Jol apatyna ushyrap, jalǵyz perzentinen aıyrylǵan tútinge kóńil aıta kelgen bir jamaǵaıynnyń keýdesine janazada sap túzep turyp kózim túsip ketip edi, kirsheńdeý kástóminiń óńirinde salbyraǵan dóp-dóńgelek medal kóńilimdi muzdatyp jiberdi. Moıyn buryp qarasam, «N. aýdanynyń qurmetti azamaty» dep jazylypty. Oý, marapatty saltanatty saraıda, quryltaı men mereıtoıda taqpaýshy ma edi? Marqumdy jerlep bolǵasyn, ońtaıly jerde jeńil aýyzdyqqa salyp: «Qaraly basqosýǵa mynany nege taqtyńyz?», dep edim «О́lgende áreń alǵan nagradam ǵoı», dep salmaqty jaýap berdi.
Alla Taǵala adamzatty jaqsy-jaman dep bólmegen, jer basyp júrgen jumyr bastyń bári jolaýshy, bári músápir. Bul da sol sosıalızmnen qalǵan sarqyt – Máskeý «Lýchshıe lıýdı» dese, biz «Úlgili adamdar» dep «Qurmet taqtasyn» ildik. Qazirgi «Qurmetti azamat» degen ataq ta sol sarqynshaqtyń jan-jaqqa ushqan jańqalary sııaqty. Jyl aıaǵynda jamaǵaıynǵa «Elde ne jańalyq?» dep habar surasam, «Qurmetti azamat» úshin qyrylysyp jatyrmyz», deıdi. Egin tegin jınalyp, «Altyn kúz» atalǵan saltanatta el-jurtty elekten ótkizip, ilkimdisin ilip ap, «Qurmetti azamat» atandyrady eken. Buryn «Qurmetti kolhozshy» degen bolatyn, zeınetine 20 som qosylǵan ketpen ustaǵan qara halyq máz-meıram, al ujymshar taraǵan soń orny aýysqan «Qurmetti azamatqa» tek qatyrma qaǵaz kýálik syıǵa tartylsa, osy marapattyń kezegin kútkenderdiń kóńili alaburtyp, qan qysymy kóterilip júr. Oý, ketpen shaýyp, dán ekken kústi qoldardyń bári qurmetti emes pe? Jer jyrtyp, topyraǵyn malalap, dándi sábıdeı aıalaǵan traktorshynyń bári qurmetti emes pe? Bul jerde pysyqaılar tizimge ilinip, marǵaýlar syzylyp qalyp jatady. Olardyń júregi syzdap, jan saraıy ańyramaıdy deısiń be? Ishten tynǵan qara qazaq «Bizder tizimge ilikpeı qalǵandarmyz» dep qoldy bir siltep, qara shaıdy soraptap otyra beredi.
Bári esimde, bizdiń aýylda Seıtimhan degen usta boldy. Kúrishten álemdik rekord jasaǵan Ybyraı Jaqaevtyń ketpenin soqqan kánigi ustanyń «ýf, ýf» dep ókpesimen demalǵan kórigi bar ustahanasy bertinge deıin aýyl shetinde tompıyp turatyn. «Shoqty kórik» degen alǵashqy áńgimemniń keıipkeri de ózim ómirde tańǵalyp ótken osy bir qadirli kisi edi. Qolynyń qasıeti bar júz jasaǵan áýlıe adamdy eshkim de elemedi, jurt japatarmaǵaı «qurmetti» bolyp jatqanda ol aýyzǵa alynbaı-aq ómirden ótti. Táýelsizdik alǵasyn Marks pen Lenın kósheleri ózgerip, óz atymyzǵa berile bastady. Biraq mıllıoner ujymshar tetigin jóndep, traktor-kombaınynyń bólshegin túzeýmen ómirin ótkizgen ustany eshkim de eske almady. Aýyl tóraǵasyna aıtsam, «Seıtimhan usta ma?» deıdi mıyǵy tartyp. «Iá, Seıtimhan usta. Onyń qandaı kemdigi bar?» Aýyldyń Ańǵarbaıynan (Beıimbet keıipkeri) túk shyqpady. Aýdan ákimine kirip, sózimdi ótkizdim, bolmasa máseleni respýblıka deńgeıinde kóteretindigimdi aıtyp, kóz alartyp, til bezep degendeı, ustanyń arýaǵyna qyzmet ettim. Qazir aýylda Seıtimhan usta kóshesi kólbep jatyr (usta degen sózdi ádeıi qosyp jazǵyzdym). Ol soqqan ketpen men ustahananyń temir balqytatyn tósi mıllıoner aýyldyń murajaıynda saqtaýly tur. Qarańyzshy, qurmetti surap alyp otyrmyz. Elge barsań, «jylamaǵan balaǵa emshek bermeıdi» dep qopańdap júrgen bireýdi kóresiń. Qurmettiń birinshi tuǵyry – «bettiń aryn belge túıip», «aıran surap kelgenińdi aıtyp, shelegińdi jasyrmaý» bolyp tur. Baqqumarlyq qana seni qıyn ótkelden alyp ótedi.
