Shoń

Budan alpys jyldaı buryn jazylǵan osy sózderdiń meniń sanama sińip, jadymda jattalyp qalatynynyń soqtaldaı sebebi bar...

Es bilgennen bizdiń úıde kitap kóp bolatyn. Kádimgideı úlken eki ki­tap shkafy bar edi. Aýyl­dyń aýqymymen, alpysynshy jyldar­dyń jaǵdaıymen qaraǵanda bul kóp kitap sanalatynyn shamalaý qıyn emes. Bir kúni kókem bir ádemi kitap alyp keldi. Bul – 1964 jyl. Altyn­shy klass oqýshysymyn. Mata muqa­ba­ly kitap. Aty – «Taý men dala hı­­­kaıa­sy». Avtory – Shyńǵys Aıt­­­matov. Kókemniń kózindeı ol kitap men­­de áli bar. Álgi kitaptyń basyn­da­­ǵy jańaǵy sózderge qatty rıza bol­­­ǵanym esimnen ketpeıdi. Ol kezde «anno­­tasııa» degen sózdi bilmeımiz. Eger an­­no­­tasııanyń úırenerlikteı úzdik úl­gisin kerek etsek, sol ańdat­pany alǵa tarta aıtýdyń reti bar dep oılaımyn.

Bul sózderde ádebıet aspanyna jarqyraı kóterilgen jańa juldyz – Shyńǵys juldyzyna baýyrlastyq qýanysh ta bar, onyń shyǵar­ma­lary­nyń qazaq júregine qanshama jaqyn­dyǵyn jerine jetkize aıtý da bar.

«Taý men dala hıkaıasy» oı-sanam­dy kádimgideı ózgertip jiberdi desem, artyq aıtpaspyn. Oǵan deıin kóbine oqıǵasy qyzyqty kitaptarǵa áýes kúıde kelgen ekenmin. Endi on­daı­lardy azaıtyp, oılantyp oqy­tatyn shyǵarmalarǵa bet bura bas­­ta­dym. Álim jetkenshe, ózimshe kór­kemdikke kóńil qoıýǵa tyrysatyn boldym. Áıteýir, onyń aldynda tórt tomdyq «Abaı jolynyń» kólemine qarap, qolǵa alýǵa qorqasoqtap júr­genim, Aıtmatovtyń áserimen Áýezov romanynyń betin alǵash ash­qa­nym este qalyp qoıypty. Bara-bara sóz óneriniń sıqyry meńdeı berdi. Aqyry sózdiń sońyna tústik. Bala kúninen-aq, balań shaǵynan-aq Aıtmatov sózi mıyn meńdeı bas­taǵan mendeıler – mıllıondar. Aıt­matov sózinen nár alǵan, qýat alǵan adamdardyń sanyn shamalap aıtý­dyń ózi qıyn. Jazýshy shy­ǵar­­malary álemniń 170 (!) tiline aýdaryl­­ǵan, kitaptary uzyn sany 100 mıl­lıon danamen basylǵan. Olar­dyń qanshasyn basqalardyń qan­sha ret qaıta oqyǵanyn, qanshasy kitap­hanada qansha ret qoldan-qolǵa ótkenin eshkim esepteı almaıdy.

«Baıyrtan bır boordosh»

Iá, qazaq halqy otyzynda-aq orda buzyp, ádebıet shyńyna shyr­qap shyqqan Shyńǵys baýyryna á de­gen­nen álgindeı aqtarylyp qýan­ǵan, razylyǵyn osylaı aq jarylyp aıtqan. Qazaq Shyńǵys Aıt­ma­tovqa ómirden ketkeninshe sol per­desiz kóńi­lin jetkizýmen boldy. Bul jaǵy­nan Shyńǵys ta aıanyp qal­ma­dy. Alǵashqy áńgimeleriniń ózine bir­den eleń etip, odaqtyq bas­pa­sózge jyly lebizin ( maqala aty – «Pýt dobryı!») jedel jetkizgen, qaýyr­syn qalamyn qataıtyp, ózine senimin arttyrǵan Áýezovke, Más­keýdegi Ádebıet ınstıtýtynda oqyp júrgeninde tap bir týǵan ini­sin­deı qamqor bolǵan asyl aǵaǵa aq al­ǵysyn aıtýmen ótti. «Meniń shet­ke shyqqanymda janymnan qal­dyr­­maıtyn eki qasıetti qazynam bar. Onyń biri – Manas, ekinshisi – Áýezov» dedi. Uly ustazynyń bas­ty týyndysynyń qadir-qasıetin jeri­ne jetkize aıtty. «Abaı joly» epo­peıasy – bizdiń kórkemdik jáne áleý­mettik ensıklopedııamyz. Bul – bizdiń ortaq mandatymyz, bizdiń uly Eýrazııa keńistiginde ótken búkil ómirimiz úshin, taýqymetti tarı­hymyzda bastan keshken qııamet­terimiz úshin, ózimizdiń qasıet tutar, qasterler qazynamyzdy qalyp­tas­tyryp, ózimizdiń ásemdik álemi­miz­di, parasat baılyǵymyzdy, ózin­dik kóshpeli mádenıetimizdi, ózi­miz­­diń uly poetıkalyq sózimiz­di dú­nıe­ge ákele júrip, qol jet­kiz­geni­­miz­diń barlyǵy úshin beril­gen or­taq ese­bimiz» dedi. Búkil shyǵar­ma­la­ryn­da qazaq ómiri qyrǵyz ómiri­men qam­shynyń qos órimindeı qatar órilip keldi. Shyńǵys arqyly qazaq jany Áýezovten keıin álemge qaıta tanyldy. Onyń et júrekti elji­retpeı tura almaıtyn tamasha týyn­dy­larynda qazaq jeriniń syrly sýret­teri salyndy, qazaq eliniń qaı­ta­lanbas minez qalpy bar boıaýymen alyndy.

