ULTTYQ SPORT PEN OIYNDARDYŃ BAǴYN AShSAQ, QANE?

Almatyda ótken alqaly jıyn osy kókeıkesti saýalǵa jaýap izdedi Qazaqta bu­ryn óziniń tól spor­ty­nyń nesheme túri bolǵan. Sport­pen egiz qozydaı úılesip jatqan ulttyq oıyndarymyz qanshama. Eýropa múlgip jatqanda kúmis ómildirikti attyń qulaǵynda oınap, úzeńgini shirep, adyrnasyn ala ógiz­deı móńirete sadaq tartqan bizdiń babalar emes pe edi? Endeshe, sadaq atýdyń búgingi álemdik saıysta­ry­nan qazaq oǵlandary nege kórin­beıdi? Kókpar tartý, teńge alý, jamby atý, aýdaryspaq, qazaq kúre­si, han doıbysy, toǵyzqumalaq. Qa­zaqı sporttyń qan bazaryn qyz­dyr­ǵan Balýan Sholaq esimi eli­miz­diń eń úlken Sport saraıyna be­ri­lýi de tegin emes. “Qansonarda búr­kit­shi shyǵady ańǵa” dep uly Abaı jyrǵa qosqan saıatshylyq. Ejelgi qypshaqtarda “Jylqy teat­ry” bolǵan deıdi kóne tarıh jád­i­ger­leri. Al endi qazaqtyń umyt bol­ǵan beımálim ulttyq oıyndary neshe san. Osynaý babadan qalǵan bekzat ónerlerdiń baǵyn ashatyn, dem berip tiriltetin, álem jurt­shy­lyǵyna nasıhattap tanytatyn da ózimiz emes pe. Shúkir qudaıǵa, ulttyq sporty­myz ben oıyndarymyzdyń izdeý­shi­si bar eken. Onyń búgingi hal-jaǵ­daıy men bolashaqtaǵy damýyna tol­ǵanatyn múddeli janashyr­lar­dyń janaıqaıy jaqynda ótken “Ulttyq sport pen oıyndardyń bú­gini men bolashaǵy” atty ǵyly­mı-tájirı­be­lik konferensııada keńinen estildi. Plenarlyq máji­liste – 8, seksııa­lyq otyrystarda 53 baıandama tyńdalǵan alqaly jı­yn­dy ótkizýge Qazaqtyń sport jáne týrızm akademııasy muryndyq bol­dy. Jalpy, konferensııa ulttyq oıyndar (tarıhy, pedagogıkasy, etnografııasy men psıhologııasy), at sporty, zııatkerlik oıyndar, saıat­shylyq, balýandyq pen kúsh óneri turǵysyndaǵy bes ǵylymı ba­ǵytta jumys istedi. Plenarlyq májilisti ashqan Qa­zaq sport jáne týrızm akademııa­synyń prezıdenti, professor Qaırat Zákirııanov qazaqtardyń ulttyq mádenıeti men tóltýma jaýharlary ondaǵan jyldar boıy umyt qalǵandyǵyn qynjyla baıan­dap, endi ǵasyrlar boıǵy mádenı hám sporttyq ulttyq dástúrlerdi qaıta jańǵyrtý qajettigin, onyń eldigimizge syn ekendigin órelep te, shegelep te aıta bildi. Onysy jı­yn­ǵa qatysýshy pikirlester tara­pynan biraýyzdan qoldaý tapty. Aıt­qandaı, talqylaý men pikir­talas kezinde osy ǵylymı forýmdy dástúrli etý jóninde oryndy tilek-talaptar bildirildi. Ulttyq at sporty fede­ra­sııa­sy­nyń prezıdenti Sádibek Túgel: “Meniń maqsatym – ulttyq sport­ty kóterý” dep málimdedi. Sport akademııasynyń vıse-prezı­denti Elemes Álimhanov ulttyq sport pen etnopedagogıkanyń bir­ligi jóninde salıqaly oı órbitti. Qazaq qusbegiliginiń búgini men erteńi úshin tolǵanǵan “Jalaıyr Shora” qusbegiler ortalyǵynyń bas dırek­tory Baǵdat Múpteke já­ne basqa­lary babadan qalǵan bekzat ónerdiń jaıyn bılik basyn­daǵy­lardyń nazaryna qulaqqaǵys qy­lyp, saıatshylyqty sport dáre­je­sine kóterýdiń kókeıkestiligin tilge tıek etti. Almaty qalalyq “Altyn jebe” sadaq atý federasııasynyń pre­zıdenti Esengúl Arys qazaqqa tán sadaq atý sportynyń elimizde ken­jelep qalýyna jol berýge bol­maıtyndyǵyn basa aıtsa, Sh.