Kemeldengen sosıalızm kezeńinde qurmetti eńbegine qarap baǵalaý sátti bastalyp, júre kele ol da qojyrap ketti, ıaǵnı korrýpsııaǵa ushyrady. Qatygez Stalın zamanynda ketpendi adal shapqandar men qoıdy adal baqqandar kózge tústi, óıtkeni olar eldi asyrady. Zalym Stalın munyń bárin kóbeıtý kestesindeı túzip, terisi keń musylmannyń, ásirese qazaqtyń moınyna keme súıretken býrlaktardyń qamytyn ilip qoıdy. O zamanda urlyq degen uǵym bolmady, qanysher «kósem» er-azamatyn joqtaǵan ashqursaq qatyn-balaǵa urlyǵy joq úreıli qoǵam qalyptastyrdy, biraq adamzat toıynyp, kekirik atqan tusta bári artta qalyp, aram asqa qol bylǵana bastady. Qurmetti surap alý úrdisi qalyptasyp, Sosıalıstik Eńbek Eriniń Altyn Juldyzyn taǵyp, keýdeni jarqyratyp júrý dástúrge aınaldy. Bul dástúrdiń basynda bes Altyn Juldyz taǵyp, «Jýkovtan ozdyq qoı» degen Bas hatshy Brejnev turdy. Saıası bıýroda qos Juldyz taqpaǵan adam qalmady, óıtkeni olar basyna qoıylar bıýstiń jobasyn aldyn ala jasap qoıdy.
Tapsyryspen ornatqan eskertkishti halyq ereýildep júrip bir kúni tóńkerip tastaıdy, Lenın, Stalın, Brejnev, taǵy basqalardyń bolashaqqa qol bulǵaǵan músinderiniń ornynda qazir tompıyp turǵan tuǵyrdy kóremiz
Bári bireýge elikteýden bastalady. Máselen, 13 bala taýyp, ketpen shaýyp, kúrish ekken Ulbala Altaıbaevanyń eńbegi adal, ol qyz kúninen ketpen ustap, arna qazyp, topyraqpen tildesip ósken jan. Áýeli Ardaqty ana, sosyn Eńbek Eri atandy. Aýyl kelinshekteriniń bári súıegi soı áıeldiń keýdesine tamsana qarap, «Ulbala bolsam» dedi, jer tilin, egis janyn bilmese de, dıqan bolýǵa tyrysyp, delebesi qozdy. «Qaıtsem de on bala týyp, Ardaqty ana bolsam, brıgadır kúıeýim ónimniń jaıyn birdeńe qylar» dep ataqty bolýdyń «korrýpsııasyna» belsene kiristi. Jyl saıyn kóktemde ishi tompıyp, kúzde sharanaly bolǵan kúrishshi áıeldiń sońynan «Altyn kúz» degen qıturqy sóz erdi. Biraq onynshy perzentti dúnıege ákelerde sosıalızmniń irgesi ydyrap, qoǵam qurdymǵa ketti. Artynsha ujymshar tarap, egistik jer satylyp, aıqaı dalada shúpirlegen shıpyr tamdar paıda boldy. Ketpen men oraq tarıhqa aınalyp, báriniń sáni ketti, on bala taýyp ári Ardaqty ana, eńbektiń «geroıy» bolam dep sosıalıstik jarysqa túskender jolda qaldy. Osynyń bári adam sanasyn shaıtannyń azǵyryp, nıettiń buzylýynan bolǵan is-áreket.
