Egde tartqan jankúıerler ótken ǵasyrdyń 80-jyldary sharshy alańdy shaıqaǵan aǵaıyndy Mankenovterdi umyta qoımaǵan bolar. Bul otbasynan tórt birdeı myqty boksshy shyqty. Solardyń arasynan Bolat pen Azattyń shoqtyǵy bıik boldy. Bolat – KSRO kýboginiń qola júldegeri, birqatar búkilodaqtyq jarystyń jeńimpazy. Azat – Qazaqstannyń bes dúrkin chempıony, jastar arasyndaǵy KSRO birinshiliginiń júldegeri. О́mirbek pen Qaırat ta qara jaıaý emes edi. Biletinderdiń aıtýynsha, olardyń tuǵyry budan da bıik bolýǵa tıis edi. Biraq sol kezdegi sodyr saıasattyń saldarynan Mankenovterdiń baǵy baılandy. Solaqaıymen shirep turyp uryp, talaı saqa sportshynyń saǵyn syndyrǵan Bolat pen bolashaq álem chempıony Igor Rýjnıkovtiń eki aıaǵyn bir etikke tyǵatyn Azattyń úlken deńgeıge jetýine ne kedergi boldy? Bul jaıynda búgingi tańda Qazaqstannyń kásipqoı boksyn qalaı damytsam dep jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı júrgen Bolat Toqtarulynyń ózi bylaı dep áńgimeleıdi:
Barlyǵymyz boksty tańdadyq
Biz burynǵy Semeı oblysynyń Jarma aýdanynda týyp-óstik. Ákemizdiń qyzmet babyna baılanysty keıinnen oblys ortalyǵyna qonys aýdardyq. Sol jerde júrip boks álippesin úırendik. Bizdiń otbasymyz túgeldeı boksshy desek, áste maqtanǵanym emes. Áýeli týǵan aǵam – О́mirbek ekeýmiz sport úıirmesiniń tabaldyryǵynan attadyq. Artymyzdan ilesip, Qaırat pen Azat bylǵary qolǵap kıdi. Bárimiz ıyq tirese jattyǵyp, azdy-kemdi tabystarǵa qol jetkizdik. О́mirbek Lıtvada ótken aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy búkilodaqtyq birinshilikte top jardy. Qaırat respýblıkalyq «Eńbek» qoǵamynyń jarysynda jeńimpaz atandy. Azat – Qazaqstannyń bes dúrkin chempıony, jastar arasynda KSRO birinshiliginiń júldegeri, áskerıler arasynda KSRO chempıony. Men de el chempıonatynda bes márte jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterildim. Búkilodaqtyq jastar oıyndarynyń jeńimpazy atanyp, KSRO kýbogi jolyndaǵy jarysta qola medal ıelendim. Mine, sharshy alańda bizderdiń qol jetkizgen tabystarymyz osyndaı.
Qonaqbaevty erekshe qurmetteıtin
1982 jyly Mınskide búkilodaqtyq jastar oıyndary ótti. Sol jarysta baǵym janyp, bas júldeni jeńip aldym. О́nerim bapkerlerge unasa kerek, sodan keıin KSRO quramasynyń sapyna enip, oqý-jattyǵý jıyndaryna shaqyryla bastadym. Bul jıyndardyń maǵan bergeni kóp. Men sekildi quramaǵa kúni keshe ilikken jas óren úshin 15 respýblıkadan kelgen eń tańdaýly 44 boksshymen ıyq tirese jattyǵý úlken tájirıbe mektebi boldy. Eń bastysy, sheberligim shyńdalyp, ózime degen senimim nyǵaıdy. Bir ǵajaby, odaq quramasynyń sapyna engen 44 boksshynyń 19-y, ıaǵnı 40 paıyzy óz jerlesterimiz edi. Osy jaǵdaıdyń ózi Qazaqstan boksynyń sol jyldardaǵy deńgeıiniń qanshalyqty bıik ekenin kórsetse kerek.