Ýálı­hanov atyndaǵy tarıh jáne etno­logııa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Ahmet Toqtabaı ertedegi qypshaq mámlúkteri tusynda jylqy teatry jáne qazaqtyń kóp­tegen beımálim oıyndary bolǵan­dyǵyn anyqtaıtyn tarıh jádiger­lerinen syr sýyrtpaqtady. Konferensııadaǵy bir ǵajap jaǵdaı, Alataý bókterindegi “Qaı­mar” taýdaǵy sport bazasynda, sulý tabıǵat aıasynda tájirıbelik sabaq­tar ótkizildi. Onda árkim sadaq atyp, sahara kóshpendileriniń ejel­gi dástúrlerimen jaqynyraq tany­sý­ǵa múmkindik aldy. Ejelgi kósh­pendiler sadaǵynan atqan kon­fe­rensııaǵa qatysýshy sport­shy­lar­dyń biri jebeni 495 metrge tú­sir­di. Bul ataqty Gınnestiń rekord­tar kitabynda resmı tirkelgen kórset­kish­ten anaǵurlym artyq. Konferensııanyń ekinshi kúni seksııalardaǵy otyrystarda ulttyq sport túrleriniń ótkeni, búgingisi men bolashaǵynyń neǵurlym kó­­keıkesti máseleleri qyzý talqy­landy. Bir tamashasy, konferensııa materıaldary boıynsha sporttyń ulttyq túrleriniń alýan úlgili sı­pattaryn keńinen qamtyǵan kó­lemdi maqalalar jınaǵy shyǵa­ry­lyp ta úlgergen eken. Osy salanyń qaıratkerleri ulttyq sport pen oıyndarǵa arnalǵan zań qabyl­danýy durys dep sanaıdy. Ulttyq sport túrlerin zerdeleıtin arnaıy ǵylymı-zertteý ortalyǵy ashyl­ǵany quba-qup. Kópshilik qaýym týrızmdi “Jibek joly” boıynda utymdy óristetý maqsatynda Al­ma­ty irgesindegi Nura aýylyna res­pýblıkalyq “Etno-Aýyl” dáre­je­sin berýdi usynady. Eki jylda bir ret túrki halyqtarynyń ulttyq oıyndary men sportyna arnalǵan ha­lyqaralyq konferensııa ótkizi­lip turýy da ortaq isti ilgeri bas­tyrar asa ıgilikti qadam bolar edi. Qazaq jylqysy, ulttyq at spor­tynyń da sheshimin tabar ózekti má­seleleri óz aldyna bir tóbe. Qo­ry­ta aıtqanda, qazaqtyń ulttyq oıyn­dary men dástúrli tól sporty “Má­denı mura” memlekettik baǵ­dar­­lamasyna arnaıy bir taraý bolyp qosylýy kerek-aq. Qorǵanbek AMANJOL. QYZDARǴA QYLYQ QANA EMES, JIGERLILIK TE JARASADY Astanada bokstan áıelder ara­synda Azııa chempıonaty ótýde. Osy aptanyń basynda elimizde tuńǵysh ret jalaýyn kótergen sary qurlyq básekesine Qazaqstan, Aýǵanstan, Vetnam, Úndistan, Iordanııa, Qytaı, KHDR, Taıpeı, Qyrǵyzstan, Mońǵolııa, Tájikstan, Túrkimenstan, Ońtústik Koreıa, Fılıppın, Shrı-Lanka jáne Japonııa quramalary qatysyp, ASBC erejesi boıynsha 11 salmaq dárejesinde kúsh synasýda. Ázirshe chempıonat bastalysymen Qazaqstan, Qytaı, Úndistan, Ja­po­nııa men qos Koreıanyń komandalary úzdik nátıjeler kórsetýde. О́zge el­diń sport­shylaryn aıtpaǵanda, bizdiń qu­ra­mada 46 kılo salmaqtaǵy Nazym Qy­zaıbaı men Oksana Korolevadan (57 kg.) basqalarynyń bári búgin bastalatyn jartylaı fınaldyq kezdesýge joldama aldy. Munda Naz­gúl Boranbaeva (48 kg.), Áıgerim As­qarova (51 kg.), Jaına Shekerbekova (54 kg.), Gúljan Ýbbınııazova (60 kg.), Saıda Qasenova (64 kg.), Elena Kol­sova (69 kg.), Darıǵa Shákimova (75 kg.), Marına Volnova (81 kg.) men odan joǵary salmaqta qolǵap túı­istirip jatqan Iýldýz Mamat­ký­lova chem­pıo­nat bastalysymen jek­pe-jek­teriniń bárin saýatty ótkizip, jeńiske jetti. Al sársenbi kúni ótken shırek fınaldyq kezdesýde Nazym men Oksananyń qarsylastaryna ese jiberip alǵanyn ulttyq quramanyń aǵa bapkeri L.Tileýbaev qyzdardyń boıynda jarysqa degen jiger bol­ǵanymen, olardyń qarsylastarynyń ustanǵan taktıkasyna kóp mán ber­meı, psıhologııalyq shydamdylyq tanytpaıtyn qasıetterimen baı­la­nystyrýda. Onyń aıtýynsha, qazir qaı eldiń boksshy qyzyn alyp qara­saq, sharshy alańǵa shyqqan soń olar mindetti túrde jeńiske jetý úshin al­ǵa umtylyp, qarsylasynyń