2008 jyly, jazýshy ómirden ót­kende Bishkekke arnaıy baryp, to­pyraq salyp qaıtqan topta bolyp edik. Sonda jańbyr-jańbyrdyń arasynda kitap dúkenine bas suǵýdyń da múmkindigi týyp, «Týmar» baspasy shyǵarǵan «Jamııla» kitabyn ala qaıtqanbyz. Sonyń ishinde qazaqtar jaıyndaǵy joldaryn qyrǵyzsha oqyǵanda jazýshynyń óz daýsyn, jan sózin estip turǵandaı bolasyń.

«O, aılanaıyn keń talaam! Kazak boordoshým jerdegen alp talaam! Mynakeı, bızdın toolordý ekı jakka kerıp tashtap, chıı menen shybakka yrgalyp, kóz jetpegen deńızdeı kólkúp jatasyń. Kım bılet sendegı jatkan kúchtú! Jaryktyk, syrtyńdan karasań, ech bır jan joktoı bozorýp jatkanyń jatkan. Bırok kechegı ele esten ketkıs jaıda sogýsh bashtalyp, dýshmandar ólkóbúzgó kol salganda, týsh-týshtan talaada ottor jalyndap, týsh-týshka chabarmandar at koıýp, jookerler mınsın dep, aıdagan kanattýý kúlúktór ysyk chań týmandatyp, dúbúrtúnón asman chaıpaldy. Oshondo arky óıúzdó toktoı kalgan kabarchy kazak, at oozýn jyıa:

– Attan, kyrgyz, attan! Jaý keldı! – dep chýý koıýp, saratan kýıýnga aralash dagy da alda kaıda chapkylagan».

Ne degen sýret! О́zenniń arǵy beti­ne shaýyp kelip, uran salǵan, ba­ýyr­­laryn maıdanǵa shaqyrǵan qazaq!.. Myna jaqtan at jalyn tar­typ, jabyla jaýǵa attanǵan qyrǵyz!..

Árıne, ómirde bulaı bolmaǵan. О́mirde 1941 jyldyń maýsymynda qazaqtar da, qyrǵyzdar da soǵys bastalǵanyn aldymen radıodan estigen, olardyń bárin selsovet keńse jaqqa jınap, Malenkovtyń málim­demesin tyńdatqan, bir res­pýb­lıkanyń shabarmany ekinshi respýb­lıkanyń shekarasyna shaýyp baryp, attan sala qoımaǵan. Ol – ómir shyndyǵy. Shyńǵystyń jazǵany – óner shyndyǵy. Shyn talanttyń qolynan shyqsa, óner shyndyǵy ómir shyndyǵynan da ómirsheń keledi. О́ıtkeni sanada, rýhta dál osylaı bolǵan, oǵan sóz joq! Epızodty epostyq zaý bıikke kóterip áketetin Shyńǵys qalamynyń qudireti bul.

Oń jambasqa kelgende

Bizdiń óz jerimizde ózimiz qoja­ıyn bolmaı otyrǵanymyz da, qoja­ıyn bolmaý bylaı tursyn, aqyr aıaǵy ata-baba beıitine óliktiń máıitin qoıa almaı, óksip otyrǵanymyz da búkil álemge eń aldymen Shyńǵys shyǵar­masynda aıtyldy. О́zge jurttyń bári qaıta qurýdan qaıyr kútip, demokratııadan dámelenip otyrǵanda tek bizdiń qazaqtyń elinde ǵana qaıta qurýǵa qaıta burý bastalǵany da eń aldymen Aıtmatovtyń aýzymen aıtyldy. Sol kezdegi eldiń sol kezdegi eń bıik minberinen aıtyldy. Álemge áıgili sýretkerdiń sózi dún-dúnıege tarady. Buǵan qozǵaý salyp bergen adam Ábish Kekilbaev ekenin de bile júreıik. «Táýelsizdik tolǵaýynda» jazýshy Jeltoqsan kóterilisinen keıingi kúrmeýi kóp kezeńde, KOKP Ortalyq komıtetiniń ózi «qazaq ultshyldyǵy» degen sum­dyq sózi bar qaýly qabyldap turǵan shaqta Bishkekke baryp, Shyńǵys Aıtmatovpen sóılesken kezin, ol áńgimeniń naqty nátıjesin baıan etken. Endigini jazýshynyń ózinen estıik. Biz muny «Abyz Ábish» atty kitaby­myzda keltirgenbiz.

