Asadtyń jeńisi baıandy bolsa ıgi
Mine, úsh jyldan beri qantógisten kóz ashpaı kele jatqan Sırııada prezıdent saılaýy ótip, onda Bashar Asadtyń jeńiske jetkenine birshama ýaqyt bolsa da, ol jaıyndaǵy áńgime áli jalǵasyp jatyr.
Bul jeńis elge tynyshtyq ákele me, Asadqa ol baıandy bola ma degen saýal kóp adamdy mazalaıdy, jaýap ta ártúrli. Onyń jeńiske jetýine baılanysty ony aqtap sóıleıtinderdiń sany da birshama kóbeıgendeı. Tipti, qazaq baspasózinde de onyń óz halqyna jasaǵan «jaqsylyǵy» aýyzǵa alynyp jatyr. Ekinshi jaq burynǵysynsha Asadtyń qatygez dıktator ekenin, halyqqa jasaǵan qııanatyn jalǵastyra beretinin aıtady.
Saılaýdyń nátıjesi ne deıdi? Bashar Asadqa saılaýshylardyń 88,7 paıyzy tekten-tek daýys bergeni me? Onyń qarsylastary bıznesmender Hasan Ábdel Illıahı an-Nýrı men Maher Ábdel Hafız Hadjar 4,3 jáne 3,2 paıyz ǵana daýys alǵan. Saılaýǵa qatysqandar da kóp bolǵan – 73,42 paıyz. Muny halyqaralyq baıqaýshylar da rastaıdy. Ras, eldiń 14 provınsııasynyń bireýinde, Asadqa qarsylastar baqylaýyndaǵy provınsııada saılaý ótpegen. Biraq qalǵan jerdegilerdiń pikirinen qorytyndy jasaýǵa ábden bolady.
Sóıtse de, saılaýshylardyń basym kópshiliginiń Asadqa daýys berýiniń búkilhalyqtyq qoldaý dep te tujyrymdaý qıyn. Sarapshylardyń birshamasy mynadaı pikir aıtady: úshjyldyq alasapyrannan sharshaǵan halyq oǵan toqtaý qoıatyn adamdy izdegende, Bashar Asadtan basqa eshkimdi tappady deıdi. Bul saılaýǵa halyq senim artatyndaı jańa tulǵa túsken joq. Joǵaryda atalǵan bıznesmenderden ne úmit, ne qaıyr. Bılikke olar kelse, jaǵdaı burynǵydan da qıyndar edi. Mynadaı bir mysal keltiriledi. Osy elden qashyp, Lıvandy panalaǵan bosqyndardyń kópshiligi, tipti, Asadqa qarsylar da, soǵan daýys bergen kórinedi. El taǵdyryn oılap.
Endi saılaýdan keıin, Asad jeńgennen keıin elde tynyshtyq ornaı ma? Eshkim de, qaıta saılanǵan prezıdenttiń jaqtastary da ony quptap jaýap bere almaıdy. Bılik óz ornynda qaldy, oǵan qarsylar da óz ornynda. Olardyń mámilege kele almaıtyny belgili. Ishki qaıshylyqty bylaı qoıǵanda, syrtqy qaıshylyq ta ózgergen joq. Saılaý nátıjesin quptaǵandar aldymen Iran, Reseı bolsa, olarǵa Qytaı men Irak qosylar. Qarsylar she? Saýd Arabııasy, Katar, basqa da osy aımaqtaǵy arab monarhtary saılaýdyń nátıjesimen kelise qoıǵan joq jáne kóterilisshilerdi qarjylaı qoldaı beretini de anyq. Buǵan sol saılaýdy jaı daýryqpa sanaǵan «myqty jetilik» elderi basshylaryn, búkil Batysty qosyńyz.
Bul saılaý Bashar Asadtyń pozısııasyn birshama kúsheıtkeni de anyq. Biraq ony birjola jeńis sanaý qıyn. Sırııa – barynsha mılıtarlanǵan el. Onyń tek hımııalyq qarýynan qutyla almaı búkil álem álek bolǵany belgili. Jaı qarýy da qısapsyz. Sol qarý kúshimen bılik ózin qorǵap ta otyr. Qarýǵa senip qanshaǵa barasyń. Sol qarýǵa qarsy kúshti qarýlar tabylyp, ol qoldanylsa she?
Sırııadaǵy qazirgi jaǵdaı asa kúrdeli. Ekonomıkasy kúızelgen. Kórshilerimen de qolaısyz jaǵdaıda. Bul elden bosqan halyq kórshileriniń mazasyn ketirip otyr. Alystaǵy odaqtastardyń sozǵan qoly keıde jetip, keıde jetpeıdi. Sodan da Asadtyń saılaýdaǵy jeńisi baıandy bolady, ol bılik tizginin bosatpaıdy dep tujyrymdaý qıyn.