taktı­kasyna kóp mán bere bermeıdi. Osy chempıonatta qos qyzymyzdyń je­ńil­­geniniń sebebin osymen baı­la­nystyrýǵa bolady. Degenmen, boks­tyń bilgir bapkeriniń pikiri boı­yn­sha, bizde ózge eldiń ókilde­­rimen bá­se­kelese alatyn sport­shylar bar­shy­lyq. Qazir qura­ma­daǵy qyzdar­dyń kóbi álem chem­pıonattary, ha­lyq­aralyq týrnırler men jarys­tardyń jeńimpazdary, júldegerleri. Astanada ótip jatqan bıylǵy bá­sekede Qazaqstan koman­dasy Qytaı jáne Úndistan boks­shylarynan aılasyn asyryp, bas júldeni jeńip alýǵa múmkindigi kóp. Sársenbide Azııa chempıona­ty­nyń shırek fınaldyq kezdesýleri ótken kúni áıelder quramasynyń taǵy bir aǵa bapkeri, ulttyq qurama komandanyń bastyǵy Qaırat Ma­nashev ta ázirshe otandastarymyzdyń ózge elderge qaraǵanda nátıjeli óner kórsetip, altyn medaldi jeńip alýǵa bar múmkindikterin salyp jat­qanyn atap ótti. Munda ol Qazaq­stan quramasynyń atalmysh chem­pıo­natqa jaqsy daıyndyqpen kelgenin, bizdiń komandanyń Shýche men Almatyda birneshe oqý-jattyǵý jıyndaryn ótkizgenin, osynyń ózi sharshy alańda qyzdardyń qolǵap túıistirýine kóp septigin tıgizip ot­yr­ǵanyn aıtty. Osy jerde Qaırat Manashevti ulttyq quramanyń chem­pıonatqa qandaı daıyndyqpen kel­genin jáne Boks federasııasy tara­pynan oǵan nendeı jaǵdaıdyń ja­salǵanyn keńirek bilý úshin áńgimege tartqanymyzda, ol bizge bylaı dedi: – Qazir áıelder boksyna, zaman talabyna saı deımiz be, dúnıe júziniń ár túkpirinde zor kóńil bólinip keledi. Bizdiń elimizde ol 2008 jyly Olımpıada baǵdar­la­masyna engennen keıin boksty qaıta damytý isi bastaldy. Búginde ulttyq quramanyń sapynda kúsh synasyp júrgen qyzdarymyzdyń deni sol kezden bokspen aınalysa bastaǵan boksshylar. Osy kúnderi elimizde áıelder boksyn damytý úshin de úlken jumystar jasalyp jatqanyn aıtqym keledi. Ásirese, Qazaqstan boks federasııasy basshylyǵyna Tımýr Qulybaev kelgeli respýb­lı­kanyń barlyq óńirlerinde boksty da­mytýdyń jańa jobalary iske qo­syla bastady. Oǵan mysal retinde ózi­miz osy kezge deıin ótkizýge kóp daıyndalǵan áıelder arasyndaǵy Azııa chempıonatyn aıtýǵa bolady. Qazaqstanda buǵan deıin mun­daı baıraqty doda ótkizilme­gen­dik­ten, ony dúnıe júzine laıyqty deń­geıde ótkizý úshin federasııa tara­pynan aıtarlyqtaı jumys istelindi. Osy oraıda, onyń aıtýynsha, ult­tyq quramanyń jarysqa daıyn­dalýyna federasııanyń halyq­ara­lyq deńgeıdegi jáne respýb­lı­ka­ishilik sharalardy úılestirýdegi at­qarýshy dırektory Danııar Ábil­ǵazın, áıelder boksyn úılestirýshi Berik Myrjyq­baev pen mamand­ar­dyń sińirgen eńbegi zor. Qazir fede­rasııada osyndaı bes saýsaqtyń bi­ri­gip jumys isteýiniń nátıjesinde resp­ýblıkanyń barlyq ob­lys­ta­rynda áıelder boksymen qatar, ba­lalar jáne jasóspirimderdiń sport­tyń osy túrimen aınalysýyna naqtyly jumystar istelýde. Arnaıy boks mektepterin ashý, tóreshilerdi daıyndaý, jarystardy halyqaralyq talaptarǵa saı ótkizý, ǵylymı-me­dısınalyq jetistikterdi paıdalaný jumystary júıeli túrde júrgizilýde. Al Qazaqstannyń namysyn qor­ǵaıtyn ulttyq qurama boksshy­laryna qazirdiń ózinde jaqsy jaǵdaı jasalyp otyr. Búginde eresekter, jastar qura­ma­la­rymen qosa áıelder koman­dasynyń birinshi nómirli boks­shylary men bapkerleri qomaqty aılyq alady. Osynyń bári Qazaq­stan bok­synyń mártebesin kóterýge jasalyp jatqan jumystar. Dastan KENJALIN.