«Tap sondaı asa qobaljýly kóktemde Bishkektegi bir kesh esime túsedi. Shyńǵys Aıtmatov aǵamyz demalyp jatqan jerine shaqyrǵan-dy. Ońasha jolyǵysymyz uzaqqa sozyl­dy. Áńgimemiz, negizinen, jaǵ­daı­dyń bul betimen nege aparyp tireı­tindigi jóninde órbidi. Meniń: «Demokratııa adamdar arasy­men tynbaıdy. Halyqtar arasyna da yqpal júrgizedi», – degen emeýrinimdi birden túsingen Shyqań baqqa shaqyrdy. Bizdegi jaǵdaıdy egjeı-tegjeıli surastyra bastady. Qoǵamdaǵy prosester bul qalpymen kete berer bolsa, qaı halyq pen qaı respýblıka da óz taǵdyryn ózi myqtap oılaýǵa týra kelgeli turǵanyn sóz ettik. Qoshtasar jerde: «О́z tórinde ózderi otyrǵandar bir amalyn tabar-aý. Bizdi aıtsańyzshy», – dep Bas hatshy­men birge Pekınge júrgeli turǵan aǵamyzǵa biraz bopsa aıttyq. Kóp uzamaı KSRO halyq depýtattarynyń sezi ashyldy. Ana jolǵy keshte birge bolǵan bir jigit telefon soqty. «Ábeke, televızordy ashyńyzshy», – dedi. Ashsam – Máskeýdegi sezder saraıynyń minbesinde Shyqań sóılep tur. «Qazaqstandy budan ári de buryshqa turǵyzyp qoıýǵa tyrysý qııanat», – dedi áıgili azamat. Esime anadaǵy áńgimemiz tústi. «Oń jam­basqa kelsin de», – dep edi. «Kel­gen eken ǵoı», – dep oıladym. Rasyn­da da, sol jıyn eldegi saıası bastam­shyl­dyq­tyń ortalyqtan shet aımaq­tar­ǵa, joǵarǵy jaqtan tómengi qabat­tarǵa aýysqanyn kórsetti. Qaıta qurýshy­lar baıaǵy arynynan aıyrylyp qa­lypty. Qazaqstannyń sol kezdegi bas­shysy qashyp qutylǵandaı bolyp, qýana-qýana Máskeýde qalyp qoıdy». Shyńǵys Tórequluly 1989 jyly KSRO halyq depýtattarynyń 1 sezinde sóılegen sózinde «So­sıa­lıs­tik respýblıkalardyń táýel­siz­dik­ke quqyǵy Qazaqstandy da aına­lyp ótpeýge tıis. Bul respýblıka, osy óńirdiń baıyrǵy etnosy – qazaq halqy elge nan qajet bolǵanyna, sol úshin Odaqtyń eýropalyq bóliginen san mıllıondaǵan adamnyń tyń jerlerdi ıgerýge aǵylǵanyna, onyń syrt­tan kelgender men turǵylyqty ha­lyqtyń paıyzdyq deńgeıine áser et­kenine kináli emes. Al qazir kez kel­gen sátte turǵylyqty halyqty bu­ryshqa turǵyzyp, ornynyń qaıda eke­nin esine salady» degen tusta bes myń adamdyq zal dýyldata qol soqqan.

Iá, aǵaıyn, sonaý bir jyldarda qyrǵyz sóziniń jaqut-jaýha­ryna qater tóngen syn saǵatta «Manas» jyryn áleýmetshilsingen áperbaqandyqtyń qandy quryǵynan qutqaryp qalǵan uly Áýezov sııaqty, kóldeneń kók atty tórimizge shyǵyp, qańǵyp kelgen shúregeı kólimizge qon­ǵan sol bir saıqal saıasat sum­dy­ǵy­­nyń tusynda Aıtmatov qazaq­tyń jyr­tysyn jyrtyp, abyroıy úshin aı­qas­qa túsken jáne sol aıqas­tan naq­ty nátıje shyqqan. Biz muny esh­qashan umytpaımyz. Umytpaýǵa tıispiz.