KSRO quramasynyń sapynda bolǵan jyldary ártúrli adamdarmen kezdesýdiń sáti tústi. Talaı bilikti mamannyń aqyl-keńesin estip, dańqy alysqa jaıylǵan boksshylardyń kóbimen aralastym. Bul bir esten ketpeıtin ýaqyt edi. Alǵash ret men osy ortaǵa qosylǵanymda, komandalyq áriptesteri Serik Qonaqbaevty qalaı qurmetteıtinin kórip, qaıran qaldym. Ol kezde qurama sapynda Gorstkov, Zaev, Lımasov, Rybakov, Iаgýbkın, Akopkohıan, Shıshov, Mıroshnıchenko syndy sańlaqtar bar-tuǵyn. Solardyń árqaısysy jeke-jeke tulǵa bola tura, Serikti biraýyzdan moıyndaıtyn. Tipti qurama bapkerleri mańyzdy sheshimder qabyldaıtyn kezde komanda kapıtany ári quramanyń partorgy retinde Sekeńniń pikirine qulaq asatyn. Qazaqtyń bir azamaty osyndaı zor bedelge ıe bolǵanyna men ishteı qatty rıza edim.
Arada bir jyl ótkennen keıin Novorossııskide ótken KSRO kýbogi jolyndaǵy básekede «Dınamo» klýbynyń sapynda óner kórsetý qurmetine ıe boldym. Komandalyq esepte úshinshi nátıje kórsetip, barshamyzdyń keýdemizde qola medal jarqyrady. Al jeke óz basym barlyq jekpe-jekte jeńiske jettim. Jartylaı fınalda Eýropa chempıony Anatolıı Mıkýlındi utyp, fınalda RSFSR-diń birneshe dúrkin chempıony Edýard Hýsaınovtan aılamdy asyrdym. Ol kezderi 57 keli salmaq dárejesinde Serik Nurqazov pen Samson Hachatrıannyń dańqy dúrkirep turǵan. Resmı halyqaralyq jarystarǵa sol ekeýi alma-kezek baryp júrdi. Men óz salmaǵymdaǵy úshinshi nómirli boksshy retinde Sırııa, Germanııa, Rýmynııa, Bolgarııada ótken týrnırlerge qatystym.
Qazaqtardyń kóptigi keıbireýlerge unamaıtyn
Qazaqtardyń quramada kóp bolýy keıbir dókeıler men bapkerlerge unamaıtyn. О́ıtkeni árkimniń búıregi óz qandasyna buratyny belgili ǵoı. Ol kezde bapkerler osyndaı áreketterge ashyq barmasa da, astyrtyn jospar arqyly sportshylardyń saǵyn syndyratyn. Máselen, asa zor talant ıesi Asylbek Qılymovtyń baǵyn baılaǵan sol aramza nıetti bapkerler edi. Qılymov halyqaralyq jarystardyń birde-birinde jeńilmegen. Onyń soqqysy asa qýatty bolatyn. Ol qorqý, qaımyǵý degendi bilmeıtin. Sol áriptesimizdiń salmaǵy 75 keli tartsa da, bapkerler ony únemi áldeqaıda eńseli boksshylarmen sparrıngke shyǵaratyn. Aǵzaǵa túsken aýyrtpalyq aqyry 23 jastaǵy Asylbekti bokstan qol úzýge májbúr etti. Bul – bir ǵana mysal. Osyndaı jaǵdaıdy bastarynan ótkergen qandastarymyz az emes. Onyń ústine, oqý-jattyǵý jıyndarynda biz tatý-tátti boldyq. Barlyǵymyz únemi birge júretinbiz. Fýtbol oınaǵanda aldymyzǵa jan salmaımyz. Ár quramany jeke-jeke utqan soń olar barlyǵy birigip, Qazaqstannyń boksshylaryna qarsy shyǵady. Sonda da utylyp qalady. Jalpy, bizdiń býyn barlyq jaǵynan myqty bolatyn. Bul jaǵdaı, árıne, kópshiliktiń qyzǵanyshyn týǵyzdy.
