Zilge para-par

Pavlodardaǵy «Ertis» mý­zeıi­ne barsańyz, ejelgi álem­degi jan-janýarlardyń orta­syna engendeı kúı keshe­siz. Mun­da jer betinde sonaý 225 mln jyl buryn paıda bol­ǵan dınozavrlar men qa­zirgi janýarlardyń alǵashqy ata­tekteriniń qaldyqtary saq­talǵan. Ásirese kireberiste qas­qaıyp qarsy alatyn alyp bu­ǵynyń tutas qańqasy kórgen adamdy tańǵaldyrady.

– Múıizi qaraǵaıdyń qısyq butaǵyndaı kerilgen sútqorekti janýardyń súıekteri 1972 jyly qazirgi Aqqýly aýda­nynyń Jambyl aýyly ma­ńynda, Ertis ózeniniń jarynan tabylypty. Ǵalymdardyń aıtýynsha, jer betinen kóne zamanda joıylyp ketken alyp buǵy pleıstosende (paleolıt pen mezolıt kezeńi) jáne er­te golosende (muz dáýiri) tir­­shilik etken. Turqynyń bıik­­tigi – 2,5 metr, al jalpy bıiktigi 4-5 metrden asatyn tir­shilik ıesiniń salmaǵy sha­ma­men 600-700 kılogramm bolǵan dep boljanady. Ertede mundaı buǵylar Ertis-Baıan óńi­riniń jazyq jerlerin, toǵaı shetin, ózen jaıylmasyndaǵy, sý aıdyndary mańyndaǵy yl­ǵal­dy shalǵyndardy mekendegen bolýy kerek. Sebebi alyp múıizimen orman arasyn­da tir­shilik etý múmkin emes edi, – deı­di mýzeı basshysy Gúl­jaı­nat Álıeva.

– Qazaqstanda iri múıizdi bu­ǵylar negizinen elimizdiń soltústik óńirlerinen tabyldy. Al mundaı buǵynyń tolyq qań­qalary álemde 10-nan aspaıdy. Bizde turǵan qańqa tolyq bir janýardyń súıekterinen turady, sonysymen erekshe. Múıizderiniń salmaǵy shamamen 40 kılogramdaı bolyp qalar, – deıdi mýzeı dırektory.

Ǵalym Tileýken Eńsebaev­tyń «Pavlodar óńiriniń tarıhy týraly ocherkter» kitabynda mundaı alyp buǵylardy ertede «maraldar nemese asyl bu­ǵylar» dep ataǵan delinedi. Iri tuıaqty janýardyń taram-taram qos múıizi bolǵan. Ur­ǵa­shylarynyń múıizderi tu­qyl, qulaqtary uzyn keledi. Qazba jumystarynyń nátı­je­sinde alyp buǵylar ob­lys­taǵy Úrlitúp jáne Cher­noıar­ka eldi mekenderiniń ma­­ńynan da tabylǵan. Bul sút­qo­rektilerdiń bizdiń zama­ny­myzǵa jetken túrleri XVIII ǵasyrda Qazaqstannyń soltús­tik, ońtústik jáne shyǵys ól­kelerin meken etken. Keıin ony jergilikti ańshylardyń taǵylyǵynan jergilikti tu­qymy joıylyp, asyl buǵy tek Altaıdyń, Tarbaǵataı men Jońǵar Alataýynyń taý­ly ormandarynda saqtalyp qalypty.

PAVLODAR