Sultanmahmut aqynnyń balalyq shaǵy ótken Toraıǵyr jeri keremetteı ásem ólke. Kelýshilerdiń kózin arbaǵan Baıanaýyldyń tumsa tabıǵatynyń bir bólshegi sanalatyn munda qara qandyaǵash dep atalatyn erekshe aǵash ósedi. Qandyaǵash – bulaq boıyn jaǵalaı bitetin, sazdy jerdi, kermek sýdy jaqtyrmaıtyn, «Qyzyl kitapqa» engen ósimdik.
Ertede ata-babamyz qandyaǵash talasa ósken taý baýraılarynda bulaq baryn bilgen. Negizi Qazaqstanda qandyaǵash Baıanaýyl men Qarqaralynyń taýly-ormandy alqaptarynda, Ereımentaý taýlarynda, Elek ózeni jaǵalaýynda, sondaı-aq Qostanaı oblysyndaǵy Qusmuryn mańynda kezdesedi, deıdi jer jaǵdaıyn jaqsy biletinder. Baıanaýyl taýlaryndaǵy bul aǵashtyń túri qandy qandyaǵash tıpine jatady eken.
Toraıǵyrdaǵy qandyaǵash toǵaıy – óte kórikti meken. Dál janynan móldirep Áýlıebulaqtyń sýy aǵyp jatyr. Bul jerde jazda at shaldyryp, tynyǵatyndar, toǵaı ishinde kúrke tigip, serýen quratyndar kóp. Toǵaı ishindegi jasyl alańqaılarǵa top-tobymen týrıster aǵylyp, ystyqta saıa tabady.
Baıanaýyl ulttyq tabıǵı parkiniń ınspektory, belgili ólketanýshy Altynbek Qurmanov qandyaǵash topyraq mıneraly mol, sýy tushy jerlerdi tańdaıtynyn aıtady. О́simdiktiń bir ereksheligi, kúzdigúni japyraǵy múlde sarǵaımaıdy eken. Qarashanyń qara sýyǵynda japyraǵy jasyl kúıinde úzilip, jalańashtanady.
– Qandyaǵashty park qyzmetkerleri ǵylymı ındıkator retinde paıdalanamyz. Jazǵyturym tómennen joǵary qaraı gúldese, jazdyń sýly, jańbyrly bolatynyn bildiredi. Al kerisinshe, joǵarydan tómen qaraı kóktese, aldaǵy jazda qýańshylyq kútip turǵanyn boljaı berýge bolady. Taǵy bir keremeti, qandy qandyaǵashtyń japyraǵyna qurt tússe, aınalasyndaǵy ósimdikterge de qurt túskenin bilemiz. Ol quramynda hımııalyq zat bar qospalarmen emdelmeıdi, tek bıologııalyq turǵydan saýyqtyrý sharalary júrgiziledi. Ol úshin qumyrsqanyń ıleýin kúrekpen tórt bólip, bir bóligin qandyaǵashtyń túbine aparyp tastaımyz. Qumyrsqalar aǵashqa órmeleıdi de, ósimdiktiń boıyndaǵy barlyq jybyrlaǵan qurttardy jep qoıady, – deıdi ólketanýshy.
Qandy qandyaǵashtar kemi 150 jyl tirshilik etedi eken. Baıanaýyl taýlarynyń kóbine teriskeı jaǵyna bitken ósimdik toǵaılaryna qarap, bul aýmaqtarda bulaqtardyń mol qory bar ekenin boljaýǵa bolatyndaı. Aǵashqa qatysty bıologterdiń tolyqqandy zertteýi de joq. Jergilikti ólketanýshylar muqııat zerdeleýge laıyqty botanıkalyq-geografııalyq qubylys dep atap otyr.
Pavlodar oblysy,
Baıanaýyl aýdany