Sheker atanyń urpaǵy

Bundaılyq baıandy baýyrlas­tyq­tyń bastaýynda tarıh tabystyrǵan, taǵdyr toǵystyrǵan qos halyqtyń tereń tamyrly dástúrli dostyǵy jatyr, árıne. Sonymen birge munyń kózge kórinetindeı, sózge ilinetindeı silemderi Aıtmatovtyń óz áýletinen de taraıdy eken. Solaı ekenin biz ótken jyly, 26 qazanda Astanadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanada qyrǵyz aǵaıynnyń zııaly qaýymymen kezdesý kezinde qolymyzǵa tıgen «Ata-Beııt» kitabynan naqty oqyp otyrmyz. Bul derekti romanda ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynda qyrǵyz elin sharpyǵan stalındik jolsyz jazanyń jaıy baıan etiledi. Negizgi arqaýy – jazýshynyń ákesi, kórnekti partııa qaıratkeri Tórequl Aıtmatovtyń taǵdyry. Avtorlary – tanymal tarıhshy Asan Ahmatov pen qalamgerdiń qaryndasy, kórnek­ti ǵalym Roza Aıtmatova. Biz osy­dan tórt jyl buryn Eýra­zııa ulttyq ýnıversıtetinde Roza Tóreq­ul­qyzy­men kezdeskende sheti shyǵa­rylyp, dıktofonǵa túsip qalǵan bir áńgime «Ata-Beııt» kitabynda taratyla aıtylypty. Taraýdyń aty – «Sheker jaıyndaǵy ańyz».

Oırandy otyzynshy jyldar. Tórequl Aıtmatov túrmede. Janyndaǵy serigi Shorany atýǵa alyp ketedi de, ornyna jap-jas bir jigitti jatqyzady. Aty – Táńirberdi. Talas­tan. Aǵasynyń áńgimesine qu­mar-aq. Suramaıtyny joq. Tóre­qul da aqtaryla beredi. Bir kúni «Keıingi kezde bizdiń aıyldyń nege Sheker atalǵany jaıyndaǵy ańyz oıyma orala beretin bolyp júr» dep alyp, «Este joq erte zamannan Talastyń qyrǵyzdary qazaqtarmen qońsy qonystanǵan» dep bastap, bir baıtaq áńgime órbitedi. Sol jaýgershilik zamanda ejelden tóskeıde maly, tósekte basy qosylǵan aǵaıynnyń arasyna myqtap syna qaǵylypty. Qaqqandar – eki eldiń ortaq dush­pany, eki jaqtyń qaqtyǵysyp, qan­sy­raǵanyn tileıtin qalmaqtar. «Olar san túrli sumdyq sóz taratyp, ázázil áreketpen qaskóılikti qoz­dyra beredi. Qazaqtarǵa kelip, qyr­ǵyz­dar senderdiń jerińdi tartyp alyp, elińdi toz-toz etpekshi deıdi. Qyr­ǵyzdarǵa kelip, qazaqtar úshin je­rińdi jaýlaý, qyrǵyz endi qal­maı­tyndaı etip qyrý túkke tur­maıdy deıdi». Aqyr aıaǵy eki el arasy ashylyp, daýlasýdyń túbi jaý­lasýǵa jaqyndaıdy. Talas qyr­­ǵyz­­darynyń ishindegi ósip-ón­gen áýlet­tiń biri Tońtuǵyrdyń áýleti eken. Sol Tońtuǵyrdyń bir uly­nyń bitimi bólek eken. Basqa jurt al­daǵy aıqasqa daıyndalyp jat­qan­da ol toıǵa daıyndalyp jatypty. Aq­sa­qal­dardyń joryq jaıyn aqyl­da­sa­tyn alqaqotan áńgimesine de jolamaı­dy. Ándijannan aspaz aldyrtady, Qash­ǵardan tasqazan aldyrtady, jaı­laý tórine júzdep tandyr saldyrtady, betkeı bitkenge kemege (oshaq) qaz­dyrt­yp, appaq etip tizile tigilgen kıiz­úı­lerdiń kebejesin alýa-shekermen, shárbatpen, áselmen (bal) toltyrtady. Aınaladaǵy aǵa­ıyn ataý­ly onyń bul isine kúle qarap, eldiń jaıyn, jerdiń jaıyn oılamaıtyn ospadardaı kóredi. Kúnderdiń kúninde tiresý shegine jetip, eki eldiń áskeri Kúr­ki­reýdiń betkeıinde betpe-bet kelip­ti. Eki jaq ta ne isterin bilmeı daǵ­daryp qa­lypty. Túptep týysýdy by­laı qoı­ǵan­da, eki jaqta da quda-qu­dan­­daly­lar, jıen-naǵashylar, tipti kúni ke­she aıly túnde aqsúıekti birge iz­dep júrgen dos-jarandar tiresip tu­ryp­­ty. Myna tyǵyryqtan qalaı shyǵý­­dyń jolyn tappaı, ishten dymdary qu­rypty. Sonda jańaǵy jigit – Tońtu­ǵyr­dyń uly aq atqa minip, alǵa shyǵypty.