Bizdiń salmaqta básekelestik kúshti boldy
Men óner kórsetken 57 keli salmaqta kileń yǵaı men syǵaılar jınalǵan edi. Samson Hachatrıanmen KSRO halyqtary spartakıadasynyń shırek fınalynda judyryqtastym. Eki raýnd boıy utyp turyp, úshinshi kezeńde tizgindi berip qoıdym. Tóreshiler 3:2 esebimen armıan boksshysynyń jeńgenin jarııa etti. Sonyń aldynda ǵana Samson maǵan kelip, «Osy joly qaısymyz jeńsek, sol altyn alady» dep aıtqan bolatyn. Qarsylasym qatelespegen eken, spartakıadanyń bas júldesi Hachatrıanǵa buıyrdy. Serik Nurqazovpen resmı jarystarda birde-bir ret jolymyz qıysqan joq. Al túrli jıyn barysynda birneshe ret sparrıng ótkizgenimiz bar. Maqtanbaı-aq qoıaıyn, áıgili Nurqazovpen terezesi teń óner kórsettim. Jalpy, meniń salmaǵymda esimderi atalǵan jigitterden bólek, Qaırat Tileýlenov, Jumataı Túsipov, Eleýsiz Dúısekov, Aleksandr Cherepanov sekildi saıdyń tasyndaı jigitter bolǵan.
Taǵy bir aıtaıyn degenim, tek meniń ǵana emes, týǵan baýyrym Azattyń da tuǵyry bıik bolýǵa tıis edi. Oǵan meniń de kúmánim joq. Azat bolashaq álem jáne Eýropa chempıony Igor Rýjnıkov pen KSRO chempıony, KSRO halyqtary spartakıadasynyń kúmis júldegeri Evgenıı Zaısevti bir márte emes, árqaısysyn úsh retten utqan. Onyń boıynda boksshyǵa qajetti qasıettiń barlyǵy boldy. Biraq amal neshik...
Ádiletsizdiktiń zardabyn molynan tarttyq
1983 jyly sporttaǵy jetistikterim eskerilip, Máskeýden «Nıva» kóligin kezeksiz satyp alýǵa ruqsat keldi. Mende ondaı aqsha qaıdan bolsyn. Dereý ákeme habarlastym. Ol kezde ákeı Semeıdegi OBHSS bastyǵynyń orynbasary qyzmetin atqaratyn. Ata-ana, aǵa-ini, týǵan-týys bolyp, biraz aqsha jınadyq. Jetpeı qalaǵan qarajatty ákemmen jaqsy aralasatyn emshi dosy qaryzǵa berdi. Biraq jıǵan-tergenimiz báribir «Nıvaǵa» jetpeı, «Moskvıch» máshınesin alýǵa týra keldi. Alaıda bul qýanyshymyz uzaqqa sozylmady. «Shash al dese, bas alatyn» qyzyljaǵalylar tekserý júrgizip, ákemdi sottatyp jiberdi. Osylaısha, búkil otbasymyzben aq-qarany aıyrmaıtyn sodyr saıasattyń qurbany boldyq. Al bizdiń tólqujatymyzǵa «shetelge shyǵýǵa bolmaıdy» degen mór basylǵannan keıin bizder úshin bokstyń esh qyzyǵy qalmady. Jaraıdy, Qazaqstandy utarmyz, odaq kóleminde júldege iligermiz. Biraq biz boksqa osy belesti qanaǵat tutý úshin kelgen joq edik. Armanymyz asqaq bolatyn. Al halyqaralyq arenalarǵa shyǵyp, eldiń eldigin kórsetýge jaramaǵan soń Mankenovter úshin bul ónerdiń máni de, mańyzy da joǵaldy.