Sol zamanda jas jetkinshekterdiń boıyna da qurmetti bolý tárbıesi bala kúninen uıalaı bastady. Mektepte «Úlgili oqýshylar» degen burysh bolatyn. «Beske» oqıtyndar men belsendilerdiń sýreti osy buryshtan «Bizdi kórdińizder me?», degendeı qarap turatyn. Quıma qulaq, biraq qanynda bar qyńyrlyǵy kese kóldeneń tartyp, vojatyıdyń sózine qulaq asa qoımaıtyn keıbir pıonerler solardyń jansyz beınesine kúle qaraıtyn. Oqyp jarytpaıtyn ári minez-qulqy erejege saı kelmeıtin «bolashaǵy joqtardy» 8-synyptan keıin eriksiz SPTÝ-ǵa (kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshe) jiberetin. Sonyń biri – sabaqqa máttaqam, biraq eregis dese aldyna jan salmaıtyn synyptasym Ersaıyn edi. Keıin mehanızator bolyp jer jyrtyp, egin ordy, alashapqyn naýqanda bas ınjenerden bastap, bári sonyń aýzyna qaraıtyn, óıtkeni toqtap qalǵan kombaınnyń keselin tútinine qarap tanıtyn. Biraq marapat bererde bári teris aınaldy, sebebi «bilgishtiń» tiliniń bizi kókirekterinde shemen bolyp saqtalyp qalypty. Bala kúngi qıqar dosymdy áli kúnge jaqsy kórem. Poıyzǵa da ózi shyǵaryp salady, «Barsań boldy ǵoı» dep shóp jınaıtyn sharnır-traktoryn daryldatyp, kósheni basyna kóterip, vokzalǵa jetkizedi. Georgıı Danelııanyń dosyn kórse bárin umytyp ketetin Afonııasynan aýmaıdy-aý, aýmaıdy.
Taǵy bir mysal. Matematıkadan qanaǵattanǵysyz baǵa alyp, kúzgi synǵa qalǵan synyptasym Daırabaı Aýǵanǵa baryp, bir qolynan aıyrylyp, batyr atanyp qaıtty. Ákimqaralardyń basy qosylǵan mektepte ótken kezdesýde attestat bermeı qoıǵan alakóz dırektor Daırabaıǵa sý quıyp berip, úlken-kishiniń kózinshe quraq ushyp júrdi. «Sanbaev sholaq Daırabaıdyń aldynda qurdaı jorǵalap júrdi ǵoı» dep aýyl jurty sóz qyldy. Bul – «Kúzgi syn» degen áńgimeme arqaý boldy. Qospasy joq qurmet osylaı ózinen ózi kórinis tabady, qoldan jasalǵan qurmettiń kóńirsik ıisi ańqyp turady. Tapsyryspen ornatqan eskertkishti halyq ereýildep júrip bir kúni tóńkerip tastaıdy, Lenın, Stalın, Brejnev, taǵy basqalardyń bolashaqqa qol bulǵaǵan músinderiniń ornynda qazir tompıyp turǵan tuǵyrdy kóremiz. Bular ýaqytsha eskertkishter, ýaqytsha qurmetke bólengen sulbalar. Abaı men Pýshkın, Gagarın men Sátbaev eskertkishteriniń tuǵyry qashan kórseń de gúlge toly. Bul – halyqtyń shyn peıili, adamǵa tabıǵı túrde (jasandy emes) qyzmet etkenderge degen ystyq rásim.
Qadirmendi aqsaqalymyz D.A.Qonaevty Ortalyq Komıtettiń músheliginen shyǵarǵan sátten bastap, qasyna Oljastan basqa jumyr bas jolamaı qoıǵany qazir ashyq aıtylyp júr. Sosıalızm bizdi qyzmettik qurmetke tárbıeledi, aqsaqaldyq tálim artta qalyp, rýstik qatygezdik janymyzdy baýrap aldy. 1987 jyly naýryzda Jazýshylar odaǵynda Qazaqstannyń jańa saılanǵan birinshi basshysy G.Kolbınmen ótken kezdesýde Aqsaqaldar alqasynyń tóraǵasy Áljekeń abyz (Áljappar Ábishev) minbege shyǵyp: «Biz sizdeı basshyny 25 jyl kúttik qoı», degende otyzdy eńsergen bizdiń et júregimizge bir túıir muz qatyp edi, sonyń áli jibıtin túri joq. Osy kisige kezinde jańa úıge qonys aýdarǵanda Qonaev baspanasyn berip ketken eken. Zal kúbirlep sóz qylyp, kári-qurtań jaǵasyn ustady. Minberlik qurmettiń munan asqan kórinisi joq ta shyǵar. Sonda «Men – qazaqpyn!» dep jyr jazǵan Juban ǵana «kirme» basshynyń saǵyn syndyryp, betin tildi. «Men dalada qan josa bolyp jatqan ul-qyzymdy kórgenshe nege soǵysta ólip ketpedim!» dep ornyna otyrǵan soń tiliniń astyna dári saldy. Osy Juban aqynnyń kisiligine tántimin. Ábdilda Tájibaevtyń 80 jyldyq mereıtoıynda minbede turyp: «Men SSSR Memlekettik syılyǵynyń laýreatymyn, áli kúnge óleń jazýdy Tájibaevtan úırenip kelem. Nege Ábekeń Rasýl Ǵamzatov sııaqty keýdesine Altyn Juldyz taǵyp, poezııa patrıarhy bolyp ortamyzda otyrmaıdy?» dep el basshylaryna qarap, kósip-kósip sóıledi. Ol minbeden qorqyp turǵan joq, bizdiń ulttyq qurmetimizdiń quldyraýynan qorqyp tur. Al qazir minbelik qurmettiń jeti atasy paıda bolyp, «Men elimniń erteńine senemin» degen jyr joldary júıtkip jatyr. Eń qıyny, zaman osyndaı jyltyr sózdiń yǵyna jyǵylyp ketti.