«– Anaý jaqta asqaqtaǵan qos shyńdy Manas-Ataǵa qarańdarshy, egiz ulyn – qazaq pen qyrǵyzdy emizip turǵan tós emes pe ol? Biz neni bólise almaı júrmiz? Tatý-tátti turýshy edik qoı, jaılaýdy birge jaılap, qystaýdy birge qystaýshy edik qoı. Biz týystarmyz, aǵaıyndy eki uldyń perzentterimiz, osyǵan deıin aramyz ashylyp kórgen joq», – depti sýyryla sóılep. Jan-jaqtan qostaǵan daýys qaptaı estilipti. Jańaǵy jigit sózin bylaı jalǵapty:

–  Endeshe, nege jaýdyń jymysqy sózine erip, baýyrlaryńa qylysh kótergeli tursyńdar? Qalmaqtar bizdiń bir-birimizdi qurtqanymyzdy qalaıdy. Olar sóıtip Aqsaıymyz ben Kóksaıymyzdy basyp alady. Aqylǵa keleıik, aǵaıyn! Baıaǵy kún­der­degideı bir dastarqannyń basy­nan tabylaıyq, tátti dámmen qoıý shaı isheıik. Men barshańyzdy qonaqqa shaqyramyn».

Eki jaqtyń bıleri men batyr-baǵ­landary oılanyp qalady. Ne isteý kerek? Rasynda da, bólispeıtin esh­teńe joq qoı. Aqyry eki jaqtan eki batyr shyǵaryp, jekpe-jekpen toq­tasýǵa uıǵarady. Batyrlar teń túsedi. Urystyń beti qaıtarylady. Beıbit kúnder, beıqut túnder qaıta keledi. Sodan qazaq-qyrǵyz qosylyp, «Onyń óziniń dámi ǵana tátti emes, sóziniń lámi de tátti, sheker-baldaı» de­sip­ti. «Sóıtip, álgi azamattyń azan shaqy­ryp qoıǵan aty umyt qalyp, endi ony Sheker dep atap ketipti. Bizdiń rý­dyń arǵy tegin qalaǵan Sheker sózi­men de, senimimen de soǵys­­tyń al­dyn alyp, tynysh ómirdi orna­typ­ty. Biz ony maqtan tutamyz! Sheker­­diń bir urpaǵy – meniń ákem Aıt­mat Kımbıldıev. Bizdiń famılııa­myz sol kisiden taraǵan. Shekerdiń dana aqy­ly, bizdiń rýdyń qaıdan taraı­tyny týraly osyndaı hıkaıa bar» dep áń­gimesin aıaqtaıdy Tórequl Aıtmatov.

Sol ańyzǵa aınalǵan Shekerdiń bir urpaǵy, Aıtmattaı asyldyń synyǵy, Tórequldaı tektiniń tuıaǵy Shyń­ǵys ómir boıy qazaq pen qyr­ǵyz­dy ǵana emes, barsha adamzat­ty baýyr­lastyrýǵa, túrli mádenıet­ter­di jaqyndastyrýǵa umtylýmen ótti.

Yldıdan salsa, tóske ozǵan

Aıtmatov 1963 jyly Lenındik syılyqtyń laýreaty atandy. Bul kezde onyń jasy otyzdyń beseýine jańa shyqqan. Syılyq jazýshyǵa «Povestı gor ı stepeı» degen povester men áńgimeler jınaǵy úshin berildi. Sol kezdiń ózinde Aıtmatov álemdik dańqqa bólene bastaǵan-dy. 1964 jylǵy kitaptaǵy Aıqyn Nurqatov jazǵan alǵysózde Lýı Aragonnyń sózi keltiriledi: «Sóıtip, menmensigen Parıjde, Vııonnyń, Gıýgo men Bodlerdiń Parıjinde, talaı koroldar men revolıýsııalardy kórgen Parıjde, árbir tasy ańyz, tarıh bolyp aıtylyp, ónerdiń ólmes-óshpes mekeni atanǵan Parıjde, kórmegeni, oqymaǵany, basynan keshirmegeni joq Parıjde men Verter men Kleopatrany da emes, Jámılany oqyp shyqtym. Djýlet­tanyń, Paolo men Francheskanyń, Ernan men Donıa Soldiń beıne­leri maǵan kómeski tartyp qaldy, óıtkeni men Danııar men Jámılaǵa jolyq­tym... Men bul ándi, qyrǵyzdyń keń dalasynda samǵaǵan ándi bul jaqta, bizdiń tozyǵy jetken dúnıede de shyrqamaı tura almaımyn, borandar, bulttarmen birge jerdi jańǵy­ryq­tyra samǵatpaı qoıa almaımyn. Onan keıin Shyńǵys Aıtmatovqa: se­niń úniń bizde de estilip, erkek-áıel óz ornyn taýyp, bala jaryqty bol­jap kóre bastaǵan ǵajaıyp túnde óktem­dik qurdy, dep aıtpaı qoıa almaımyn».