Kúrdstannyń oıynda bóliný bar
Áńgime Irak respýblıkasynyń soltústigindegi Kúrdstan avtonomııasy týraly bolyp otyr. Bul avtonomııa ortalyq ókimettiń qarsylyǵyna qaramaı, óz aýmaǵynda óndirilgen munaıdy syrtqa shyǵarý jóninde ózinshe sheshim qabyldaǵan.
Olar kelisimdi Túrkııamen jasasypty. Byltyrǵy jyldyń aıaǵynda jasalǵan sol kelisim jaqynda 50 jylǵa uzartylǵan. Árıne, bul Irak basshylyǵynyń narazylyǵyn týǵyzyp, tipti, ashý shaqyrǵandaı bolǵanda, kúrdter búıtip kúsh kórsetseńder, referendým ótkizemiz de bólinip ketemiz dep qorqytqan kórinedi.
Baǵdat budan shyn máninde qoryqty deýge bolady. О́ıtkeni, qazirgi zamanda bóliný, referendým degenniń ózi sánge aınalǵandaı. Jurt qıt etse bólinýdi alǵa tosady. Jaı álsizdeý elden emes, tipti, álemdegi eń qýatty derjavalardan da bólinip ketýdi oılaıtyndar bar. Oǵan kúshtilerdiń ózi tosqaýyl qoıa almaı jatqanda, Irak bir aımaǵynan op-ońaı aıyrylyp qalýy ábden múmkin. Onyń ústine kúrdter Túrkııadaı qýatty elge arqa súıeıtinin ańǵartqan.
Bul jerde ıraktyq kúrdterdiń áreketterin jón deýdiń qısyny joqtaı. Ádette eki el arasyndaǵy qarym-qatynasty sol elderdiń ortalyq ókimetteri júrgizýge tıis qoı. Al bular ortalyq ókimetti moıyndamaı, shetelge, bul jerde Túrkııaǵa, munaı satyp, odan túsken qarjyny túgel ózderinde qaldyryp otyr. Al eldiń zańy boıynsha, ol qarjynyń 87 paıyzy ortalyq qazynaǵa túsýge tıis.
Olardyń bir ýáji bar: Baǵdat buǵan deıin avtonomııaǵa memlekettik bıýdjetten qarjy bólýdi doǵarǵan eken. Al bul avtonomııada ekonomıkalyq qıyndyq týdyrǵan. Sóıtip, avtonomııa men ortalyq ókimet arasynda shıelenis týǵan. Árıne, óz ishterinde rettelýge tıis daý. Sol daý rettelmegendiktiń aqyry onyń el aýqymynan asyp, shetelmen aradaǵy qatynasqa jalǵasyp otyr. Qalaıda kiná ózderinde. El ishinde yntymaqtyń joqtyǵynda.
Osy jerde Túrkııanyń áreketine de tańdanasyń. Kórshi eldiń ishine iritki salǵandaı, ortalyq ókimetpen emes, onyń bir aımaǵymen kelisim jasaǵany qalaı deısiń. Ras, sońǵy kezde buryn belgilengen marshrýtpen Iraktan Túrkııaǵa munaı jetkizýge birshama kidirister bolǵan eken. Báribir, másele Irak respýblıkasynyń bir aımaǵymen emes, onyń ortalyq ókimetimen sheshilýge tıis emes pe? Al Túrkııanyń ózi basqa bir eldiń óziniń bir aımaǵymen separatıstik kelisim jasaýyna eshqashan da jol bermesi anyq.
Kúrdter máselesi kópten beri sóz bolyp kele jatqany belgili. Aýmaǵynda osy halyqtyń ókilderi bar memleketter árqashan bul máselege kezigip jatady. Sondaı eldiń biri – Irak. Mundaǵy halyqtyń besten birindeıi – kúrdter. Olar jeke óz memlekettigin qurý jolynda kúresip keledi. Bul kúres birde kúsheıip, birde báseńsıdi. Sirá, qazirgisi sol kúsheıgen sáti bolsa kerek. Munyń aıaǵy qalaı bolaryn boljaý qıyn.
Bul daýdyń shıelenisýinde Irak ókimetiniń (premer-mınıstr Nýrı Malıkı) de, avtonomııa basshylyǵynyń (premer-mıınstri Nechırvan Barzanı) da úlesteri bar. Til tabysýdan buryn olar daýǵa ilik izdep, óz múddelerin júzege asyrǵylary keledi.
Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».