«Qazaq sovet ensıklopedııasy» ómirge kelgende Bas redaktor bolyp taǵaıyndalǵan Muhamedjan Qarataev birinshi hatshy D.A.Qonaevpen betpe-bet áńgimede búı deıdi: «Dımeke, ensıklopedııa jylda jańartyp turatyn «Qurmet taqtasy» emes, bul – máńgilik shejire. Máselen nasıstik Germanııanyń kósemi Gıtler de ensıklopedııaǵa engen. Osy jaǵyna basa nazar aýdarsaq deımin...». Ol kisi ensıklopedııaǵa enetin esimderdiń kóbi Ortalyq Komıtettiń tizimimen tirkeletinin eske salyp otyr. Máselen, Máskeýden shyqqan «Sovetskıı ensıklopedıcheskıı slovar»-da Lenındik syılyqtyń laýreaty, Sátbaevtan keıingi qazaqtan shyqqan geologııa salasynyń aqıyǵy Shahmardan Esenovtiń esim-soıy joq, kerisinshe, basqa akademıkterdiń «ot-jalynda bastalǵan ómirbaıanyna» oryn berilgen. Bul da súıikti Kommýnıstik partııanyń kóleńkesi, jat kózine bardan joq jasap, ózin ózi tuqyrtqandardyń tar peıili. Qandy qasap 37-de zııalylarymyzdyń mańdaıyn nysanaǵa alýdyń negizi de osy emes pe?
Sonymen qurmet degen ne? Qurmetti azamat degen ataq osy zamanǵa kerek pe? О́tken ǵasyrdyń 30-jyldary M.Shoqaı, Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, t.b. ulttan shyqqan birtýarlarǵa qurmetsiz kózqaraspen qarap, 70 jyl óz qaǵymyzdan ózimiz jerinip, arystarymyzdy kórmesteı bolyp aýyr sózder aıtyp, artynan tas laqtyrdyq. Tipti 1991 jyly bastap salǵan ánimizdiń 2023 jyly sózi de, áýeni de bir kúnde ózgerip shyǵa keldi, nurly jol eski jolǵa aınalyp, baqtaǵy bulbuldar basqasha saıraı bastady. Sonda qurmet degen de «tık-tok» sııaqty lyp-lyp etip sát saıyn ózgerip tura ma?
7-synypta júrgenimde S.Shákibaevtyń «Úlken Túrkistannyń kúıreýi» degen kitaby shyqty. Kitap negizinen ómirden túrkishil bolyp ótip, súıegi jat jerde qalǵan aýyldasymyz, ákemniń kóz kórgeni Mustafa Shoqaıǵa arnalǵan. «Mustafa, Mustafa deısiz, ol Otanyn satqan satqyn eken ǵoı» dedim kitapty oqyp bolǵan soń. Ákem tunjyraı til qatty. «Balam, ákeńe senesiń be, kitapqa senesiń be?» Qazir oılasam, ákem bárin bolashaqqa tapsyryp otyr eken. Mustafa Shoqaı – ult qurmettisi, qurmet – bir Alladan.
Oqýdy bitirip kep, qaraýynda bir jyl jumys istegen shákirti ómir boıyna teatrdyń qorasyn tazalaǵan kókiregi temir ataýlydan ada ustazyna: «Kóke, men eńbek sińirgen qaıratker boldym» dep súıinshi suraǵanda, «Uzaǵynan súıindirsin» dep kúbirleıtin zaman týdy. Kýálik alyp qurmetti bolǵandardyń sany artyp barady. Men úshin kisi aqysyn jemegenniń bári – qurmetti. «Qoly taza jigit qoı» dep bireýler syrtyńnan aıtyp júrse, budan artyq qurmet bar ma?
Qýandyq Túmenbaı,
jazýshy