О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi-sekseninshi jyldarynda biraz ýaqyt Almatynyń bir telearnasy Frýnze (Bishkek) bolǵan edi. Ara-arasynda kóz salyp qoıatynbyz. Bir kúni qarap otyrsam, Aıtmatovtyń 50 jyldy­ǵyna oraılas habar berilip jatyr eken. Telejýrnalıstiń suhbattasy – kóp jyldar boıy Lenındik jáne Memlekettik syılyqtar jónindegi komıtettiń apparatynda jumys iste­gen belgili ádebıettanýshy. Shyń­ǵystyń mereıjasyna Máskeý­den arnaıy kelgen. Aıtyp turǵan áńgi­mesi tipti tosyn. Ol kez úshin, árıne. Sonda ne deıdi deısiz ǵoı? Shama­men bylaı. Aıtmatov kandıdatý­rasy komıssııaǵa salynardyń, daýys­qa jiberilerdiń aldynda bir jabyq otyrys ótkiziledi. Qyr­ǵyz jazýshy­sy­nyń búkil álemdi dúńkil­dete bas­taǵany, qazirdiń ózinde talaı shet til­ge aýdarylyp úlgergeni, kitap­tary­nyń mol taralymmen qaıta-qaıta basylyp jatqany, ádebı synnyń joǵary baǵalaǵany, komıssııa atyna oqyrmandardan hattar kóp túskeni, qysqasy, daýysqa jiberilse báıgeni anyq alǵaly tur­ǵa­ny aıtylady. Degenmen, áli de oılanǵan artyq bolmas deıdi álgi otyrys­ty uıymdastyrýshylar. Oıla­natyn nesi bar? Bar kórinedi. Jas­tyǵy. Lenındik syılyqtyń laý­reat­tyǵy úshin tym jastyǵy (Eske sala keteıik: ótken jyly Qazaqstanda «jastar» ólshemi buryn­ǵy 29-dan 35 jasqa kóterildi). Kúmán keltirýshiler mynany aıtady. Aıt­matov kitabynyń syılyqqa laıyq­tyǵy kúmánsiz. Alaıda... Biz osy syı­lyqty berýin berermiz-aý, degenmen, áli de oılasaıyqshy. Sol ataqty osy azamat ómir boıy óz deńgeıinde alyp júre ala ma? Munan keıingi týyndylary myna kitaptaǵydan kemshin bolyp qalmaı ma? Bular jastyqtyń qýatymen, sezimniń býymen qaǵazǵa móldirep túse qalǵan shyǵar­malar bolsa qaıtedi? Ári qaraı osy arynymen jaza bere me, álde? Jas jigit osy ataqty kótere ala ma? О́zin durys ustaı ala ma? Jastyqtyń jeligimen ot basyp qalmaı ma?.. «Joq» depti sonda komıssııa músheleri. Otyzdyń bel ortasynda mynandaı shyǵarmalar jazatyn adamnan keleshekte budan da myqty týyndylar kútýge bolady...

Dál solaı shyqty. Erteden shapsa keshke ozǵan, yldıdan shapsa tóske ozǵan naǵyz arǵymaqtyń dúldúli boldy dúnıeniń dodasyna túsken qyrǵyz tulpary. Bir shyǵarmasynan ekin­shisi artyp, aryndaı berdi, aryndaı berdi. 1963 jylǵy Lenındik syı­lyqtan keıin Aıtmatov KSRO Memle­kettik syılyǵyn bir ret emes, eki ret emes, úsh ret aldy! 1968, 1977, 1983 jyldary aty báıge­den qaıta-qaıta keldi. Onyń ár jańa kitaby ádebıet álemindegi quby­lysqa aınaldy. Onyń ár jańa kita­byn oqyrman taǵatsyzdana tosatyn boldy. Árqaısysy aıqysh-uı­qysh pikirtalastyń arqaýy etildi. Oryn­nyń azdyǵyna baılanysty solardyń biri – «Aq kemeni» az-kem áńgime etýmen toqtaı turaıyq.

