ósi­rip, tuqymyn kóbeıtý qajet degen pikirde. Qazaq dalasynda ósetin 26 túrli qyzǵaldaqtyń teń jartysy – endemıkter, ıaǵnı tek osy topyraqtan basqa jerde óspegender. Bizdiń dalamyz alqyzyl, iri Shrenk qyzǵaldaǵynyń otany dep qansha maqtansaq ta, tabıǵat perzenti adam aıaǵy jıi basatyn topyraqta, jol jáne úı qurylystary júrgen jerde álsiz tamyrlanyp, pııazshyǵyn kishireıtip, aqyrynda osy tóńirekten joǵalyp tynady. Baýyrjan Týralınniń baqylaýynsha, Aqtóbe óńirinde iri gúldi Shrenk qyzǵaldaqtary Áıteke bı aýdanynyń Sarat aýylynan 37 shaqyrym jerde ǵana jaıqalyp ósip tur. О́ıtkeni arǵy jaǵy Arqaǵa jalǵasatyn elsiz alqapty adam da, tehnıka da sırek basady. Erterekte osy óńirdiń qyrlaryn erkin jaılaǵan, biraq búginde azaıyp ketken Leman qyzǵaldaqtary Yrǵyz-Torǵaı tabıǵı rezervatynda ǵana qalǵan. Aqtóbe qyrlarynyń taǵy bir sáni –Bıbershteın qyzǵaldaǵy da quryp ketti deýge bolady.

Mýzeı qyzmetkeri Ásel Balqasynova dala ósimdigi – astragaldy ejelde sarmat taıpalary bıe sútimen aralastyryp emdik maqsatqa qoldanǵanyn aıtady. Adam aǵzasyn mıkroelementtermen baıytatyn osy ósimdikti ejelgi bıleýshiler adamnyń bet kelbetin jasartý úshin de qoldanǵan. Oblystyq mýzeı ekspozısııasynda Qobda ózeni jaǵasy men Aqyrap eldi mekeniniń janynan jınalǵan astragal ósimdiginiń eki túri – Buqtyrma jáne jumyrtqa jemis astragali qoıylǵan. Qazir joıylý aldynda turǵan osy ósimdikti Esenbaı Aǵileýov ekspedısııasy quramynda bolǵan Aqyljan Teleýov 1987 jyly keppeshóp túrinde mýzeı qoryna tapsyrǵan. Al erterekte Oıyl aýdanynyń Aqshataý eldi mekeni janynan qazylyp alynǵan túlki quıryqty vebsıvııa ejelgi zamanda Tıbet jáne mońǵol medısınasynda keńinen qoldanylǵan, qazirde joıylý aldynda tur. Oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi tabıǵat bóliminiń qyzmetkeri Maıra Býhanovanyń aıtýynsha, erterekte Oıyldyń Barqyn qumdarynan alynǵan ıilgish tal birneshe jyl buryn joıylyp ketken. Biraq mýzeı qorynda keptirilgen jas óskini saqtalǵan.

«Ine sekildi ótkir japyraqtary bar qasqyrjem ósimdigi sándik-qoldanbaly ónerde, úıdi bezendirýde jaqsy paıdalanylady. Kórmede turǵan taǵy bir ósimdik – shatyrash nemese shalfeı. Kez kelgen jerde óse beretin, kúı talǵamaıtyn, medı­sınada jaqsy qoldanylatyn shatyrash – ejelgi ósimdikterdiń biri. Ertede Mysyr perǵaýyndary ony syrttan tasymaldap, altynnyń baǵasymen birdeı baǵalasa, emshileri soǵystan jaralanyp oralǵan jaýyngerlerdi saýyqtyrý úshin shatyrash tunbasyna bal qosyp berip saýyqtyrǵan. Qazaq emshileri súttigennen jasaǵan tunbany teri aýrýlaryn emdeýge qoldanǵan. Bizdiń jerimizde alasa súttigen, qum súttigeni, Oral súttigeni, túıe súttigeni, kúnbaǵys súttigeni degen túr­leri ósedi. Bala kezimde ájemniń daladan dárilik shópterdi qalaı jınaǵanyn kórip óstim. О́simdiktiń atalyǵy men analyǵyn bólip jınap, keptirip, qaǵaz qapshyqtarda saqtaıtyn. Qazaq emshileri oshaǵandy súıek-býyn aýrý­laryn emdeýge qoldanǵan. Onyń bir ataýy – shoǵaına. Atalarymyz oshaǵanǵa qaraı otyryp, aýa raıyn boljaǵan. О́sip turǵan oshaǵannyń tikenegin qolmen ustaǵanda jumsaq bolsa, jaqyndap kele jatqan jańbyrdyń belgisi. Ertedegi adamdar bizge qaraǵanda tabıǵatqa jaqynyraq bolǵan, ósimdikter men ań-qustyń qımylyna qarap, tabıǵattaǵy ózgeristi aldyn ala bilgen. Ashtyq kezinde ne soǵys dalasynda adamdar Shrenk qyzǵaldaǵynyń pııazshyǵyn jep tiri qalǵan. Daladaǵy ár ósimdiktiń óz ataýy bar. Máselen káriqyz, erkekshóp degen ósimdik ataýlary nege olaı dep qoıylǵanyn bilmeımiz. Bódeneshóp, qasqyrjem, kıikoty ataýlarynyń árbirinde tereń maǵyna bar. Aıta ketý kerek, qazaqtyń qyz-kelin­shekteriniń kıimderine biryńǵaı ósimdik tektes órnekter salynǵan. О́ıtkeni ósimdik kóbeıip, órkendeýdiń belgisi», dedi Maıra Býhanova.

Dala ózenderiniń betinde ósetin aqtuńǵıyq Qyzyl kitapqa engizilgen ósim­dik. Aqtóbe oblysynda tuńǵıyq gúldiń eki túri tirkelgen. Aq tuńǵıyqtyń tamyry óte tereńde, sý astyndaǵy sabaǵyn qýalaı otyryp túbine jetkende de ońaılyqpen julynbaıdy. Bizdiń jerimizde 400 mln jyldan beri ósip kele jatqan paporotnıkter de quryp ketý aldynda. Aqtóbe oblysynda paporotnıkter Mártók orman sharýashylyǵy mekemesinde gektarǵa jetpeıtin alqapta ǵana ósip tur.

Osylaısha, Aqtóbede tuńǵysh ret ót­kizilgen kórmede joıylý qaýpi tó­nip turǵan, sırek kezdesetin endemık ósim­dikter týraly mol maǵlumat berildi. Adam­dardyń tabıǵatqa degen jyrtqysh kóz­qarasy, búlingen ekologııa, ózen-kól­derdiń tartylýy, aýa raıynyń kúrt ózge­risi tabıǵattyń názik bólshegi –ósim­dikter dúnıesine jaýdaı tıip jatyr. Erekshe qorǵaýdy qajet etetin, joıylyp ketý aldynda turǵan endemık ósimdikterdi arnaıy tálimbaqtarda kóbeıtýge bolady. Biraq oǵan jergilikti ǵalymdardyń múmkindigi az. Al dala shópterin túgendeý saýatty da júıeli jumysty qajet etedi.

Aqtóbe oblysy