Kóp keshikpeı ásker qataryna shaqyryldym. Alǵashynda Almatydaǵy sport rotaǵa tústim. Bir aıǵa jýyq ýaqyttan soń raport jazyp, óz erkimmen О́skemendegi tank polkine surandym. Baýyrlarym da sporttan qol úzdi. Otan aldyndaǵy azamattyq boryshymdy ótep kelgennen keıin bapkerlik kásippen aınalystym. Alatyn eńbekaqym mardymsyz bolǵandyqtan, baýyrlarymmen birigip, jaz aılarynda qurylys jumystaryna jegildik. Sóıtip jan baqtyq. Araǵa jeti jyl salyp, ákemiz aqtalyp shyqty. Ol kisi tórt jyl túrmede otyrdy, eki jyl «hımııada» boldy. Aqyry ádildiktiń týy jelbirep, quqyq qorǵaý salasyna qaıta qyzmetke keldi. Semeı oblysy krımınaldyq polısııasynyń bastyǵy boldy. Birte-birte bizdiń de turmys jaǵdaımyz túzelip, el qatarly ómir súre bastadyq.
Qara jumystan qashpadyq
Ákem men úshin – ıdeal. Ol kisi azapty molynan tartsa da, ómirlik qaǵıdatyn esh ózgertken joq. Bizge únemi «Balalarym, qıyndyq kórseńder de, ádiletsizdikke tap bolsańdar da, eń bastysy, adamgershilik qasıetterińdi joǵaltpańdar. Jaryq dúnıege adam bolyp kelgen soń, adam sekildi ómir súrińder», dep aqylyn aıtatyn. Keı kezde «Senderdiń baqtaryńdy baıladym-aý», dep kúrsinetini de bar edi. Ondaıda biz «Áke, ókinetin jónińiz joq. Kerisinshe, sizdiń arqańyzda biz erte eseıdik. Dostyń kim, dushpannyń kim ekenin ajyrata bildik. Qıyndyqqa shydaýdy, taǵdyrdyń jazǵanyna moıynusynbaýdy úırendik», dep ákemizge toqtaý aıtamyz. Bul – jubatý sózi emes, rasynda da solaı. Qara jumys bizdi erte eseıtti, shıratty. Qıynshylyq kóp nársege kózimizdi ashty. Satqyndyqty kórdik, shynaıy dostyqtyń qadirin bildik.
Jalpy Semeı óńirinde Toqtardyń tórt uly istemegen jumys joq-aý, sirá. Keıinnen osynyń barlyǵy óz paıdasyn tıgizdi. Tipti naryq zamany alqymnan alǵanda, otbasymyz asa qınala qoıǵan joq. Qandaı iske bolsyn «Táýekel!» dedik te bilek sybana kiristik. 1985 jyly eski qazandyq bólmesin jóndetip, boks zalyna aınaldyrdyq. Kommersııalyq sport uıymy men kásipqoı boks klýbyn qurdyq. Semeıde dúrkiregen jarystar ótkizdik. Osylaısha, biraz sharýa tyndyrdyq. Keıinnen Almatyǵa keldim. 1992 jyly Serik Qonaqbaevtyń bastamasymen respýblıkalyq Kásipqoı boks federasııasynyń tusaýy kesildi. Sol uıymda men biraz jyl vıse-prezıdent boldym. «Naızaǵaı» dep atalatyn aksıonerlik qoǵam qurdyq. Birer jyl Qazaqstan ulttyq quramasynyń memlekettik jattyqtyrýshysy boldym, kásipqoı jáne áýesqoı boksta laýazymdy qyzmetter atqardym. Dúnıejúzilik boks serııasynda synǵa túsken «Astana arlandary» klýbyn basqardym. Qazirgi kezde otandyq kásipqoı bokstyń damýyna ózindik úles qosyp jatqan jaıym bar.
Jazyp alǵan
Ǵalym SÚLEIMEN,
«Egemen Qazaqstan