«Ol eki ertegi biletin. Bireýi – ózinen basqa tiri janǵa belgisiz – sábı qııalynan týǵan. Ekinshisin atasy aıtyp bergen. Keıin ekeýi de ǵaıyp boldy» dep bastalatyn hıkaıatty oqymaý múmkin shyǵar, biraq oqyǵan adamnyń umytýy áste múmkin emes edi. Bala biletin eki erteginiń biri – Ystyqkól betin ári-beri tilip ótip jatatyn aq shańqan kemede teńizshi ákem bar dep oılaıtyny. Bala óz ertegisine ózi jan-tánimen senip alǵan. Taýdaǵy qoryqta turatyn ormanshy atasynyń dúrbisimen alystaǵy Ystyqkóldiń kógildir aıdynyna kún saıyn saryla, saǵyna qaraıtyny da sondyqtan. Onyń jan balasyna aıtpaıtyn bir jospary bar: balyqqa aınalyp, sol aq kemedegi ákesine júzip barý...

Balanyń mundaǵy jalǵyz súıe­nishi – atasy. Aty da, zaty da Momyn asa bir aıaýly aqsaqal. Kári qoıdyń jasyn­daı jasy qalǵan shaǵynda, perzent kó­re almaǵan baqytsyz qyzyna bir, bala­syzdyǵy úshin bútin dúnıeni órtep jibe­rý­den taıynbaıtyn dúleı kúsh ıesi, al­dy adýyn kúıeý balasyna bir jaý­tań­dap, ot basynyń tynyshtyǵyn, Buǵy-ana urpaqtarynyń tatýlyǵyn ti­lep, shybyn jany shyrqyrap júrgen osy qaıyrymdy, biraq qaýqarsyz qart – ulttyq minez bitiminiń qundy qa­sıet­terin de, tabıǵı kemshilikterin de bir boıyna jınaqtaǵan tulǵa. Mo­myn qarttyń shyǵarma túıindeler tus­­taǵy moraldyq, rýhanı kúıreýi onyń ózindik gýmanızminen týyndaı­dy da, dármensiz jaratylysy syn sa­ǵat­­ta zulymdyqqa kúressiz moıyn usyn­­­dyrady. Momynnyń óz tabı­ǵa­­ty­nan tys aýyr qylmysqa barýy da (Oraz­quldyń talap etýimen Bu­ǵy-anany atýy) osylaısha durys ýájdelgen.

Myltyq tars etti. Bala oıanyp, aýlaǵa shyǵyp edi, kórshi úıdegi mas tobyr (arasynda óziniń atasy da bar) qyran-topan kúlkige kómilip, Orazqul aǵasy Buǵy-ananyń shańyraq múıizin nasattana shapqylap jatyr eken...

Boldy. Bitti bári. Aıaqtaldy ertegi...

Kózinen jas parlap: «Joq, men balyq bolam, búıtkenshe balyq bolyp ketkenim jaqsy. Sýdyń astymen júzip, kókeme ketem. Balyq bolam» dep eńiregen bala kenet... úı mańyndaǵy ózenge bettedi... «Sol kelgen betimen aldy-artyna qaramastan sýdy keship bara jatty...».

Stýdent kezimizde «Lıteratýrnaıa gazetanyń» betinde osy hıkaıat, onyń oqyrmanǵa berer tálimi tóńireginde birer aıǵa sozylǵan aıtys bastalyp ketkeni este. Hıkaıat negizinen joǵary baǵalandy. Syn aıtatyndar shyǵarma fınalyna shúıligip jatty. Sol topqa bizden Ánýar Álim­janov qosyldy. О́kinishke qaraı, biz­dińshe. Máskeýlik redaktorlar sol daýǵa qazaq qalamgerin ádeıi ara­las­tyrǵandaı da kórinedi tipti. Po­vest sońyndaǵy balanyń ólimine, atasy­nyń buǵyny atýyna baılanysty Á.Álimjanov: «Posle gıbelı malchıka ı pozora deda Momýna na svete nıchego ne ostaetsıa, krome palacha Orozkýla» dep jazdy. Aýyr sóz. Al sol aýyr sózge Aıtmatov qandaı jaýap qaıtardy deısiz ǵoı. «Net, dorogoı Anýar, ostaetsıa eshe... Chıtatel» dedi. Pikirtalas toqtady. Bul – búkil kór­kem ádebıet ataýlynyń tabıǵatyn ta­myr­shydaı tap basqan tereń túıin. Bári ketse de oqyrman qalady. Bárin de oqyrman sheshedi. Qorytyndyny da oqyrman jasaıdy. «Aq kemeniń» oqyr­many shyǵarmanyń optımıstik sary­nyn dál tanydy. О́ıtkeni Sh.Aıt­matovtyń povesti túıinder tus­­ta jazǵanyndaı, bala óziniń beı­kúná sábı, múbárak janynyń, adal jú­re­gi­niń degenin istedi, ol bar­lyq qasıet­siz­dikke, arsyzdyqqa, qa­nype­zer-qaraý­lyqqa qarsy bolyp, laǵynet aı­typ ketti. О́ıtkeni, Aıt­matov­tyń pikir­talasta aıtqanyndaı, «...ná­reste­niń júregi, sábıdiń ary – adam­ger­shi­liktiń alǵashqy dáni, ol dánsiz esh nárse óspeıdi, órkende­meıdi. Ja­ryq dú­nıede adamǵa ne qıyn­shy­lyq kez­des­pesin, ol kimnen qııa­nat kórmesin, biraq shyndyq máńgi ómir súredi. Adam týady, óledi, biraq máńgi-baqı ólmeıtin shyndyq bar, aqıqat, ádilet bar...».

О́tken jyldyń jazynda biz Túrki dú­nıesi Parlamenttik Assamb­leıa­sy­nyń otyrysyna qatysýǵa Sholpan-Ata­ǵa bardyq. Májilis tóraǵasy Er­lan Qoshanov bizge, Senat pen Má­­ji­­­listiń bir top depýtattaryna, oty­­­rysty uıymdastyrýshylar par­la­­ment­­ter palatalary basshy­laryn Ys­­tyq­­kólde kememen serýendetkenin aıt­ty. Jaǵalaýda turyp, aq kemeni alys­­tan biz de kórdik. Talaı-talaı qııal­ǵa erik berdik. Balanyń júz­gen­nen jú­zip otyryp, kókesine jet­kenine sendik...

Aıtmatovtaı alyptar týraly tolǵanǵanda keńinen kósilip otyryp, aqtaryla aıtqanǵa ne jetsin. Shyńǵystyń aty «qyr­ǵyz» sóziniń de bir balamasy bolyp ketkenin, Aıtmatov arqyly az jyl­dyń aıasynda bútin bir halyqtyń jaly kúdireıip shyǵa kelgenin, onyń kitaptarynan búkil álem qyrǵyz janyn tanyǵanyn, óziniń týǵan ultynyń atynan arǵy-bergidegi álem ulylarynyń arasyndaǵy alaman báıgege túskenin, aty ozyp shyq­qanyn, qyrǵyzdyń ǵana emes, túrki jurtynyń ǵana emes, musyl­man dúnıesiniń ǵana emes, barsha adam­zattyń maqtanyshyna aınalǵanyn, bir ózi bir eldi dańqqa bólegenin, ar-ojdany taza adamnyń júregi men janyna búkil ǵalam syıa alatynyn dáleldep bergenin, «Memleket atalatyn peshtiń jalǵyz otyny – adamdar» degen sııaqty surapyl sózderimen barsha zamandaǵy, barsha qoǵamdaǵy bılik dıalektıkasyn aıqara ashyp kep jibergenin, óziniń de myna ómirden kisiliktiń, kishiliktiń, tazalyqtyń, tektiliktiń, keńdiktiń, órliktiń, erliktiń, seriliktiń óreli óne­gesin kórsetýmen ótkenin, jýr­na­lıstik jolymyzda úsh ret (birin­shisi – 1975 jyly Almatyda, «Lenın­shil jas» úshin, ekinshisi –1997 jyly Fransııa astanasynda, «Parıj. IýNESKO. Áýezov» derekti fılmi úshin, úshinshisi – 2003 jyly Astanada, «Egemen Qazaqstan» úshin) uly sýretkerden suhbat alý baqy­ty buıyrǵanyn, sonyń bárinde de adam­gershiligine, azamattyq asyl­dyǵyna aıyzymyz qanǵanyn, ulylyq­pen ushyrasýdyń sırek sát­terin sezin­genimizdi, ýnıversıtet biti­re­tin jyly shoń Shyńǵystan alǵan sol suhbat osy gazetke jumysqa qabyldanýyma sebep­ker bolǵanyn, jaqsynyń shapa­ǵatynyń arqasynda kelgen redak­sııanyń tabaldyryǵynan bas­tap, tórine deıin kóterilgenimdi, Aıt­matov dúnıeden kósherde beıitine bir ýys topyraq salyp jatyp, adamzat tarıhyndaǵy taý tulǵalardyń birimen, shyn mánindegi uly adammen qoshtasyp turǵanymyzdy túsin­genimdi, túısingenimdi... taratyp, taldap aıtatyn kúnder de keler áli.

Endi bes jyldan keıin Aıtmatov­tyń ǵasyrlyq toıy atalyp ótedi. Zymyran zamanda jetip-aq keletin ol toıǵa biz de qamdana bersek, artyǵy joq. О́ıtkeni ol bizdiń de Shyńǵysymyz, bizdiń de Aıtmatovymyz. О́ıtkeni ol adamzattyń Aıtmatovy. Sol tusta, buıyrtsa, jazarymyz tabylar.

Myna qara jerdiń betine Tabı­ǵat-ananyń anda-sanda bolsa da osyndaı adamdardy jiberip turaty­nyna shúkirshilik eteıik.

Saýytbek ABDRAHMANOV,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty, fılologııa ǵylymdarynyń doktory